Қоли аллоҳи таъолӣ : « риҷоли лои тлҳиҳми туҷҷораи влобиъи ани зкроллаҳ » .

قال‌الله تعالی: «رجال لا تلهیهم تجاره ولابیع عن ذکرالله».

Ва қол алнабӣ слии аллоҳи алайҳу силам : « алтоҷри алсдўқи аломини иҳшри маъаи алонбёءи волмрслини явми алқёмаҳ » .

و قال النبی صلی‌الله علیه و سلم: «التاجر الصدوق الامین یحشر مع الانبیاء والمرسلین یوم القیامه».

Бдонки тиҷорати ду навъаст : тиҷорати дунёу тиҷорати охират . Ва тиҷорати дунёи ҳам бар ду навъаст : яке онк аз баҳри нафъ днёўӣасту баси дувуми онк аз баҳри нафъ охиратӣаст . Ва нафъи днёўии худ табаъ буд ки « ман кони ириди ҳрси алохраҳ назд дилаи фии ҳрсаҳ » .

بدانک تجارت دو نوع است: تجارت دنیا و تجارت آخرت. و تجارت دنیا هم بر دو نوع است: یکی آنک از بهر نفع دنیاوی است و بس دوم آنک از بهر نفع آخرتی است. و نفع دنیاوی خود تبع بود که «من کان یرید حرث الاخره نزد دله فی حرثه».

Аммо он тиҷорат ки аз барои нафъ днёўӣасту баси бғоит мазмумасту ҳосилаши биҳослӣу визру ваболу ҳисобу табаъати охирати рбҳи он ҳама хусронасту зёдтши ҳамаи нуқсону судаши ҳамаи зиён .

اما آن تجارت که از برای نفع دنیاوی است و بس بغایت مذموم است و حاصلش بیحاصلی و وزر و وبال و حساب و تبعت آخرت ربح آن همه خسران است و زیادتش همه نقصان و سودش همه زیان.

Ҳақи таъолии ин тиҷоратро болҳўқрин мекунад ки « қул мо ъндоллаҳи хайри ман аллҳў ва ман алтҷораҳ »у хоҷаи алайҳи ассаломи миФрмоид « алтҷори иҳшрўни явми алқёмаҳи Фҷорои алои ман атқӣ ва бар всдқ » тоҷирони дунёро ки даришон тақвоу некуӣ ва сидқ набӯд Фҷор мехонду ҳақи таъолии миФрмоид «у ани алФҷори лФии ҷҳими ислўнҳои явми аддӣн » .

حق تعالی این تجارت را بالهوقرین میکند که «قل ما عندالله خیر من اللهو و من التجاره» و خواجه علیه‌السلام میفرماید «التجار یحشرون یوم القیامه فجارا الا من اتقی و بر وصدق» تاجران دنیا را که دریشان تقوی و نیکویی و صدق نبود فجار میخواند و حق تعالی میفرماید «و ان الفجار لفی جحیم یصلونها یوم الدین».

Ва аммо он тиҷорат ки барои нафъ охиратӣаст онаст ки ҳақи таъолии миФрмоид « риҷоли лотлҳиҳми туҷҷорау лои байъи ани зкроллаҳ . . . » алоиаҳ ва ин оятро муфассирони ду маънӣ гуфтаанд : яке онки бтҷорти охиратӣ таъаллуқ дорад яъне мардонеанд ки басӯрат тиҷорату байъи днёўӣ машғӯл нашаванд то аз худоӣу зикри худоӣ боз намонанд инҳо бтҷорти охирати машғуланди нафасу моли бҷмлгии базли роҳи ҳақ таъолӣ кард ҳанду бакулӣ аз дунё эъроз намӯда . Чунонк миФрмоид « ё аиҳо аллазӣнаи омнўи ҳилли адлкми алии туҷҷораи тнҷикми ман азоб ?илем . . . » ило .

و اما آن تجارت که برای نفع آخرتی است آن است که حق تعالی میفرماید «رجال لاتلهیهم تجاره و لا بیع عن ذکرالله ...» الایه و این آیت را مفسران دو معنی گفته‌اند: یکی آنک بتجارت آخرتی تعلق دارد یعنی مردانی‌اند که بصورت تجارت و بیع دنیاوی مشغول نشوند تا از خدای و ذکر خدای باز نمانند اینها بتجارت آخرت مشغولند نفس و مال بجملگی بذل راه حق تعالی کرد‌ه‌اند و بکلی از دنیا اعراض نموده. چنانک میفرماید «یا ایها الذین آمنو هل ادلکم علی تجاره تنجیکم من عذاب الیم...» الی .

« ани кантами тълмўн » маънии дувум онаст ки бтҷорти днёўӣ таъаллуқ дорад валикини тиҷоратӣ ки барои нафъ охиратӣаст . Яъне мардонеанд ки сӯрати тиҷорати вбиъу шарӣ бар сӯрати эшон агарчӣ равад валикини дили эшон аз зикри худоӣ боз намонад . Ва тафсири ин ояти бад-ӣни маънии муносиб тараст зеро ки ҳам дарин ояти миФрмоид ки «у ақоми алслўаҳу аитоءи алзкўаҳ » ва аз намоз кардану зкўаҳ додан боз намонанд . Ва зкўаҳ вақте тавон дод ки бтҷорти днёўӣ машғӯл буданду алои онки моли бакулии дрбозд ва аз дунё эъроз кунад ӯ зкўаҳ натавонад дод .

«ان کنتم تعلمون» معنی دوم آن است که بتجارت دنیاوی تعلق دارد ولیکن تجارتی که برای نفع آخرتی است. یعنی مردانی‌اند که صورت تجارت وبیع و شری بر صورت ایشان اگرچه رود ولیکن دل ایشان از ذکر خدای باز نماند. و تفسیر این آیت بدین معنی مناسب‌تر است زیرا که هم درین آیت میفرماید که «و اقام الصلوه و ایتاء الزکوه» و از نماز کردن و زکوه دادن باز نمانند. و زکوه وقتی توان داد که بتجارت دنیاوی مشغول بودند و الا آنک مال بکلی دربازد و از دنیا اعراض کند او زکوه نتواند داد.

Пас шароити онки тиҷорат барои рбҳ охират кунаду суҳбати анбиёу русул онаст ки тақворо шиори вдсор хеш созаду молро мол худоӣ донаду ният он кунад ки дар моли худоӣ барои бандагони худои бомари худоӣу ризои худоӣ тасарруф мекунам то онч барон рбҳ падед ояд онро бар бандагони худоӣ сарф кунам ва худроу аёли худ яке аз он ҷумлаи шуморад .

پس شرایط آنک تجارت برای ربح آخرت کند و صحبت انبیا و رسل آن است که تقوی را شعار ودثار خویش سازد و مال را مال خدای داند و نیت آن کند که در مال خدای برای بندگان خدای بامر خدای و رضای خدای تصرف میکنم تا آنچ بران ربح پدید آید آن را بر بندگان خدای صرف کنم و خود را و عیال خود یکی از آن جمله شمارد.

Ва аз амонату диёнати ҳеҷ дақиқа фурӯ нагузорад ва дар харид ва фурухт инсофи нигоҳи дордФи бмсоҳлаҳи хираду фурушад ки хоҷаи алайҳи ассаломи миФрмоид « раҳми аллоҳи омросҳли албиъу саҳли алшрӣ » .

و از امانت و دیانت هیچ دقیقه فرو نگذارد و در خرید و فروخت انصاف نگاه داردف بمساهله خرد و فروشد که خواجه علیه‌السلام میفرماید «رحم الله آمراسهل البیع و سهل الشری».

Ва албата дар байъу шарӣ савганд барост ва дурӯғ нахурд ки ҳақи таъолии боиъи ҳлоФро душман дорад . Ва бар андаки рбҳӣ қаноат кунад ки баракати қарин қаноатасту ҳурмони қарини ҳирс ки « алҳриси маҳрӯм » ва дар амонат кӯшад ва аз хиёнат эҳтироз кунад ки хоҷаи алайҳи ассаломи миФрмоид « аломонаҳи тҷри алрзқу алхёнаҳи тҷролФқр »у матоъро дарон вақт ки хирад накӯҳиш накунад ва дарон вақт ки фурушад мадҳ нагӯяду айби он пинҳон накунаду ҳунарӣ ки онро бошад фаро нанамояд ва ғулом нахирад ва нафурӯшад ки харидани ғуломи маърази офат втҳмтасту фурӯхтани ғулом навъе аз фитнааст вагуфтаанд « атқўои мавозиъи алтҳм » алои ғуломии сиқт ки аз баҳри силаҳ ё хизмат доранд ки харид ва фурухт он саҳлтар буд .

و البته در بیع و شری سوگند براست و دروغ نخورد که حق تعالی بایع حلاف را دشمن دارد. و بر اندک ربحی قناعت کند که برکت قرین قناعت است و حرمان قرین حرص که «الحریص محروم» و در امانت کوشد و از خیانت احتراز کند که خواجه علیه‌السلام میفرماید «الامانه تجر الرزق و الخیانه تجرالفقر» و متاع را دران وقت که خرد نکوهش نکند و دران وقت که فروشد مدح نگوید و عیب آن پنهان نکند و هنری که آن را باشد فرا ننماید و غلام نخرد و نفروشد که خریدن غلام معرض آفت وتهمت است و فروختن غلام نوعی از فتنه است وگفته‌اند «اتقوا مواضع التهم» الا غلامی سقط که از بهر سلاح یا خدمت دارند که خرید و فروخت آن سهل‌تر بود.

Ва бҳршҳр ки бирасад бояд ки аз мазорҳоу мавозиъ мутабаррик бипурсад ва онҷо раваду бнёзии тамоми зиёрати он биҷои орад ва аз зӯҳҳоду ибоду машойих ваема ва гӯша нишинону азизон ҳар шаҳрӣ баҳс кунаду баҳр ҷо бараваду хизмати эшон бсдқ дарёбад ва ҳар касро бо ндк ва бисёр табаррукӣ дилдорӣ кунад ва онро ғанимати шимурд ки дар сафари ҳеҷ ғанимат ва рой дарёфт суҳбати мардони ҳақу хизмат эшон несту даравишону заъифонро дар ҳар шаҳр бонч тавонад мадад кунад .

و بهرشهر که برسد باید که از مزارها و مواضع متبرک بپرسد و آنجا رود و بنیازی تمام زیارت آن بجای آرد و از زهاد و عباد و مشایخ و ایمه و گوشه‌نشینان و عزیزان هر شهری بحث کند و بهر جا برود و خدمت ایشان بصدق دریابد و هر کس را با ندک و بسیار تبرکی دلداری کند و آن را غنیمت شمرد که در سفر هیچ غنیمت و رای دریافت صحبت مردان حق و خدمت ایشان نیست و درویشان و ضعیفان را در هر شهر بآنچ تواند مدد کند.

Ва бояд ки аз ҳар сафар ки бикунад ё баҳри муомилау муъориза ки дар ҳзр карда бошад ончи риҳи бўдҷмлаҳ дар ваҷҳи хайрот наад алои он қадр ки нафақа аёл кунад ва албата дар банди ҷамъи молу адхор ва таксир набошад ки ҳақи таъолии миФрмоид « аллазӣнаи икнзўни алзҳбу алФзаҳу лои инФқўнҳои фии сиблати аллоҳи Фбшрҳм бъзоб ?илем . . . » илои қавла « Фзўқўои мо кантами ткнзўн » .

و باید که از هر سفر که بکند یا بهر معامله و معارضه که در حضر کرده باشد آنچ ریح بودجمله در وجه خیرات نهد الا آنقدر که نفقه عیال کند و البته در بند جمع مال و ادخار و تکثیر نباشد که حق تعالی میفرماید «الذین یکنزون الذهب و الفضه و لا ینفقونها فی سبیل‌الله فبشرهم بعذاب الیم...» الی قوله «فذوقوا ما کنتم تکنزون».

Боидкаҳи зиндагонӣ чунон кунад ки чун вақти сафари охират дар ояд ҷумлаи суду сармояи хеш аз пеш бФрстодаҳ бошад то аз пас мол хеш тавонад рафтан . Ҳамчун бозаргонӣ ки бсФрӣ хоҳад рафт молро аз пеши бифиристад ӯро дар шаҳри қрорў ором намонад . Ва дар ан кӯшад ки то чигуна аз пас мол баравад ва он соъат ки вақти раҳил корвон бошад ӯро азон вақт хуштар набӯд . Ва чунон кунад ки онч аз ваии бозмонд бақадр кафофӣ бФрзндон диҳаду боқии вақфӣ ва хайрӣ кунад ки баъд аз ваии садақаи ҷорӣа буд воло дареғ бошад ки ӯ ранҷи бараду дайгарии бархӯрд .

بایدکه زندگانی چنان کند که چون وقت سفر آخرت در آید جمله سود و سرمایه خویش از پیش بفرستاده باشد تا از پس مال خویش تواند رفتن. همچون بازرگانی که بسفری خواهد رفت مال را از پیش بفرستد او را در شهر قرارو آرام نماند. و در ان کوشد که تا چگونه از پس مال برود و آن ساعت که وقت رحیل کاروان باشد او را ازان وقت خوشتر نبود. و چنان کند که آنچ از وی بازماند بقدر کفافی بفرزندان دهد و باقی وقفی و خیری کند که بعد از وی صدقه جاریه بود والا دریغ باشد که او رنج برد و دیگری برخورد.

Дар ҳадис меояд аз хоҷаи алайҳи ассалом ки рӯзи қиёмати он ҳасрат ки бар чаҳор кас бошад дар ърсот бар аҳли аввалин ва охирин бар ҳеҷ кас набӯд : аввал бар олимӣ ки ҷамъии бълм ӯ кор карда бошанд бқўл ӯ ва ӯ бълми хеш кор накарда бошад дар ърсот бинад ки он ҷамъро ббҳшт мебаранд ва ӯро бдўзх . Гуяд оўхи инҳо бълми ман кор карданд биҳишт ёфтанд ва ман бълми хеш кор накардам дӯзах ёфтам . Дувуми хоҷае ки банда Эй дорад хоҷаи бФсод машғӯл шаваду бандаи бслоҳ чун дар ърсот бинад ки ғулом ӯро ббҳшт мебаранд ва ӯро бдўзх гуяд оўхи бандаи ман тоъат кард биҳишт ёфт ва ман хоҷа ӯ фасод кардам дӯзах ёфтам .

در حدیث میآید از خواجه علیه‌السلام که روز قیامت آن حسرت که بر چهار کس باشد در عرصات بر اهل اولین و آخرین بر هیچ کس نبود: اول بر عالمی که جمعی بعلم او کار کرده باشند بقول او و او بعلم خویش کار نکرده باشد در عرصات بیند که آن جمع را ببهشت میبرند و او را بدوزخ. گوید آوخ اینها بعلم من کار کردند بهشت یافتند و من بعلم خویش کار نکردم دوزخ یافتم. دوم خواجه‌ای که بنده‌ای دارد خواجه بفساد مشغول شود و بنده بصلاح چون در عرصات بیند که غلام او را ببهشت میبرند و او را بدوزخ گوید آوخ بنده من طاعت کرد بهشت یافت و من خواجه او فساد کردم دوزخ یافتم.

Сими шахсе ки тоъат бисёр карда бошад аз ҳар навъ аммо бар касе зулм карда буд ва якеро дашном дода ва аз яке бмзлмаҳ эй барда ва якеро ғайбат кардау бӯҳтони ниҳода ва якеро зада врнҷонидаҳ . Чун дар ърсот ояд ин хасмон меоянд яке намоз мебарад вики рӯза мебарад ва яке зкўаҳ мебарад яке ҳаҷ то он шахс муфлис монад аз гуноҳи он хасмон баргиранд ва бар гардон ӯ ниҳанд ва ӯро бдўзх мебаранду хасмонро ббҳшт . Гуяд оўхи тоъат бисёр ман кардаму гуноҳи эшон марои бгноаҳи эшон бдўзх мебаранд ва эшонро бтоъти ман ббҳшт . Чаҳоруми соҳиби молӣ буд ки мол буд ки мол ба ранҷи фаровон бадаст оварад ва нахурд ва бо худ набарди ӣнҷои бўорсии бигузорад . Ворис бидон мол хайрот кунад ва сидқот диҳад то ҷумла дар роҳи худоӣ сарф кунад . Ҳар дуро дар ърсот оваранд он соҳиби молро баҳисоби он мўохзт кунанду бсўболи он бдўзх баранд ва он ворисро бихироти он ббҳшт баранд . Соҳиб мол гуяд оўхи ранҷи ман барадаму мол аз ҳалоли вҳром ҷамъ кардам бўболи он маро бдўзх мебояд шуд ва аз интифоъи он дайгарӣ биҳишт меравад . Ҳеҷ қавмиро ин ҳасрат набӯд ки ин чаҳор қавмро . Пас саъии балиғ бояд кард то ҳақи таъолии азин офот маҳфӯз дорад .

سیم شخصی که طاعت بسیار کرده باشد از هر نوع اما بر کسی ظلم کرده بود و یکی را دشنام داده و از یکی بمظلمه‌ای برده و یکی را غیبت کرده و بهتان نهاده و یکی را زده ورنجانیده. چون در عرصات آید این خصمان میآیند یکی نماز میبرد ویکی روزه میبرد و یکی زکوه میبرد یکی حج تا آن شخص مفلس ماند از گناه آن خصمان برگیرند و بر گردان او نهند و او را بدوزخ میبرند و خصمان را ببهشت. گوید آوخ طاعت بسیار من کردم و گناه ایشان مرا بگناه ایشان بدوزخ میبرند و ایشان را بطاعت من ببهشت. چهارم صاحب مالی بود که مال بود که مال به رنج فراوان بدست آورد و نخورد و با خود نبرد اینجا بوارثی بگذارد. وارث بدان مال خیرات کند و صدقات دهد تا جمله در راه خدای صرف کند. هر دو را در عرصات آورند آن صاحب مال را بحساب آن مواخذت کنند و بسوبال آن بدوزخ برند و آن وارث را بخیرات آن ببهشت برند. صاحب مال گوید آوخ رنج من بردم و مال از حلال وحرام جمع کردم بوبال آن مرا بدوزخ میباید شد و از انتفاع آن دیگری بهشت میرود. هیچ قومی را این حسرت نبود که این چهار قوم را. پس سعی بلیغ باید کرد تا حق تعالی ازین آفات محفوظ دارد.

Ва бозаргони амини бросткорӣу рости гуфторӣу рости кирдории бдрҷаҳи растгорӣ ва растгорон расад . Чунонк хоҷаи алайҳ ассалом фармуд : « алтоҷри алсдўқ . . . » алҳдису росткорӣ онаст ки дили венят бо худоӣ рост дорад ва онч кунад аз баҳр худоӣ кунад . Ва рости гуфторӣ онаст ки бо халқ рост гуяду рост рӯ бошаду макру ҳиялат ва хдиът накунад . Ва рости кирдорӣ онаст ки бар ҷода шариъат бошад ва аз равиши тариқат низ бо хабар буд .

و بازرگان امین براستکاری و راست گفتاری و راست کرداری بدرجه رستگاری و رستگاران رسد. چنانک خواجه علیه‌السلام فرمود: «التاجر الصدوق...» الحدیث و راستکاری آن است که دل ونیت با خدای راست دارد و آنچ کند از بهر خدای کند. و راست گفتاری آن است که با خلق راست گوید و راست رو باشد و مکر و حیلت و خدیعت نکند. و راست‌کرداری آن است که بر جاده شریعت باشد و از روش طریقت نیز با خبر بود.

Ва гӯш дорад то ҷониби масолеҳи дунё бар ҷониби масолеҳи дайни дрҳичи вақти мрҷҳи ндордў дар ҳеҷ ҳолати бшғли днёўӣ аз кори динӣ боз намонад ва дар кули аҳволи зокири ҳақу толиби охират буд . То азон зумра бошад ки ҳақи ҷли вълои миФрмоид « риҷоли лои тлҳиҳми туҷҷораи влобиъи ани зкроллаҳ » вҳқи таъолии эшонро мардон мехонд яъне ҳар ки на бад-ӣн мсобтаст мард нест . Ҳркрои ақлу дайн ҷамъ шавад ҷузи бмқоми мардии сар фурӯ наёраду бҷмошии ин гандаи пери раънои қаттолаи дунё фирефта нашавад . Ллшихи шихнои мҷдолдини алБағдодӣ қудси аллоҳи рӯҳаи алъзиз .

و گوش دارد تا جانب مصالح دنیا بر جانب مصالح دین درهیچ وقت مرجح نداردو در هیچ حالت بشغل دنیاوی از کار دینی باز نماند و در کل احوال ذاکر حق و طالب آخرت بود. تا ازان زمره باشد که حق جل وعلا میفرماید «رجال لا تلهیهم تجاره ولابیع عن ذکرالله» وحق تعالی ایشان را مردان میخواند یعنی هر که نه بدین مثابت است مرد نیست. هرکرا عقل و دین جمع شود جز بمقام مردی سر فرو نیارد و بجماشی این گنده پیر رعنای قتاله دنیا فریفته نشود. للشیخ شیخنا مجدالدین البغدادی قدس‌الله روحه‌العزیز.

Ва слии аллоҳи алии Муҳамаду ?ала .

و صلی‌الله علی محمد و آله.