Қоли аллоҳи таъолӣ : «у аҷъли лии взирои ман аҳлӣ . . . » алоиаҳ

قال‌الله تعالی: «و اجعل لی وزیرا من اهلی ...» الایه

Ва қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силам : « азои ародоллаҳи бмлки хирои ҷаъли ?лаи взирои солҳо ?фон насӣ зикрау ани зикри аъона » .

و قال‌النبی صلی‌الله علیه و سلم: «اذا ارادالله بملک خیرا جعل له وزیرا صالحا فان نسی ذکره و ان ذکر اعانه».

Бдонки вазорати тлўи салтанати вркни аъзам мамлакатаст ва ҳеҷ подшоҳро аз вазири солеҳи соҳиби рои мушфиқи кофии доҳии олами омил чора нест . Подшоҳӣ худост ҷли ҷалола ки муҳтоҷи вазир ва мушир нест зеро ки ҳазрати ҷлт ӯро мислиу шабиҳ ва назир нест боқии ҳамаи анбиёи алайҳими ассаломи муҳтоҷи вазир ва мушир буданд . Чунонк ҳақи таъолӣ хабар медиҳад аз ҳоли Мӯсои алайҳи ассалом ки аз ҳазрати иззат вазир мехоҳад « воҷъли лии взиро » марои вазирӣ каромат кун ки пушти ман бадви қавӣ буду хоҷаи алайҳ ассалом фармуд ки « лии вазирони фии алсмоءу вазирони фии аларзи Фомои вазирони фии асмоءи Ҷабраилу Микоил ва аммо вазирони фии аларзи Абубакру умр » .

بدانک وزارت تلو سلطنت ورکن اعظم مملکت است و هیچ پادشاه را از وزیر صالح صاحب رای مشفق کافی داهی عالم عامل چاره نیست. پادشاهی خداست جل جلاله که محتاج وزیر و مشیر نیست زیرا که حضرت جلت او را مثل و شبیه و نظیر نیست باقی همه انبیا علیهم‌السلام محتاج وزیر و مشیر بودند. چنانک حق تعالی خبر میدهد از حال موسی علیه‌السلام که از حضرت عزت وزیر میخواهد «واجعل لی وزیرا» مرا وزیری کرامت کن که پشت من بدو قوی بود و خواجه علیه‌السلام فرمود که «لی وزیران فی‌السماء و وزیران فی‌الارض فاما وزیران فی‌اسماء جبرئیل و میکائیل و اما وزیران فی‌الارض ابوبکر و عمر».

Ва чун дар мамлакати вазирии комил муҳтарам набӯд мамлакатро шиква взиб набӯд . Мисоли мамлакат бар мисоли хайма Эйаст : сутуни он хаймаи вазири соҳиб ройаст ва танобҳои он умароанд хираду бузург чунонк таноби баъзе бузургтар ва баъзе хирадтар буду дигари аҷноди он танобҳои хирад ки дар домани хайма буд ҳалқа кардау наввобу уммолу дигари асҳоб чун он танобҳо ки дар шрҷаҳи хайма буду бҳқиқти мехҳои он хайма то пойдор тавонад буд адлу инсоф подшоҳаст ки агарчӣ умароу вузароу аҷнод бисёр бошанду қӯту шавкату олати въдти бишмор буд мамлакати ҷузи бъдл қарор нагирад ва собит нашавад чунонк хаймаро агар чаҳ сутуну таноби тамом буд валикини ҷузи бмих қарор нагирад ва то дар гӯшае як мехи дрмибоиди халали он дар хайма зоҳир мешаваду хоҷаи алайҳи ассалом азинҷо фармуд : « алмалики ибқии маъаи алкФру лоибқии маъаи алзлм » .

و چون در مملکت وزیری کامل محترم نبود مملکت را شکوه وزیب نبود. مثال مملکت بر مثال خیمه‌ای است: ستون آن خیمه وزیر صاحب رای است و طنابهای آن امرا اند خرد و بزرگ چنانک طناب بعضی بزرگتر و بعضی خردتر بود و دیگر اجناد آن طنابهای خرد که در دامن خیمه بود حلقه کرده و نواب و عمال و دیگر اصحاب چون آن طنابها که در شرجه خیمه بود و بحقیقت میخهای آن خیمه تا پایدار تواند بود عدل و انصاف پادشاه است که اگرچه امرا و وزرا و اجناد بسیار باشند و قوت و شوکت و آلت وعدت بیشمار بود مملکت جز بعدل قرار نگیرد و ثابت نشود چنانک خیمه را اگر چه ستون و طناب تمام بود ولیکن جز بمیخ قرار نگیرد و تا در گوشه‌ای یک میخ درمیباید خلل آن در خیمه ظاهر میشود و خواجه علیه‌السلام ازینجا فرمود: «الملک یبقی مع الکفر و لایبقی مع الظلم».

Ва чун вазири бмсобт сутунаст хаймаи мамлакатро чндонк бо рифъаттар въолии қадартар буд хаймаи мамлакати азуи бшкўаҳтару бозеб тар бошад . Валикини вазир бояд ки чун сутуни чаҳор хислат дарав бошад : ростӣу баландӣу саботу таҳаммул .

و چون وزیر بمثابت ستون است خیمه مملکت را چندانک با رفعت‌تر وعالی‌قدرتر بود خیمه مملکت ازو بشکوه‌تر و بازیب‌تر باشد. ولیکن وزیر باید که چون ستون چهار خصلت درو باشد: راستی و بلندی و ثبات و تحمل.

Ва вазирро се ҳолатаст : аввали ҳолати миён ӯу худои дувуми ҳолати миён ӯу подшоҳи сими ҳолати миён ӯу аҷноду раият . Дар ҳар се ҳолат бояд ки он чаҳор хислатро кори бандад дар ҳар ҳолатии бмънии муносиби он ҳолат .

و وزیر را سه حالت است: اول حالت میان او و خدای دوم حالت میان او و پادشاه سیم حالت میان او و اجناد و رعیت. در هر سه حالت باید که آن چهار خصلت را کار بندد در هر حالتی بمعنی مناسب آن حالت.

Чунонк дар ҳолати аввал ки миён ӯ ва худоӣаст ростӣ пеша кунад бидон маънӣ ки ҳақи таъолии миФрмоид « Фостқми комаи амрат » рост бош чунонк туро фармӯдаанд яъне бар ҷодаи шариъати рост рӯ бош ки сироти мустақӣм онаст чунонк фармуд «у ани ҳозои сиротӣ мустақиман Фأтбъўаҳ »у пайваста дар ҳар кор ки бошад ҷониби худоӣ нигаҳ дорад ва аз ан эҳтироз кунад ки кор басӯрат бохқ рост кунаду ҷониби худоӣ мӯҳмал гузорад ки сари ҳамаи кжиҳо инаст валикин бо худои кор рост дорад агар ҷониби халқ каж гардад азон ғам « ман кони ллаҳи кони аллоҳу ?ла » ва аммо баландӣ гӯш дорад бидон маънӣ ки баландҳиммат бошаду бзхорФи ҷоҳу моли дунё фирефта нагардаду сари бад-ӣни ҷиФаҳи дунё фурӯ наёрад

چنانک در حالت اول که میان او و خدای است راستی پیشه کند بدان معنی که حق تعالی میفرماید «فاستقم کما امرت» راست باش چنانک ترا فرموده‌اند یعنی بر جاده شریعت راست رو باش که صراط مستقیم آن است چنانک فرمود «و ان هذا صراطی مستقیما فأتبعوه» و پیوسته در هر کار که باشد جانب خدای نگه دارد و از ان احتراز کند که کار بصورت باخق راست کند و جانب خدای مهمل گذارد که سر همه کژیها این است ولیکن با خدای کار راست دارد اگر جانب خلق کژ گردد ازان غم «من کان لله کان الله و له» و اما بلندی گوش دارد بدان معنی که بلندهمت باشد و بزخارف جاه و مال دنیا فریفته نگردد و سر بدین جیفه دنیا فرو نیارد

Ҷоҳу моли дунё бар мисоли зоду роҳилаи шиносаду имтидоди айёми умрро бар мисоли ашҳри ҳаҷу аҷали маҳтумро бар мисоли мавсиму рӯзи вақфа ва худро қосиди байт аллоҳ доранд .

جاه و مال دنیا بر مثال زاد و راحله شناسد و امتداد ایام عمر را بر مثال اشهر حج و اجل محتوم را بر مثال موسم و روز وقفه و خود را قاصد بیت‌الله دارند.

Ва яқини шиносад ки зод ва роҳила бидон ҷиҳат буи дода андтои бодияи сифоти нафас аммора бидон қатъ кунад ки ҳиҷоби миён ӯу каъбаи ҳазрат ки мақсад ва мақсӯдаст ҷузи бодия нафас нест .

و یقین شناسد که زاد و راحله بدان جهت بوی داده‌اندتا بادیه صفات نفس اماره بدان قطع کند که حجاب میان او و کعبه حضرت که مقصد و مقصودست جز بادیه نفس نیست.

Пас агар ӯро кори шати ҳаво хуш ояд ббғдоди табиат фурӯдед ва ҳар рӯзи шутуронро миороиди вози олату ъдти сафари таҷаммулот ҳзр месозад ва аз шароби шаҳавоти худро масти ғФлоти мигрдонду қофилаҳо бар вай мегузарад тоногоаҳи мавсими даройад ва дигарон ҳаҷ гузоранд ва ӯро дар дасти ҷузи боди ҳурмон ва бар сари хоки хиҷлат ва дар дидаи оби ҳасрат ва дар дили оташ надомат намонад . Ин воқеа касеаст ки ҷоҳу моли дунёро ки всилти саодат абадӣметавон сохт мӯҳмалу зойеъи фурӯгузорад ва азон бтнъму таҷаммул қонеъ шавад .

پس اگر او را کار شط هوا خوش آید ببغداد طبیعت فرود اید و هر روز شتران را میآراید واز آلت و عدت سفر تجملات حضر میسازد و از شراب شهوات خود را مست غفلات میگرداند و قافله‌ها بر وی میگذرد تاناگاه موسم درآید و دیگران حج گزارند و او را در دست جز باد حرمان و بر سر خاک خجلت و در دیده آب حسرت و در دل آتش ندامت نماند. این واقعه کسی است که جاه و مال دنیا را که وسیلت سعادت ابدی میتوان ساخت مهمل و ضایع فروگذارد و ازان بتنعم و تجمل قانع شود.

Амоонҳо ки ҷоҳу моли дунёро ки всилти дараҷоти биҳишту қурбот ҳақаст зоду роҳилаи сафари Ҳиндӯстони ҳавоӣ нафсонӣ кунанду всилти шаҳавоту таматтуъоти ҳайвонии созанд аз роҳи мақсаду мақсӯд пштопшт уфтанду ҳаргизи ҷамоли каъба висол набенанд ва дар мартаба « аўлӣк коло наом бали ҳам азл » Фрўмоннди насибаи эшон ин буд ки « зарраами ёклўоу итмтъўоу илҳҳми алои мли ФсўФи иълмўн » .

اماآنها که جاه و مال دنیا را که وسیلت درجات بهشت و قربات حق است زاد و راحله سفر هندوستان هوای نفسانی کنند و وسیلت شهوات و تمتعات حیوانی سازند از راه مقصد و مقصود پشتاپشت افتند و هرگز جمال کعبه وصال نبینند و در مرتبه «اولئک کالا نعام بل هم اضل» فرومانند نصیبه ایشان این بود که «ذرهم یاکلوا و یتمتعوا و یلههم الا مل فسوف یعلمون».

Пас чун марди баландҳиммат буд бад-ӣни музахрафоти фонӣ мағрур нашаваду назар бар дараҷоти охирату мақомоти олӣ наад вҷоаҳу моли днёўриро всилти қурбати вқбўл ҳақ созад .

پس چون مرد بلندهمت بود بدین مزخرفات فانی مغرور نشود و نظر بر درجات آخرت و مقامات عالی نهد وجاه و مال دنیاوری را وسیلت قربت وقبول حق سازد.

Ва аммо набот бидон маънӣаст ки дар кори дайни дурусти яқину собит қадам бошаду корӣ ки аз барои назари халқу маломату тағйири эшон аз он рӯй нигараданд ва аз кас натарсад ки хосияти хоссагони ҳақ инаст ки « иҷоҳдўни фии сиблати аллоҳу лои ихоФўни лўмаҳи лоӣм » .

و اما نبات بدان معنی است که در کار دین درست یقین و ثابت‌قدم باشد و کاری که از برای نظر خلق و ملامت و تغییر ایشان از آن روی نگرداند و از کس نترسد که خاصیت خاصگان حق این است که «یجاهدون فی سبیل‌الله و لا یخافون لومه لائم».

Ва аммо таҳаммул бидон маънӣаст ки дар кашӣдан бори амонати таколифи шаръ ки аҳли осмону замин аз таҳаммули он оҷиз омаданд ки « анои ързнои аломонаҳи алии алсмўоту аларзу алҷболи Фобини ани иҳмлнҳо » тҷлду тсбру таҳаммули намояд ва дар амонат хиёнат накунад то қадам ӯ брслўки ҷодаи роҳи ҳақ росих гардад . То он рӯз ки хитоб дар расад ки « ани аллоҳи иأмркми ани тўдўои аломоноти илои аҳлҳо » ӯ ббҳонаҳи ради амонати сурх рӯй бҳзрти соҳиби амонат дар равад .

و اما تحمل بدان معنی است که در کشیدن بار امانت تکالیف شرع که اهل آسمان و زمین از تحمل آن عاجز آمدند که «انا عرضنا الامانه علی‌السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها» تجلد و تصبر و تحمل نماید و در امانت خیانت نکند تا قدم او برسلوک جاده راه حق راسخ گردد. تا آن روز که خطاب در رسد که «ان‌الله یأمرکم ان تودوا الامانات الی اهلها» او ببهانه رد امانت سرخ روی بحضرت صاحب امانت در رود.

Аммо ҳолати дувум ки миёни вазиру подшоҳ буд ҳамон чаҳор хислатро кори бандад . Аввал ростӣ бидон маънӣ ки зоҳиру ботин бо подшоҳ яке дораду андаруни хешро аз олоиши хиёнати вғлу ғаш софӣ кунад ва дар хизмат ӯ бнФоқ зиндагонӣ накунад чунонк дар ҳузур хуш омад ӯ гуяду баҳри неку бад ки кунад ё гуяд сидқ аломир занаду мизоҷ ӯ нигоҳ дорад ва чун берун ояд мусовӣ ӯ гуяд ва ё ҳар каси шикоят ӯ оғоз кунад то ӯро дар забон халқ андозад ббдӣу нодонӣу золимӣ . ё чун хоҳад ки аз баҳри тамаъи хеш бар касе ҳайфӣ кунад баҳона бар подшоҳ наад ки ӯ чунин миФрмоиду хештанро барии алсоҳаҳи фарои намояд . Ин ҷумлаи кажӣу нифоқу хиёнат буд .

اما حالت دوم که میان وزیر و پادشاه بود همان چهار خصلت را کار بندد. اول راستی بدان معنی که ظاهر و باطن با پادشاه یکی دارد و اندرون خویش را از آلایش خیانت وغل و غش صافی کند و در خدمت او بنفاق زندگانی نکند چنانک در حضور خوش آمد او گوید و بهر نیک و بد که کند یا گوید صدق‌الامیر زند و مزاج او نگاه دارد و چون بیرون آید مساوی او گوید و یا هر کس شکایت او آغاز کند تا او را در زبان خلق اندازد ببدی و نادانی و ظالمی. یا چون خواهد که از بهر طمع خویش بر کسی حیفی کند بهانه بر پادشاه نهد که او چنین میفرماید و خویشتن را بری‌الساحه فرا نماید. این جمله کژی و نفاق و خیانت بود.

Ростӣу ихлоси вомонт онаст ки ончи салоҳи вақт дарон бошаду рои соиби он иқтизо кунад онро дар ҳазрати подшоҳи дебочае некӯ нааду дрксўти иборатии ҳарчи латифтар баъд аз риояти одоби салтанати буқати фурсат арза дорад вогар низ подшоҳро барон сухани эътирозӣ ё астдрокӣ уфтад онро наҳй наниҳаду тахтаъаи сухан ӯ накунад ки подшоҳонро бФри яздонеи фаросатӣ мулӯкона бошад ва гуфтаанд « каломи алмулуки мулӯки алклом » сухан ӯ бсмъи ризо асғо кунаду ошиқи сухан хеш набошаду дарони сухани таъаммулии шоФии воҷиби шимурд агар барон мазидӣ рӯй намояд аз сари тааннӣ арза дорад фии алҷмлаҳи калима алҳақ боз нагирад аммо вақту фурсату ҳолати подшоҳи гӯши дордто дар вақти малолат ӯ науфтад ё дар вақти хашм ки ҳиҷоби назари ҳақ байн шавад бақадр вусъи ончи ҳақу савоб ва салоҳ бошад дар ниҳод ӯ менишонд блтоиФи олҳил то тариқи ростӣу ихлос брзидаҳ бошад .

راستی و اخلاص وامانت آن است که آنچ صلاح وقت دران باشد و رای صایب آن اقتضا کند آن را در حضرت پادشاه دیباچه‌ای نیکو نهد و درکسوت عبارتی هرچ لطیف‌تر بعد از رعایت آداب سلطنت بوقت فرصت عرضه دارد واگر نیز پادشاه را بران سخن اعتراضی یا استدراکی افتد آن را نهی ننهد و تخطئه سخن او نکند که پادشاهان را بفر یزدانی فراستی ملوکانه باشد و گفته‌اند «کلام الملوک ملوک الکلام» سخن او بسمع رضا اصغا کند و عاشق سخن خویش نباشد و درآن سخن تأملی شافی واجب شمرد اگر بران مزیدی روی نماید از سر تأنی عرضه دارد فی‌الجمله کلمه الحق باز نگیرد اما وقت و فرصت و حالت پادشاه گوش داردتا در وقت ملالت او نیفتد یا در وقت خشم که حجاب نظر حق بین شود بقدر وسع آنچ حق و صواب و صلاح باشد در نهاد او مینشاند بلطایف الحیل تا طریق راستی و اخلاص برزیده باشد.

Хислати дувум ва он баландӣаст дар ҳазрати подшоҳи баҳамати баланд зиндагонӣ кунад ва бар кокт ва хаст табъи тамаъҳои фосид накунаду назар бар ҳеҷ чиз наяндозад ва дар илтимосоти пароканда баста дорад ва худро азизи алнФсу қонеъу кӯтоҳ даст дорад ки подшоҳ чун бнўри фаросати ин ахлоқ мушоҳида кунад мақбулу маҳбӯби назар ӯ уфтад дар тўқиру эҳтиром ӯ биафзояду онч мақсӯд бошад зиёдат аз он бо ҳасани алўҷаҳ ҳосил шаваду об рӯй биафзояду номи некӯ мунташир гардад .

خصلت دوم و آن بلندی است در حضرت پادشاه بهمت بلند زندگانی کند و بر کاکت و خست طبع طمعهای فاسد نکند و نظر بر هیچ چیز نیندازد و در التماسات پراکنده بسته دارد و خود را عزیز النفس و قانع و کوتاه دست دارد که پادشاه چون بنور فراست این اخلاق مشاهده کند مقبول و محبوب نظر او افتد در توقیر و احترام او بیفزاید و آنچ مقصود باشد زیادت از آن با حسن الوجه حاصل شود و آب روی بیفزاید و نام نیکو منتشر گردد.

Хислати сим ва он саботаст бояд ки дар хизмати подшоҳи вафодору некӯи аҳду собит қадам бошад то агар муъоризону муонидон подшоҳ хоҳанд ки ӯро бФрибнди бҳич навъ натавонанд фирефт ва агарчӣ басии ҷоҳ ва мол бирав арза кунанд бҳич аз роҳ наравад .

خصلت سیم و آن ثبات است باید که در خدمت پادشاه وفادار و نیکو عهد و ثابت‌قدم باشد تا اگر معارضان و معاندان پادشاه خواهند که او را بفریبند بهیچ نوع نتوانند فریفت و اگرچه بسی جاه و مال برو عرضه کنند بهیچ از راه نرود.

Хислати чаҳорум таҳаммуласт бояд ки ҳмўл ва бурдбор бошаду брончи подшоҳ дар ҳолати ғазаби ваҳдат ва сурат гуяд ё кунад бо ӯ ё бо дайгарии бтлтФу сукӯни бпиш бозед ва калимотӣ гуяд ки итфоъи ноираҳи оташи ғазаб ӯ кунад ва аз калимотӣ ки хашми ангезу ҳақад омез бошад эҳтирози намояд . Ва чун подшоҳро воқеа Эй уфтад ё ҷозибае пеш ояд аз қабл хасм агар бмсобрту сукӯнату тадбири солеҳу рои соиби он корро тадорукӣ тавонад кард ки подшоҳро ҳарбу қаттоли нбоидкрд ва дар маъраз хатар набояд афтод бикунад ки « волслҳи хайр » . Вогар маъразӣ бошад ки муъолиҷати он бтиғи обдор тавон карду марҳами мувофиқату мроФқт нофеъ науфтаду подшоҳи майл бқтол кунад ӯро дарон қотр нигараданду баддилии надиҳад ки дили шикастагии оради лосимо ки бо куффор бошад ӯро барон ҳарис ва далер гирданду мададу муовинати намояд ва агар ӯ ҳаросону махуф буд он хавф аз дил ӯ бардорад ва ӯро бхдои умедвор ва мстзҳр гирданд вдл ӯ бФтҳу нусрати ҳақ қавӣ гирданд ки « алои ани ҳизби аллоҳи ҳам алғолбўн » ва агар лашкари андак буд дил дар худои бандад ки « кам ман Фӣаҳи қалилаи ғлбти Фӣаҳи касӣраи бозни аллоҳ . . . » алоиаҳ . Ва дар кули аҳвол бояд ки ончи салоҳи дайну малику раият дарон бошад дар пеши аўнҳд ва мудоҳина накунаду ончи бмФсдт таъаллуқ дорад ӯро дилсардӣ диҳаду бҳхироти далолат ва аъонт мекунад . То бар қазияи ишорати нас « ан насӣ зикра ваон зикри аъона » кор карда бошдў чун вазири бад-ӣни одоби вохлоқ ки намӯда шуд ороста бошад . Пушти подшоҳи бадви қавӣ буд ва аз ан ҷумла бошад ки ҳақи таъолии миннати ниҳод бар Мӯсои алайҳи ассаломи бўзорти ҳрўн чунонк фармуд « синнашади ъздки бохик ва наҷаъл лкмои слтоно » .

خصلت چهارم تحمل است باید که حمول و بردبار باشد و برانچ پادشاه در حالت غضب وحدت و سورت گوید یا کند با او یا با دیگری بتلطف و سکون بپیش باز اید و کلماتی گوید که اطفاء نایره آتش غضب او کند و از کلماتی که خشم‌انگیز و حقد‌آمیز باشد احتراز نماید. و چون پادشاه را واقعه‌ای افتد یا جاذبه‌ای پیش آید از قبل خصم اگر بمصابرت و سکونت و تدبیر صالح و رای صایب آن کار را تدارکی تواند کرد که پادشاه را حرب و قتال نبایدکرد و در معرض خطر نباید افتاد بکند که «والصلح خیر». واگر معرضی باشد که معالجت آن بتیغ آبدار توان کرد و مرهم موافقت و مرافقت نافع نیفتد و پادشاه میل بقتال کند او را درآن قاتر نگرداند و بددلی ندهد که دل شکستگی آرد لاسیما که با کفار باشد او را بران حریص و دلیر گرداند و مدد و معاونت نماید و اگر او هراسان و مخوف بود آن خوف از دل او بردارد و او را بخدای امیدوار و مستظهر گرداند ودل او بفتح و نصرت حق قوی گرداند که «الا ان حزب‌الله هم الغالبون» و اگر لشکر اندک بود دل در خدای بندد که «کم من فئه قلیله غلبت فئه کثیره باذن الله...» الایه. و در کل احوال باید که آنچ صلاح دین و ملک و رعیت دران باشد در پیش اونهد و مداهنه نکند و آنچ بمفسدت تعلق دارد او را دلسردی دهد و بهخیرات دلالت و اعانت میکند. تا بر قضیه اشارت نص «ان نسی ذکره وان ذکر اعانه» کار کرده باشدو چون وزیر بدین آداب واخلاق که نموده شد آراسته باشد. پشت پادشاه بدو قوی بود و از ان جمله باشد که حق تعالی منت نهاد بر موسی علیه‌السلام بوزارت هرون چنانک فرمود«سنشد عضدک باخیک و نجعل لکما سلطانا».

Фомои ҳолати сим ки миёни вазиру ҳашам ва раиятаст бояд ки ҳамон чаҳор хислатро нигаҳ дорад ва риоят кунад .

فاما حالت سیم که میان وزیر و حشم و رعیت است باید که همان چهار خصلت را نگه دارد و رعایت کند.

Аввали ростӣу ростӣ бо ҳашам ва раият бидон ваҷҳ бошад ки бар аҳволи эшон мушфиқ буду пайвастаи бғмхўоргӣ ва тимор дошт эшон машғӯл бошад чунонк хашми бобаргу навоу олати въдт буду раияти осӯда ва мураффаҳ бошанд ва бар эшон борӣ набӯд .

اول راستی و راستی با حشم و رعیت بدان وجه باشد که بر احوال ایشان مشفق بود و پیوسته بغمخوارگی و تیمار داشت ایشان مشغول باشد چنانک خشم بابرگ و نوا و آلت وعدت بود و رعیت آسوده و مرفه باشند و بر ایشان باری نبود.

Ва ин маънӣ вақте даст диҳад ки вазир дар иморату зироат вилоят кӯшаду подшоҳ дар банди ҷамъ мол набошад ки агар дар ниҳоди подшоҳи офати ҳирси ҷамъи мол падед ояд бзрўрти зулму бидъат ниҳодан оғлз кунаду ҷомагии лашкар дар нуқсон андозад ҳам раият хароб шавад ва ҳам ҳашам бебарг монад . Ва чун раият хароб шавад вилоят хароб гардад ва чун ҳашам бебарг монад малик дар тазалзул уфтаду таваққуъи офоту Фтн ва халалҳои азим тавон дошт ки баъд аз он хаз ин рӯй замини дафъи он натавонад кард . Дар банди ободонии вилояту раият бояд буд ки ҳашамро азон ббрг тавон дошт ва чун ҳашам бо баргу дилхуш буд дар мамлакат тавон фузуд ва чун малик бар ҷо бошад ҳамаи ҷаҳони хазонаи подшоҳ буд .

و این معنی وقتی دست دهد که وزیر در عمارت و زراعت ولایت کوشد و پادشاه در بند جمع مال نباشد که اگر در نهاد پادشاه آفت حرص جمع مال پدید آید بضرورت ظلم و بدعت نهادن آغلز کند و جامگی لشکر در نقصان اندازد هم رعیت خراب شود و هم حشم بی‌برگ ماند. و چون رعیت خراب شود ولایت خراب گردد و چون حشم بی‌برگ ماند ملک در تزلزل افتد و توقع آفات و فتن و خللهای عظیم توان داشت که بعد از آن خز این روی زمین دفع آن نتواند کرد. در بند آبادانی ولایت و رعیت باید بود که حشم را ازان ببرگ توان داشت و چون حشم با برگ و دلخوش بود در مملکت توان فزود و چون ملک بر جا باشد همه جهان خزانه پادشاه بود.

Ва вазир набояд ки аз баҳри тақарруби бподшоаҳ дар мамлакати бидъатҳо наад ки дӯстӣ набошад блаки душмании тамом буд подшоҳро бадномии дунёу уқоби охирату хашми худоӣ андӯхтан .

و وزیر نباید که از بهر تقرب بپادشاه در مملکت بدعتها نهد که دوستی نباشد بلک دشمنی تمام بود پادشاه را بدنامی دنیا و عقاب آخرت و خشم خدای اندوختن.

Балки дарон кӯшад то дар идророту мъоиш ва анзор афзоеду сидқоту салоат ӯ бсодру вориду аъиммаи взҳоду ибоду аҳл дайн мерасад пайваста ки он пштиўони мамлакату астдомти салтанат буду мӯҷиби қурботу дараҷоти охират .

بلکه دران کوشد تا در ادرارات و معایش و انظار افزاید و صدقات و صلات او بصادر و وارد و ائمه وزهاد و عباد و اهل دین میرسد پیوسته که آن پشتیوان مملکت و استدامت سلطنت بود و موجب قربات و درجات آخرت.

Ва вазир аз хоссаи худ ҳамчунин бояд ки дар хайрот кӯшад ва дар гоҳи худ бар асҳоби ҳўоиҷ кушода дораду тнгсорӣу танги хуӣу такаббур бо халқ худоӣ накунаду бхлқи хушу караму мурувват бо халқ зиндагонӣ кунад .

و وزیر از خاصه خود همچنین باید که در خیرات کوشد و در گاه خود بر اصحاب حوایج گشاده دارد و تنگساری و تنگ خویی و تکبر با خلق خدای نکند و بخلق خوش و کرم و مروت با خلق زندگانی کند.

Аммо хислати дувум ва он баландӣаст . Бояд ки бо ҳашаму раияти бблнди ҳимматӣ тъиш кунад чунонк тамаъи бхдмтии Варшаваат эшон надораду пайвастаи натиҷаи караму муруввати худ бадишон мерасонад .

اما خصلت دوم و آن بلندی است. باید که با حشم و رعیت ببلند همتی تعیش کند چنانک طمع بخدمتی ورشوت ایشان ندارد و پیوسته نتیجه کرم و مروت خود بدیشان میرساند.

Хислати сим ва он саботаст . Бояд ки бо ҳашаму раияти сабот барзад бидон ваҷҳ ки чун амӣриро иқтоъӣ тарбият фармуд ё омилиро баъамалӣ насб кард ё мансабии бксӣ тафвиз фармуд аз газофи тағйир ва табдил бидон роҳи надиҳаду сухани асҳоби ағроз мсмўъ надорад бебинтӣ чунонк миФрмоид « ё аиҳо аллазӣнаи омнўои ани ҷоӣкми фосиқи бнбои Фтбинўо » алоиаҳ . Ва чун хиёнату ҷиноят касе муҳаққиқ шавад албата дарон мўосо ва мудоро накунад ва дар мукофот эҳмол набарзад ва гӯш дорад то бар даргоҳи ҷамъиро бар шӯату хизмат аз роҳ набаранд ва ки эшон ҳақ бпушонанду бшФоът ва дафъ бархезанд ки дигаронро ҷуръат афзоеду дасти зулму татовул бар раият кушода шавад .

خصلت سیم و آن ثبات است. باید که با حشم و رعیت ثبات برزد بدان وجه که چون امیری را اقطاعی تربیت فرمود یا عاملی را بعملی نصب کرد یا منصبی بکسی تفویض فرمود از گزاف تغییر و تبدیل بدان راه ندهد و سخن اصحاب اغراض مسموع ندارد بی‌بینتی چنانک میفرماید «یا ایها الذین آمنوا ان جائکم فاسق بنبا فتبینوا» الایه. و چون خیانت و جنایت کسی محقق شود البته دران مواسا و مدارا نکند و در مکافات اهمال نبرزد و گوش دارد تا بر درگاه جمعی را بر شوت و خدمت از راه نبرند و که ایشان حق بپوشانند و بشفاعت و دفع برخیزند که دیگران را جرات افزاید و دست ظلم و تطاول بر رعیت گشاده شود.

Ва бар вазир воҷибаст ки чун касеро бшғлӣ ё мансабӣ ё амалӣ насб хоҳад кард эҳтиёт кунаду бостҳқоқ кор фармоед ки ҷумлаи халал дар маносиби динӣу днёўии азин ваҷҳ падед омад ки ишғолу маносиби бмстҳқон он надоданд бксонӣ доданд ки хидматӣ доданд ва бар даргоҳи мураббӣ бадаст овараданд дар аҳляти эшон ннгристнд . Ва онҳо ки аҳляти корҳо ва маносиб доштанд аз тъззи нафасу иззати дайн раво надоштанд ки бар даргоҳ мулӯк гирданду ҳроҳлу ноаҳлро хизмат кунанд вау тол бақо зананд . Ва подшоҳонро камтари ҳиммати он буд ки аҳл ҳар шуғлро талаб кунанд ва бақадр истеҳқоқ ӯ ӯро ишғол фармойанд . Лоҷарами бештари маносиби динии бадаст ноаҳлон афтод . Ва ҳар чаҳ дарон боб на бар ваҷҳ истеҳқоқ меравад аз тақсири вузароу ҳиҷобу наввоби ҳазрат буд ки мтФҳс аҳвол набошанду аҳли ҳунару фазлу диёнатро талаб накунанду ҳунармандонро дар гӯшаҳо зойеъ гузоранд ва бо таммоъи фосидаи аъмолу маносиби банно аҳлон фармойанд .

و بر وزیر واجب است که چون کسی را بشغلی یا منصبی یا عملی نصب خواهد کرد احتیاط کند و باستحقاق کار فرماید که جمله خلل در مناصب دینی و دنیاوی ازین وجه پدید آمد که اشغال و مناصب بمستحقان آن ندادند بکسانی دادند که خدمتی دادند و بر درگاه مربی بدست آوردند در اهلیت ایشان ننگریستند. و آنها که اهلیت کارها و مناصب داشتند از تعزز نفس و عزت دین روا نداشتند که بر درگاه ملوک گردند و هراهل و نااهل را خدمت کنند‌ و و طال بقا زنند. و پادشاهان را کمتر همت آن بود که اهل هر شغل را طلب کنند و بقدر استحقاق او او را اشغال فرمایند. لاجرم بیشتر مناصب دینی بدست نااهلان افتاد. و هر چه دران باب نه بر وجه استحقاق میرود از تقصیر وزرا و حجاب و نواب حضرت بود که متفحص احوال نباشند و اهل هنر و فضل و دیانت را طلب نکنند و هنرمندان را در گوشه‌ها ضایع گذارند و با طماع فاسده اعمال و مناصب بنا اهلان فرمایند.

Аммо хислати чаҳорум таҳаммуласт . Бояд ки вазир ҳамчун сутуни хайма ки бо ҷумлагӣ хайма мекашад бори ҷмлиги ҳашаму раияту мамлакат бар сифти ҳиммат ва шафқат мекашаду баназари раҳмат бар раият менигарад . Ва агар азёшни басии хурдаҳо дар вуҷӯд ояд ки бхосаҳ ӯ таъаллуқ дорад дар гузорад ва афв кунаду ҳаламу таҳаммули намояди магари ончи бхлли малик боз гардад ки тадоруки воҷиб буд . Ва бояд ки малолатро бтбъи худ роҳи надиҳад ки масолеҳи малик ва раият бидон мухтал ва мӯҳмал монад . Ва бояд ки аз аҳволи малику раияту дӯсту душману мулӯку мамолики дигари ҷумлаи мтФҳс ва мстхбр бошад то аз ҳар навъ ки халалии динӣ ё днёўӣ рӯй намояд қабл алвуқуъи бтдорк машғӯл шавад ки чун воқеа ҳодис шуд тадоруки душвор даст диҳад .

اما خصلت چهارم تحمل است. باید که وزیر همچون ستون خیمه که با جملگی خیمه میکشد بار جملیگ حشم و رعیت و مملکت بر سفت همت و شفقت میکشد و بنظر رحمت بر رعیت مینگرد. و اگر ازیاشن بسی خرده‌ها در وجود آید که بخاصه او تعلق دارد در گذارد و عفو کند و حلم و تحمل نماید مگر آنچ بخلل ملک باز گردد که تدارک واجب بود. و باید که ملالت را بطبع خود راه ندهد که مصالح ملک و رعیت بدان مختل و مهمل ماند. و باید که از احوال ملک و رعیت و دوست و دشمن و ملوک و ممالک دیگر جمله متفحص و مستخبر باشد تا از هر نوع که خللی دینی یا دنیاوی روی نماید قبل الوقوع بتدارک مشغول شود که چون واقعه حادث شد تدارک دشوار دست دهد.

Яқини шиносад ки бад-ӣни хисол ки намӯда омад бо худоӣу подшоҳу раият агар зиндагонӣ кунад ва дар ҳамаи аҳволи ниятии мухлисона бо он зм кунад чунонк дар замири худ чунон андешад ки : ин ҷумлаи хизмати подшоҳроу раиятро аз барои ризои худоӣу тақарруби бҳзрт ӯ мекунам ва дар он микўшм то роҳатӣу осоишӣ аз ман бмўмнӣ расаду дафъи шарӣ аз мазлӯмии бикунаму золимиро аз зулм боз дорам ва бидон тақарруб ҷӯям баҳақ ки хоҷаи алайҳи ассаломи миФрмоид « ансри ахоки золмо ӯ мзлўмо » қил ё расӯли аллоҳ « ансраҳи мзлўмои ФкиФи ансри золмо » Фқол « тмнъаҳи ман алзлми Фзлки нсрк Аёа » .

یقین شناسد که بدین خصال که نموده آمد با خدای و پادشاه و رعیت اگر زندگانی کند و در همه احوال نیتی مخلصانه با آن ضم کند چنانک در ضمیر خود چنان اندیشد که: این جمله خدمت پادشاه را و رعیت را از برای رضای خدای و تقرب بحضرت او میکنم و در آن میکوشم تا راحتی و آسایشی از من بمومنی رسد و دفع شری از مظلومی بکنم و ظالمی را از ظلم باز دارم و بدان تقرب جویم بحق که خواجه علیه السلام میفرماید «انصر اخاک ظالما او مظلوما» قیل یا رسول الله «انصره مظلوما فکیف انصر ظالما» فقال «تمنعه من الظلم فذلک نصرک ایاه».

Пас ҳар ҳаракату саъйу таҳаммулу сабру ростӣу сукӯну саботу амр ва наҳйу адлу инсофу хизмату тавозуъу ранҷу машаққат ва доду ситаду дахлу харҷ ва гуфт ва шунид ки бо дӯсту душману хосу ому подшоҳ ва раият карда ва намӯда бошад ҳар як мӯҷиби қрбтӣу рифъат дрҷтӣ шавад дар ҳазрати иззат . Бшрти онк аз олоиши мтобъти ҳавоу ръўнти нафасу кибру нихвати хоҷагӣу бтри тнъму борномаҳи ҳокимӣу арорти халқи пок ва маҳфӯз бошад то қабули ҳақро шояд ки « ани аллоҳи таййиби лои иқбли алои алтиб » .

پس هر حرکت و سعی و تحمل و صبر و راستی و سکون و ثبات و امر و نهی و عدل و انصاف و خدمت و تواضع و رنج و مشقت و داد و ستد و دخل و خرج و گفت و شنید که با دوست و دشمن و خاص و عام و پادشاه و رعیت کرده و نموده باشد هر یک موجب قربتی و رفعت درجتی شود در حضرت عزت. بشرط آنک از آلایش متابعت هوا و رعونت نفس و کبر و نخوت خواجگی و بطر تنعم و بارنامه حاکمی و ارارت خلق پاک و محفوظ باشد تا قبول حق را شاید که «ان الله طیب لا یقبل الا الطیب».

Ва ҳамчунин дигари наввобу уммолу асҳоб чун дар кори хеш ҳар касе амонату диёнат бҳоӣ оварад ва худро бақадр ҳоли хеши бад-ӣни хисол ки намӯда омад мтҳлӣ гирданду ҷониби худоӣ гӯш дорад ва дар тахфиф раоё кӯшад мустуҷиби дараҷот ва қурбот гардад .

و همچنین دیگر نواب و عمال و اصحاب چون در کار خویش هر کسی امانت و دیانت بحای آورد و خود را بقدر حال خویش بدین خصال که نموده آمد متحلی گرداند و جانب خدای گوش دارد و در تخفیف رعایا کوشد مستوجب درجات و قربات گردد.

Ва бояд ки вазирро воин ҷамоатро ӯ родӣу авқотӣ низ бошад чунонк : аз шаб қадре бар хостну бзкри машғӯл бӯдан бидон шароит ки дар фасли зикр рафтааст ва бо мидоду намози дигари соъатии ҳам бзкру қуръони хондани машғӯл шудан то аз ҷумла онҳо бошанд ки мадҳи эшон миФрмоид « идъўни рбҳми болғдўаҳу алъшии иридўну ҷҳаҳ » . Ва агар ҳамаи рӯзаи зФони бзкр « лои илоҳи алои аллоҳ » машғӯл тавонад дошт дар омадан ва рафтану нишастану вақт хуфтани алои буқати зарурати ин худ давлатии тамом буд ва азонҳо бошад ки « аллазӣнаи изкрўни аллоҳи қёмоу қъўдоу алии ҷнўбҳм »у слии аллоҳи алии Муҳамаду ?ала .

و باید که وزیر را واین جماعت را او رادی و اوقاتی نیز باشد چنانک: از شب قدری بر خاستن و بذکر مشغول بودن بدان شرایط که در فصل ذکر رفته است و با مداد و نماز دیگر ساعتی هم بذکر و قرآن خواندن مشغول شدن تا از جمله آنها باشند که مدح ایشان میفرماید «یدعون ربهم بالغدوه و العشی یریدون و جهه». و اگر همه روزه زفان بذکر «لا اله الا الله» مشغول تواند داشت در آمدن و رفتن و نشستن و وقت خفتن الا بوقت ضرورت این خود دولتی تمام بود و ازانها باشد که «الذین یذکرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم» و صلی الله علی محمد و آله.