Ибтидоӣ ҳар сухану ифтитоҳ ҳар каломи баноми парвардгории шоиста ва сазост ки байти мавзуни фалакро бевтд ва сабаб барафрошту сақфи мрФўъи саморо беарӯзу зарб бпо дошт . Бҳўри буруҷро балолии нуҷум мўшҳ карду давоири чархи давворро бе ҳоҷати хати паргор падед овараду штрини лайл ва наҳорро дар фаслин хазону баҳори мувозӣ ва мўозн созад ва дар соири авқоти чунон ноқису музоъафу маълулу мзоҳФи орад ки гоҳи мқтўФи вмхрўмнду гоҳи мзилу мҷзўм .

ابتدای هر سخن و افتتاح هر کلام بنام پروردگاری شایسته و سزاست که بیت موزون فلک را بی وتد و سبب برافراشت و سقف مرفوع سما را بی عروض و ضرب بپا داشت. بحور بروج را بلالی نجوم موشح کرد و دوایر چرخ دوار را بی حاجت خط پرگار پدید آورد و شطرین لیل و نهار را در فصلین خزان و بهار موازی و موازن سازد و در سایر اوقات چنان ناقص و مضاعف و معلول و مزاحف آرد که گاه مقطوف ومخرومند و گاه مذیل و مجزوم.

Садри офоқро дар ҳар ъашоу ишроқи мақтаи рӯз рахшон кунаду матлаъи меҳри дурахшон ки :

صدر آفاق را در هر عشا و اشراق مقطع روز رخشان کند و مطلع مهر درخشان که:

Ҷълнои аллили лбосоу ҷълнои алнҳори мъошо , чархи баринро мутаҳаррику доири сохту маркази заминро сокину собит , то бҳўри нъмои оми воўзони эҳсону анъомро аз шгўни ин сукӯну баракоти он ҳаракот дар басити замину мудӣри замон падед оварад вкмоли қудрати хеш зоҳир кунаду ҷамоли раҳмат боҳар .

جعلنا اللیل لباسا و جعلنا النهار معاشا، چرخ برین را متحرک و دایر ساخت و مرکز زمین را ساکن و ثابت، تا بحور نعمای عام واوزان احسان و انعام را از شگون این سکون و برکات آن حرکات در بسیط زمین و مدیر زمان پدید آورد وکمال قدرت خویش ظاهر کند و جمال رحمت باهر.

Ҳўолзии асли рзсўлаҳи болҳдӣу дайн алҳақ лизҳраҳи алии аддӣни каллаи влўкраҳи алмшркўн .

هوالذی اسل رزسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله ولوکره المشرکون.

Ҳодии сбли хоҷаи русули саломи аллоҳу салавотаи алайҳро бо ҳуҷҷати балоғату мӯъҷизи фасоҳат назд гуруҳи мушрикину ҳдми асоси куфр ва кин фиристод : лиҳлки ман ҳлки ани байнау иҳӣии ман ҳӣии ани байна , Ҷабраили эмини танзил мубин биоварад ки ҷумлаи муъаллақоти ҳукм мутлақот ёфту ғавғои мункирон бар карон рафту илзоми муддаӣони аёни гашт . Фолҳмдллаҳи алзии анзли алии абдаи алкитоби волслўаҳи алии абдаи алзии сидқи болҳқу нутқи болсўобу алии ?алаи алотёбу авлодаи алонҷоб .

هادی سبل خواجه رسل سلام الله و صلواته علیه را با حجت بلاغت و معجز فصاحت نزد گروه مشرکین و هدم اساس کفر و کین فرستاد: لیهلک من هلک عن بینه و یحئی من حئی عن بینه، جبرئیل ایمن تنزیل مبین بیاورد که جمله معلقات حکم مطلقاًت یافت و غوغای منکران بر کران رفت و الزام مدعیان عیان گشت. فالحمدلله الذی انزل علی عبده الکتاب والصلوه علی عبده الذی صدق بالحق و نطق بالصواب و علی آله الاطیاب و اولاده الانجاب.

Ва баъд : ин ариза Эйаст оҷизонау зриъаҳи чокарона аз абди заъифи осми ҷонии Абулқосими ибни исои алҳснии алҳусайнӣ алФроҳонии бхоки роҳу ғубори даргоҳи валиаҳди давлати ислому нигаҳбони миллати Сайиди аном , ҳорси малики турону Эрон , ҳофизи сғри ислому имон , сайфи сқили ғзоу ҷиҳод , сади Садиди суғуру билод , вориси тоҷи ҷамшед , солиси моҳу хуршед , довари даврон , мояи амну амон .

و بعد: این عریضه ای است عاجزانه و ذریعه چاکرانه از عبد ضعیف آثم جانی ابوالقاسم ابن عیسی الحسنی الحسینی الفراهانی بخاک راه و غبار درگاه ولیعهد دولت اسلام و نگهبان ملت سید انام، حارس ملک توران و ایران، حافظ ثغر اسلام و ایمان، سیف صقیل غزا و جهاد، سد سدید ثغور و بلاد، وارث تاج جمشید، ثالث ماه و خورشید، داور دوران، مایة امن و امان.

Абдоллаҳи айшау насри ҷишаҳ ваед аъвона ва шед аркона ки фидои хокпои фалаки Фрсоити гирдам , ин ғуломи бкнҷи фақру ганҷи шукру тӯшаи қаноату гӯшаи фароғат ху карда , аз бади ҳодисаи ин ҷои бпноаҳ омадаем ки бақияи умри вазифаи дъогўӣӣ дар зилли аътоби воло , бо фироқи болу рифоҳи ҳол , тақдим тавонам кард аз таъни лисону зарби касони мأмўн ва масӯн бӯда воҷиди илоҳаму фоқиди Улуғами ҳомид видоъӣ шавам , ҷоҳад ва соъӣ бошам вале акнӯн аз мусовии бахти баду Фҳоўии кори худ чунон мибинм ки дасти амлу пои умедам аз зайли ин марому нили ин мақом низ кӯтоҳ ва кашида бошад .

ابدالله عیشه و نصر جیشه و اید اعوانه و شید ارکانه که فدای خاکپای فلک فرسایت گردم، این غلام بکنج فقر و گنج شکر و توشه قناعت و گوشه فراغت خو کرده، از بد حادثه این جا بپناه آمده ایم که بقیه عمر وظیفه دعاگوئی در ظل اعتاب والا، با فراغ بال و رفاه حال، تقدیم توانم کرد از طعن لسان و ضرب کسان مأمون و مصون بوده واجد الهم و فاقد الغم حامد وداعی شوم، جاهد و ساعی باشم ولی اکنون از مساوی بخت بد و فحاوی کار خود چنان میبینم که دست امل و پای امیدم از ذیل این مرام و نیل این مقام نیز کوتاه و کشیده باشد.

Агар то ҳоли осмони кабӯдро бо ин банда , раъии бдхўӣӣ буд ва ё душманони ҳасудро , роҳи бадгӯӣ , на ҷурму исён буд ва на куфри вкФрон ки носавобии роҳи савобӣ дар ҷавоб гӯям ё носзоӣиро бмъорзаҳ мисли , сазои даҳум .

اگر تا حال آسمان کبود را با این بنده، رأی بدخوئی بود و یا دشمنان حسود را، راه بدگویی، نه جرم و عصیان بود و نه کفر وکفران که ناصوابی راه صوابی در جواب گویم یا ناسزائی را بمعارضه مثل، سزا دهم.

Хилофи имрӯз ки сару кори ин ғулом бо атаботи олиёти афтода ки :

خلاف امروز که سر و کار این غلام با عتبات عالیات افتاده که:

Лўднўти анмлаҳи лоҳтрқт .

لودنوت انمله لاحترقت.

Ин бандаро ғояти фахр ва эътибораст , на мояи нангу ор ки сриъи арбоб худ бошам на қриъи азноби худ .

این بنده را غایت فخر و اعتبار است، نه مایة ننگ و عار که صریع ارباب خود باشم نه قریع اذناب خود.

Валикини абнои мулӯкро қонӯни сулӯк бо гадоёни кӯйу фақирони дуъогӯии чандон ки хубтар буд , марғӯб тар ояд , чаро ки подшоҳонро хотири гадоён ҷустан ҳунараст на хстну ҳурмати даравишон хостан камоласт на костан .

ولیکن ابنای ملوک را قانون سلوک با گدایان کوی و فقیران دعاگوی چندان که خوب تر بود، مرغوب تر آید، چرا که پادشاهان را خاطر گدایان جستن هنر است نه خستن و حرمت درویشان خواستن کمال است نه کاستن.

Ба зоти поки худоу тоҷу тахти волои савганд ки ин банда агар ҷасоратӣ кардааст бавосита он бӯдааст ки ҳакямон гуфтаанд :

به ذات پاک خدا و تاج و تخت والا سوگند که این بنده اگر جسارتی کرده است بواسطه آن بوده است که حکیمان گفته اند:

Чокарони аътоби давлатро ки парварда хон алвон неъматанд , миннатҳои носипосӣу ҳақ ношиносӣаст ки ҳар чаҳ бенанд ва донанд арзи онро фарз надониста , тааммул ҷоиз шуморанд .

چاکران اعتاب دولت را که پرورده خوان الوان نعمتند، منتهای ناسپاسی و حق ناشناسی است که هر چه بینند و دانند عرض آن را فرض ندانسته، تامل جایز شمارند.

Фадавӣ дидам ки шоҳзодагони изом дар илми арӯз аз нав шурӯӣ кардаанду масоилӣ чанд омӯхтаанд ки на дар ҳеҷ китобаст ва на бар вифқи савоб , лоҷарами илтизоми хомӯширо навъе аз фаромӯшии ҳақи неъмати дидаи бтклиФу исрори наввоби амирзодаҳи комкори сайфи алмулуки мирзои ъзнсраҳу домати шавкатаи ҳамин қадар арз кардам ки болмсли лафзи ҳама дар шеъри шаҳдии втд маҷмӯаст на сабаби сақил ва кунӣа дар байти ибни молик бар вазн Фълнаст на мФтълну тасовии чаҳор мисроъи рубоӣ дар авзони бисту чаҳоргонаи лузӯм молоилзмаст на воҷибу лозим .

فدوی دیدم که شاهزادگان عظام در علم عروض از نو شروعی کرده اند و مسائلی چند آموخته اند که نه در هیچ کتاب است و نه بر وفق صواب، لاجرم التزام خاموشی را نوعی از فراموشی حق نعمت دیده بتکلیف و اصرار نواب امیرزاده کامکار سیف الملوک میرزا عزنصره و دامت شوکته همین قدر عرض کردم که بالمثل لفظ همه در شعر شهدی وتد مجموع است نه سبب ثقیل و کنیه در بیت ابن مالک بر وزن فعلن است نه مفتعلن و تساوی چهار مصراع رباعی در اوزان بیست و چهارگانه لزوم مالایلزم است نه واجب و لازم.

Фидоят шавам ғофил аз ин ки қавли ҳақи ҳамаи ҷои мояи таън ва диқ хоҳад шуд ва ин ғуломи солиси сибўиаҳу ҷомӣ дар маҷлиси иҳӣии бармакӣу мударриси муллоӣ мактабӣ хоҳам буд .

فدایت شوم غافل از این که قول حق همه جا مایة طعن و دق خواهد شد و این غلام ثالث سیبویه و جامی در مجلس یحئی برمکی و مدرس ملای مکتبی خواهم بود.

Ҳамоно мърўзи хотири хатир вологштаҳ бошад ки аз он рӯз то ҳоли нақли ин ғуломи нақли мҷосу сари ъушри мадорис шуда , гоҳ ва бегоҳ аз фирқаи туллобу ҳалқаи китоб бар нақзи вирди ин ғулом дар кор истимдоданду машғӯли истишҳод . Локини кафии биллоҳи шҳидо ки агар ин гӯнаи иҷтиҳод дар кори ғзо ва ҷиҳод мешуд , ин замони номӣ аз гуруҳи рӯс дар суғури малик мҳрўс намонда буд .

همانا معروض خاطر خطیر والاگشته باشد که از آن روز تا حال نقل این غلام نقل مجاس و سر عشر مدارس شده، گاه و بی گاه از فرقه طلاب و حلقه کتاب بر نقض ورد این غلام در کار استمدادند و مشغول استشهاد. لکن کفی بالله شهیدا که اگر این گونه اجتهاد در کار غزا و جهاد میشد، این زمان نامی از گروه روس در ثغور ملک محروس نمانده بود.

Ин ғулом агар авд ва сандал бошам ва ё чӯби ҷангалу сарви Фархор ё шохи пурхор , шак нест ки дар боғи ин давлат безавол рустаам ва аз хоку оби ин аътоб воло нашав внмои ҷуста , алъёзи биллоҳи баҳс бар мабда ворид хоҳад омад ки чаро тухми хор дар боғи хос коштаанду бехи талхро дар мавриди сӣ сола тарбият дошта ?

این غلام اگر عود و صندل باشم و یا چوب جنگل و سرو فرخار یا شاخ پرخار، شک نیست که در باغ این دولت بی زوال رسته ام و از خاک و آب این اعتاب والا نشو ونما جسته، العیاذ بالله بحث بر مبدا وارد خواهد آمد که چرا تخم خار در باغ خاص کاشته اند و بیخ تلخ را در مورد سی ساله تربیت داشته؟

Ин ғуломи бнФси хеш аз мушти хоку хору хошоки нобӯдтар ва бевуҷӯдтараст влкни бФрҳмту шикваи давлати воло , шояд чандон зарфи лағву лафз ҳшў набошам ки баъд аз чиҳил соли ранҷи бурдану дӯди чароғ хӯрдани боз дар улӯми мабодии вомонм ё арӯз ва қўоФӣ надонам агар қавмӣ аз абнои замон :

این غلام بنفس خویش از مشت خاک و خار و خاشاک نابودتر و بی وجودتر است ولکن بفرهمت و شکوه دولت والا، شاید چندان ظرف لغو و لفظ حشو نباشم که بعد از چهل سال رنج بردن و دود چراغ خوردن باز در علوم مبادی وامانم یا عروض و قوافی ندانم اگر قومی از ابنای زمان:

Чунонам ҷилва диҳанд ки фалон дар кори дайни бғоит коҳиласту дркои дунё бисёр ҷоҳил , чаҳ ғам ки тайифаи даравишонро бо дунёии эшон корӣ нест ва агар корӣ дар боби мазҳаб ва кешаст бо худоӣ хешасту бас .

چنانم جلوه دهند که فلان در کار دین بغایت کاهل است و درکا دنیا بسیار جاهل، چه غم که طایفه درویشان را با دنیای ایشان کاری نیست و اگر کاری در باب مذهب و کیش است با خدای خویش است و بس.

Кас чаҳ донад ки пас парда ки хубаст ва ки зишт ?

کس چه داند که پس پرده که خوب است و که زشت؟

Балӣ дар боби ҳифзу ривояту фани фазлу балоғат агар таъкиди амъону таҷдиди имтиҳон дар кораст биҳамдиллоҳи гӯйу чавгон мавҷӯдасту асбу майдони ҳозир

بلی در باب حفظ و روایت و فن فضل و بلاغت اگر تاکید امعان و تجدید امتحان در کار است بحمدالله گوی و چوگان موجود است و اسب و میدان حاضر

Бандаи камтарин ки доимо чун бахти валиаҳди хуррам ва шукуфтааст на чун қалби ҳасудони дарҳаму ошуфта , аз инаст ки ғояти бизоъату мояи иститоаташи ҳамин калак шикастаасту нутқи фурӯи баста ки ҳеҷ офарӣдаро аз фазли худоу Ямани тавваҷуҳи воло , имкон қудрат нест ки тавонад ин асбоби дъогўӣӣу олати санохониро аз ман воситонад ?

بنده کمترین که دایما چون بخت ولیعهد خرم و شکفته است نه چون قلب حسودان درهم و آشفته، از این است که غایت بضاعت و مایة استطاعتش همین کلک شکسته است و نطق فرو بسته که هیچ آفریده را از فضل خدا و یمن توجه والا، امکان قدرت نیست که تواند این اسباب دعاگوئی و آلت ثناخوانی را از من واستاند؟

Шайхи шблиро ҳикоят кунанд ки яке аз сафарҳо дузд бар корвон зад ва ҳар касро дар ғами моли афғон ва хурӯш бархестгар ӯ ки ҳам чунон сокину собир буду хандону шокир ки мӯҷиби таъаҷҷуб сориқон гашта , ваҷҳи он боз пурседанд , гуфт : ин ҷамоатро мояи бизоъати ҳамон буд ки рафт , хилофи ман ки ончии доштами камокон боқӣасту амсоли шуморо тасарруф дар он нест .

شیخ شبلی را حکایت کنند که یکی از سفرها دزد بر کاروان زد و هر کس را در غم مال افغان و خروش برخاست گر او که هم چنان ساکن و صابر بود و خندان و شاکر که موجب تعجب سارقان گشته، وجه آن باز پرسیدند، گفت: این جماعت را مایة بضاعت همان بود که رفت، خلاف من که آنچه داشتم کماکان باقی است و امثال شما را تصرف در آن نیست.

Тсдқти гирдам то гуруҳу шоҳро роҳи сухан баста гардаду умуми ҳсоди роҳбли нафаси гусаста , арзи ин матлаб дар ҳукм вуҷубаст ки ин ғуломи вуҷӯди зоту шуҳуди сифоти дудмони салтанатро нури фавқи алонвору тавр моъдолотўр медонам бўсФӣ ки Аслан ваҷҳи шабаҳу рабту нисбат бо ин аҷносу анвоъу таквину ибдоъ ки маърӯфи уламоу ҳукамоу мусталаҳи мутааххирин вқдмост надоранд , бали олами он вуҷӯдоти поку шуҳудоти тобноки моварои олами об ва хокаст ки агар илмашони болмсли айн зот бошад ё феълашон аз хўорқи одоти лӣси ҳозои аввали қорўраҳи касрати фии алисломи кори поконро қиёс аз худ мгир . Исо алӣ набиноу алайҳи ассалом дар аҳди сбӣу маҳди қмоти нотиқу содиқ буду бпокии модар шоҳид шуд .

تصدقت گردم تا گروه و شاه را راه سخن بسته گردد و عموم حساد راحبل نفس گسسته، عرض این مطلب در حکم وجوب است که این غلام وجود ذات و شهود صفات دودمان سلطنت را نور فوق الانوار و طور ماعدالاطور میدانم بوصفی که اصلا وجه شبه و ربط و نسبت با این اجناس و انواع و تکوین و ابداع که معروف علما و حکما و مصطلح متاخرین وقدماست ندارند، بل عالم آن وجودات پاک و شهودات تابناک ماورای عالم آب و خاک است که اگر علمشان بالمثل عین ذات باشد یا فعلشان از خوارق عادات لیس هذا اول قاروره کسرت فی الاسلام کار پاکان را قیاس از خود مگیر. عیسی علی نبینا و علیه السلام در عهد صبی و مهد قماط ناطق و صادق بود و بپاکی مادر شاهد شد.

Пайғамбари мо слии аллоҳи алайҳу ?ала бмктбӣ нарафтау абҷадии нохонда , муаллими улӯми аввалин ва охирин буду муқаннани русуми дунёу дайн .

پیغمبر ما صلی الله علیه و آله بمکتبی نرفته و ابجدی ناخوانده، معلم علوم اولین و آخرین بود و مقنن رسوم دنیا و دین.

Кзлки амсоли ин умӯр аз касоне ки салтанати кунинро ҳоизнду дараки аФҳоми мо аз канаи аҳволашони оҷиз , баъӣд ва бадеъ нест , хоҳи подшоҳ аҳд бошанд ё дар хобгоҳи маҳд , аҷабӣ набошад ки тарҳи афлокро муҳандис шаванду шарҳи асрорро мударрису илми азалро муҳаққиқу пери хирадро Мусаддиқ .

کذلک امثال این امور از کسانی که سلطنت کونین را حایزند و درک افهام ما از کنه احوالشان عاجز، بعید و بدیع نیست، خواه پادشاه عهد باشند یا در خوابگاه مهد، عجبی نباشد که طرح افلاک را مهندس شوند و شرح اسرار را مدرس و علم ازل را محقق و پیر خرد را مصدق.

Влкн дар соири маводи тасдиқи тайифаи мутааллимон бар камоли фазли муаллим чунонаст ки эмоми ҷамоатро силсила иҷозат манеҳӣ бмомўм гардаду ҷаноби шайх аз авоми шаҳр бар субути фазойили воҷтҳоди худ дар масоил фатво кунад ва имзо сетанду арзи ирфону аФзол назд сбёну атфол низ бъинҳо мисли асби тозӣу найзаи бозии ҳақи назари моФӣ дар мадрисаи чаҳорбоғ Исфаҳонасту тасдиқи шуҷоат хостан аз туллоби рашту Мозандарон .

ولکن در سایر مواد تصدیق طایفه متعلمان بر کمال فضل معلم چنان است که امام جماعت را سلسله اجازت منهی بماموم گردد و جناب شیخ از عوام شهر بر ثبوت فضایل واجتهاد خود در مسائل فتوا کند و امضا ستاند و عرض عرفان و افضال نزد صبیان و اطفال نیز بعینها مثل اسب تازی و نیزه بازی حق نظر مافی در مدرسه چهارباغ اصفهان است و تصدیق شجاعت خواستن از طلاب رشت و مازندران.

Темури гӯркон ки Сайиди ҷорҷонеро бо фозили Тафтозонии бмъорзти нишонд , қавмӣ аз тломзаҳи бўолФзўли бтъбири фозили бархестанд ки чаро изҳори аҷз худ кардӣ на инкори қавли хасму ҳоли он ки Темури подшоҳӣ буд дар кишвари хеш ва дар олами илми дарвеш . Фозил гуфт : кадоми аҷзу илзоми болотар аз он бошад ки чун маниро олимон ҷоҳил шиносанду ҷоҳилони олам ?

تیمور گورکان که سید جرجانی را با فاضل تفتازانی بمعارضت نشاند، قومی از تلامذه بوالفضول بتعبیر فاضل برخاستند که چرا اظهار عجز خود کردی نه انکار قول خصم و حال آن که تیمور پادشاهی بود در کشور خویش و در عالم علم درویش. فاضل گفت: کدام عجز و الزام بالاتر از آن باشد که چون منی را عالمان جاهل شناسند و جاهلان عالم؟

Шихкии муддаиро ки кӯдакии мубтадии зирак ва мунтаҳӣ гуяд агар фии алФўр бовар кунаду сблти молад , ҷои хандаи уқул ва албобаст бали вақти гиря бар улӯму одоб .

شیخکی مدعی را که کودکی مبتدی زیرک و منتهی گوید اگر فی الفور باور کند و سبلت مالد، جای خنده عقول و الباب است بل وقت گریه بر علوم و آداب.

Маънии илму фазл на танҳо сипедии ҷомау сиёҳии номаи вҳомаҳи грдконӣу ъамома осмонӣаст вбс , бали чандон мояи тмииз зарураст ки лоақали меъдаи хешро аз маъдани илм фарқ кунад , бухори фузулро аз бихӯр фазойили бози шиносад .

معنی علم و فضل نه تنها سپیدی جامه و سیاهی نامة وهامه گردکانی و عمامه آسمانی است وبس، بل چندان مایة تمییز ضرور است که لااقل معده خویش را از معدن علم فرق کند، بخار فضول را از بخور فضایل باز شناسد.

Гавҳари илм на чандон хор ва бемиқдораст ки безаҳмату риёзати маврид аФозт гардад ва ҳар касро бнили он имкон дастрас бошад ва он гоҳи муштии сифлаи ночиз , аблаҳ бетамиз , ғофили ҳарзаи гирд . Фитнаи хобу хур , бдхўии тундрав , пургӯй кам шинав , ки ғояти касбашон қабл ва қоласту ҳосили илмашони мроءу ҷидол .

گوهر علم نه چندان خوار و بی مقدار است که بی زحمت و ریاضت مورد افاضت گردد و هر کس را بنیل آن امکان دسترس باشد و آن گاه مشتی سفله ناچیز، ابله بی تمیز، غافل هرزه گرد. فتنة خواب و خور، بدخوی تندرو، پرگوی کم شنو، که غایت کسبشان قبل و قال است و حاصل علمشان مراء و جدال.

Хусусан вақте ки бо салиқаи каҷи тариқаи лаҷ пеш гиранд ва ҳар чаҳро Фрзо идрок кунанд ъмдои инкори намоянд . Роҳи гурезу ҷой тадбир нахоҳад буд ҷузи паноҳи бурдани бхдои худу доварӣ овардани бҳзрти валиаҳд .

خصوصا وقتی که با سلیقه کج طریقه لج پیش گیرند و هر چه را فرضا ادراک کنند عمدا انکار نمایند. راه گریز و جای تدبیر نخواهد بود جز پناه بردن بخدای خود و داوری آوردن بحضرت ولیعهد.

Инак ин ғуломи бхдои хеши паноҳи бардау бдиўони азиз доварӣ оварда ончӣ дар масоили арӯзии мояи ғавғоу мобаҳи илоҳи ъўӣ буд дар зимн чанд боб нигоштааст ва чанд фасл дар муқаддама марқӯм дошта , чашм он дорад ки агар хтоӣии рафта , мураббӣ ва саттор бошанд ва агар савобӣ гуфта аз тарбияти он саркор донанд .

اینک این غلام بخدای خویش پناه برده و بدیوان عزیز داوری آورده آنچه در مسائل عروضی مایة غوغا و مابه اله عوی بود در ضمن چند باب نگاشته است و چند فصل در مقدمه مرقوم داشته، چشم آن دارد که اگر خطائی رفته، مربی و ستار باشند و اگر صوابی گفته از تربیت آن سرکار دانند.

Умедаст ки то ҷаҳонаст худои ҷаҳони ъзшонаҳ , сояи ин ҷҳонбонро бар мФорқи ҷаҳонён поянда дорад ва як турфаи алъайни ин бандаи заъифро бе шумӯли анояту шикваи ҳимояти худоами он остон боқӣ нагузораду ирҳми аллоҳи ъбдои қоли омино

امید است که تا جهان است خدای جهان عزشانه، سایه این جهانبان را بر مفارق جهانیان پاینده دارد و یک طرفه العین این بنده ضعیف را بی شمول عنایت و شکوه حمایت خدام آن آستان باقی نگذارد و یرحم الله عبدا قال آمینا

Фасли аввал дар баёни ин матлаб ки ҳеҷ арӯзӣ бе вуҷӯди се сифати устод фан нагардад :

فصل اول در بیان این مطلب که هیچ عروضی بی وجود سه صفت استاد فن نگردد:

Аввал : он ки худ блотбъ мавзун бошаду ҳаргоҳ дар маротиби шоирии бпоиаҳи адибу рашид ки аз аъиммаи шеъру устод ин илманд набошад ва мисли шаби одина ва ман масту хароб натавонад гуфт , борӣ аз Юсуфи арӯзии вонмонд ки гуфтааст :

اول: آن که خود بلاطبع موزون باشد و هرگاه در مراتب شاعری بپایه ادیب و رشید که از ائمه شعر و استاد این علمند نباشد و مثل شب آدینه و من مست و خراب نتواند گفت، باری از یوسف عروضی وانماند که گفته است:

Чаро ки ҳар чанд шърбоФиро бо шеъри бофии фарқ газофаст .

چرا که هر چند شعربافی را با شعر بافی فرق گزاف است.

Бози ҷўлоаҳу ҷуволи боф аз рӯй ҳақи вонсоФи беҳтар аз соири мҳтрФаҳу асноф , бдқоиқи нсҷи ҳариру шоли Кашмӣр барме хуранд ва ҳар ки дар муддати умри хеши заръу миқрозии надида ва як торнх бсўзнӣ накашида , агар ҳар дами ҷомаи далқ дар бар халқ бинаду номи алвону анвоъи онро ёд гирад , даъвӣ натавонад кард ки дақоиқи фани хайётатро хуб донаму қитоъии либоси бондозаҳи ашхос некӯ шиносаму ҳоли ин ки кисвати авзонро бар қомати алфози рост кардан , хоси қувоӣ ботинасту қитоъии дебои чини бондозаҳи он ва ин , кори аъзои зоҳиру дараки дақоиқ ки бҳси басар осонасту фаҳми ҳақоиқи он бФкру назари душвор , аъшӣ гуяд :

باز جولاه و جوال باف از روی حق وانصاف بهتر از سایر محترفه و اصناف، بدقایق نسج حریر و شال کشمیر برمی خورند و هر که در مدت عمر خویش ذرع و مقراضی ندیده و یک تارنخ بسوزنی نکشیده، اگر هر دم جامه دلق در بر خلق بیند و نام الوان و انواع آن را یاد گیرد، دعوی نتواند کرد که دقایق فن خیاطت را خوب دانم و قطاعی لباس باندازه اشخاص نیکو شناسم و حال این که کسوت اوزان را بر قامت الفاظ راست کردن، خاص قوای باطن است و قطاعی دیبای چین باندازه آن و این، کار اعضای ظاهر و درک دقایق که بحس بصر آسان است و فهم حقایق آن بفکر و نظر دشوار، اعشی گوید:

Соҳиби бен ибод дар баҳри ҳаддии ъушр аз китоб бҳрўоллолӣ гуяд :

صاحب بن عباد در بحر حدی عشر از کتاب بحرواللآلی گوید:

Волҳқи ани алшоъри ани лами икни ърўзёи имкни ани ислми қавлаи ани алхтоءу алзлли фии сӯқи алороҷиФу алъллу сби алоъоризу алзрўбу истеъмоли алоўзони волбҳўри кобни Бобаку алесандӣу шихнои алзъФронии идаами аллоҳи таъолӣу алърўзии ани лами икни шоърои лоимкнаҳи улвусули илои иншоади дақоиқи алшъру алўқўФи бтрзи нсоиҳи алФкри алои батӯлии алсҳоди вФрти хрти алқтоду ркўби муҳраи саъбаи алқёду рбмои ани изФри болмроди баъди ғояи алҳди вкмоли алоҷтҳоди кобии қоими алқмии волътўӣу алхтоӣӣ ва аммо бҷомъи байни алърўзу алқризу алротъи фии рўзи алодби алоризи кмни иғрси алошҷори ФиқтФи алосмору мнттқи болодоби Финтқи болошъори Фмои ҳўи алои ашшайхи алодиби алқозии алҳсиби алборъи аллбиби абдулазизи алҷрҷонии аидоллаҳи алъзизи бФзлаҳи алсмдонӣу қавми мӯҳтасибии Фноӣнои алхолсини ман аўдоӣнои колхўорзмии вассаломии вобии мҳмдолхозни волои стозобии фазли алзбӣу баъзи алтоӣиини алии алҳзрти кобии табиби алкндӣу абии толиби алосўӣӣу алҳмдонӣ , аллазӣнаи зҳбўои фии ҳзолбоби мазҳаби абии нўоси ҳайси иқўл :

والحق ان الشاعر ان لم یکن عروضیا یمکن ان یسلم قوله عن الخطاء و الزلل فی سوق الاراجیف و العلل و سب الاعاریض و الضروب و استعمال الاوزان والبحور کابن بابک و السندی و شیخنا الزعفرانی ایدهم الله تعالی و العروضی ان لم یکن شاعرا لایمکنه الوصول الی انشاد دقایق الشعر و الوقوف بطرز نسایح الفکر الا بطول السهاد وفرط خرط القتاد و رکوب مهره صعبه القیاد و ربما ان یظفر بالمراد بعد غایه الحد وکمال الاجتهاد کابی قایم القمی والعطوی و الخطائی و اما بجامع بین العروض و القریض و الراتع فی روض الادب الاریض کمن یغرس الاشجار فیقطف الاثمار و منتطق بالآداب فینطق بالاشعار فما هو الا الشیخ الادیب القاضی الحسیب البارع اللبیب عبدالعزیز الجرجانی ایدالله العزیز بفضله الصمدانی و قوم محتسبی فنائنا الخالصین من اودائنا کالخوارزمی والسلامی وابی محمدالخازن والا ستاذابی فضل الضبی و بعض الطائیین علی الحضرت کابی طبیب الکندی و ابی طالب الاسوئی و الهمدانی، الذین ذهبوا فی هذالباب مذهب ابی نواس حیث یقول:

Фаҳми қодаҳи аҳли алФзлу содаи адбои алъсри алҷомъўни байни алълму алъамалу алснФони алаввалони лоиъди ани ман Фҳўли алосотиду лои ман қрўми алснодиди алнқси илзи мҳолои маҳола , аммо баъдами алълми бқўоъди алФни аўлФрти алҷҳли бдқоиқи алшър .

فهم قاده اهل الفضل و ساده ادبائ العصر الجامعون بین العلم و العمل و الصنفان الاولان لایعد ان من فحول الاساتید و لا من قروم الصنادید النقص یلز مهالا محاله، اما بعدم العلم بقواعد الفن اولفرط الجهل بدقایق الشعر.

Флиси алаввали мнҳокмни идхли сўҳи албсотину истбрди таҳти алғсўни волоФонини виқтФи анўоти алсмору ёкли мнҳмои алотоибу алхёри ғоФлои ъмои аътбраҳи алоқўоми ман алосмоءи волоълом , ҷоҳло ба онҳо рўз ӯ рмси зилл ӯ шамс , шаҷари аўҳтб , ънб ӯ рутаб , бали иҷҳли васфи алҳлўу алмри лоиФрқи байни албизу алҳмр ва мо золи истҳлии алзўқу истксри алшўқу лоиърФи ммои изўқу илои моишўқ ва аммо ассонии Физҳии ъолмои бҷмиъи алосмоءи вололўони Форқои байни ҳски алсъдону алшҷри албони бқўаҳи албёну алҳҷаҳу албрҳон , ъорФои бҳдолҳлўу алмр , возъои лкли мнҳмои алҷнсу улнуъу алхосаҳу алФсл , локинаи лами идхли равзаи фии умрау лами ёкли тмраҳи тӯли зҳраҳи бали урфи алнхли болдрси лои болғрсу алтмри фии алтрси лои фии алзрсу алшмоили фии алрсоили лои фии алхмоили волшоқини болҳқоиқи лои фии алҳдоиқи фарои алзлоли фии алхёлу алғсўни фии алмтўну алоўдоқи фии алоўроқи комаи қри ъолҳсби ман алсҳФи воломтори ман алостору алорўоҳи ман алолўоҳу лами изли мшўФои бшрҳи усӯли алоъноби фии алФсўлу алобўоб , мшғўлои лўсФи алтини ани далели албсотин , қонъои болўсФи ани алўсл , розёи билқувваи ани алФъл , шоғили алшФтини болҳркоти зоили алкФини ани албркот , зоҳлои ани ҳқиқаҳи алзоти фии шарҳи алсФоти воғлои фии алшрўҳи волбёнот , Фўилоаҳи Киеви ишрҳи болбёни молами ишҳдаҳи болъён , тнбоءи колсҷоҳи Фтотии болосҷоъи Финтқи ани алҳўии ман ғайри ани ирии ман эй рабаи алкбрӣ , ҳайҳоти ҳайҳоти лъмрии мо ашбаҳи ҳолаи фии злки алўқти бмои нҳни фӣаи алони ман муъаррифаи алҷнаҳи алҷанону алнхлаҳу алрмону ҷнои ҷаннатӣаи дону соири мо рўиноаҳи ман алохбору роиноаҳи фии алқуръон .

فلیس الاول منهاکمن یدخل سوح البساتین و یستبرد تحت الغصون والافانین ویقطف انوات الثمار و یاکل منهما الاطایب و الخیار غافلا عما اعتبره الاقوام من الاسماء والاعلام، جاهلا به آن ها روض او رمس ظل او شمس، شجر اوحطب، عنب او رطب، بل یجهل وصف الحلو و المر لایفرق بین البیض و الحمر و ما زال یستحلی الذوق و یستکثر الشوق و لایعرف مما یذوق و الی مایشوق و اما الثانی فیضحی عالما بجمیع الاسماء والالوان فارقا بین حسک السعدان و الشجر البان بقوه البیان و الحجه و البرهان، عارفا بحدالحلو و المر، واضعا لکل منهما الجنس و النوع و الخاصه و الفصل، لکنه لم یدخل روضه فی عمره و لم یاکل تمره طول ذهره بل عرف النخل بالدرس لا بالغرس و التمر فی الطرس لا فی الضرس و الشمایل فی الرسایل لا فی الخمایل والشاقین بالحقایق لا فی الحدایق فرای الظلال فی الخیال و الغصون فی المتون و الاوداق فی الاوراق کما قر عالحسب من الصحف والامطار من الاسطار و الارواح من الالواح و لم یزل مشوفا بشرح اصول الاعناب فی الفصول و الابواب، مشغولا لوصف التین عن دلیل البساتین، قانعا بالوصف عن الوصل، راضیا بالقوه عن الفعل، شاغل الشفتین بالحرکات زایل الکفین عن البرکات، زاهلا عن حقیقه الذات فی شرح الصفات واغلا فی الشروح والبیانات، فویلاه کیف یشرح بالبیان مالم یشهده بالعیان، تنباء کالسجاح فتاتی بالاسجاع فینطق عن الهوی من غیر ان یری من ایات ربه الکبری، هیهات هیهات لعمری ما اشبه حاله فی ذلک الوقت بما نحن فیه الان من معرفه الجنه الجنان و النخله و الرمان و جنا جنتیه دان و سایر ما رویناه من الاخبار و رایناه فی القرآن.

Овардаанд ки яке аз аҳФоди тоҳир , бҳтрии шоирро пурсед ки раъии ту дар боби силаму абии нўос чунасту кадом дар поя шоирӣ афзӯнанд ? бҳтрии абўнросро тарҷеҳ дод , тоҳирӣ гуфт : аҷаб ки бархилофи Аҳмади сълб ки устоди илм адабаст сухани гӯйӣ ? ! бҳтрӣ гуфт : лобли аҷаб аз ӯст ки худ баҳра шоирӣ надорад ва дарбора шоирон сухан гуяд , назир инаст он чаҳ асҳқи мавсулӣ дар ағонии худ ҳикоят кунад ки вақте ҳорӯни алрашед аз абӣ нўос пурсед ки Фрздқу ҷрири кадомяки ашърнд ? абўнроси ҷризро арз кард , ҳорӯн гуфт : виҳк ё фоҷири атхолФи абии убайда ? қоли балии ҷаълати Фдоки лонаи аҳли алълму анои аҳли алшъру ҳилли търФи дақоиқи алшъри ман лои итъб нафса фии мзоиқи алФкр ?

آورده اند که یکی از احفاد طاهر، بحتری شاعر را پرسید که رأی تو در باب سلم و ابی نواس چون است و کدام در پایه شاعری افزونند؟ بحتری ابونراس را ترجیح داد، طاهری گفت: عجب که برخلاف احمد ثعلب که استاد علم ادب است سخن گویی؟! بحتری گفت: لابل عجب از اوست که خود بهره شاعری ندارد و درباره شاعران سخن گوید، نظیر این است آن چه اسحق موصولی در اغانی خود حکایت کند که وقتی هارون الرشید از ابی نواس پرسید که فرزدق و جریر کدامیک اشعرند؟ ابونراس جریز را عرض کرد، هارون گفت: ویحک یا فاجر اتخالف ابی عبیده؟ قال بلی جعلت فداک لانه اهل العلم و انا اهل الشعر و هل تعرف دقایق الشعر من لا یتعب نفسه فی مضایق الفکر؟

Сонии он ки : аввали ахзи илм аз ҳазрат устод кунад , баъд аз он даъвии таълиму иршод , на он ки устоди надидаи худро устод бинад ва аз кас наёмухта омӯзгор касон гардад , Юсуфи арӯзӣ ки дар порсии аввалин устод ърўзёт аст гуяд :

ثانی آن که: اول اخذ علم از حضرت استاد کند، بعد از آن دعوی تعلیم و ارشاد، نه آن که استاد ندیده خود را استاد بیند و از کس نیاموخته آموزگار کسان گردد، یوسف عروضی که در پارسی اولین استاد عروضیات است گوید:

Вқди срҳи алсоҳби бҳзои алмънии фии албҳри ассонии ман бҳўроллолии ҳайси қолу лами изли ҳозои алълми иғри нозираи фии бодии алнзру изъм рқӣ манеҳа бшоҳқи ман алФзлу алмҳораҳу шомихи ман камоли алсодаҳу алқодаҳи фии алсбқу алтқдми ғайри мФтқри илои алохзу алтълми маъаи анаи фии асфали алмротби ман слмаҳу аввали алохзи ман муаллимаи Фҳинӣзи лобуди ллтолби алҷоҳди ани икнси зеҳнаи ани всоўси алўҳми лёнси табъаи боўонси алъқлу лоиқнъи болмротби алсоФлаҳи ман аллоҳи алФўзи бмдорҷи алршоду итлўи тлўкли шайху устод , ФиФиди баъди мо истФиду итклми баъди мо итълм .

وقد صرح الصاحب بهذا المعنی فی البحر الثانی من بحوراللآلی حیث قال و لم یزل هذا العلم یغر ناظره فی بادی النظر و یزعم رقی منهه بشاهق من الفضل و المهاره و شامخ من کمال الساده و القاده فی السبق و التقدم غیر مفتقر الی الاخذ و التعلم مع انه فی اسفل المراتب من سلمه و اول الاخذ من معلمه فحینئذ لابد للطالب الجاهد ان یکنس ذهنه عن وساوس الوهم لیانس طبعه باوانس العقل و لایقنع بالمراتب السافله من الله الفوز بمدارج الرشاد و یتلو تلوکل شیخ و استاد، فیفید بعد ما یستفید و یتکلم بعد ما یتعلم.

Солиси он ки дар татаббуъи дўоўини шуъароу ҳифзи ривояти ашъори арабу аҷам моҳир бошад , чаро ки асли вазъи ин илм аз рӯй ақвол шеърасту истишҳоди возеъи бошиори онҳо .

ثالث آن که در تتبع دواوین شعرا و حفظ روایت اشعار عرب و عجم ماهر باشد، چرا که اصل وضع این علم از روی اقوال شعر است و استشهاد واضع باشعار آنها.

Пас ҳар ки дар ривояту ҳифз қодир бошад , бар дақоиқи ин илми воқифтар буд , қавмӣ ки он бизоъатро фоқиданд , дар ин саноати Фоиқи нёинд ва ҳар чанд ба канаи масоил олам бошанд ва дар фикри шеър оҷиз башаванд бо ғзорти табъи маҳзу камоли шоирӣ бе муморасати том , дар каломи шоирон на худ комил ва устод гирданд , на қавлашони қобили истинод . Юсуф гуяд :

پس هر که در روایت و حفظ قادر باشد، بر دقایق این علم واقف تر بود، قومی که آن بضاعت را فاقدند، در این صناعت فایق نیایند و هر چند به کنه مسائل عالم باشند و در فکر شعر عاجز بشوند با غزارت طبع محض و کمال شاعری بی ممارست تام، در کلام شاعران نه خود کامل و استاد گردند، نه قولشان قابل استناد. یوسف گوید:

Соҳиби ибни ибод , дар баҳри содси ъушр ки маводи иштибоҳи раҷазу сариъро баён кунад , хитобии бали итобии бобўҳотм арӯзӣ карда ки чаро баҳси ибни Ровандии малъуни родри ин ду байти ҷаноби вилояти моби салавоти аллоҳи всломаҳи алайҳ ки фармӯдаанд :

صاحب ابن عباد، در بحر سادس عشر که مواد اشتباه رجز و سریع را بیان کند، خطابی بل عتابی بابوحاتم عروضی کرده که چرا بحث ابن راوندی ملعون رادر این دو بیت جناب ولایت ماب صلوات الله وسلامه علیه که فرموده اند:

Дар мақоми ҷавоби баромадӣ ва навъе рад кардӣ ки узри ту аз гуноҳи ту забун тараст баҳс ӯ аз ҷавоби тўбии забон тараст , пас садри суханро бадви байт ки дар ҳаҷви ашҷъи слмӣ мўшҳ дошта гуяд :

در مقام جواب برآمدی و نوعی رد کردی که عذر تو از گناه تو زبون تر است بحث او از جواب توبی زبان تر است، پس صدر سخن را بدو بیت که در هجو اشجع سلمی موشح داشته گوید:

Аз авохири ин каломи чунин мстФод мешавад ки устоди арӯзиро татаббуъи ақволи уламо лозимаст , на ашъарӣ ки аз ҳасани лафзу маънӣ орӣаст . Эмоми фахрии ҳам дар ин қавли мтобът ӯро кардааст .

از اواخر این کلام چنین مستفاد میشود که استاد عروضی را تتبع اقوال علما لازم است، نه اشعری که از حسن لفظ و معنی عاری است.امام فخری هم در این قول متابعت او را کرده است.

Фузулӣ низ дар тӯҳфа алоҳбоб гуяд : ки басо шеъраст ки мутлақан ҳасан латофат надораду бавоситаи сиҳҳати вазн , шоҳид арӯзёнаст мисли :

فضولی نیز در تحفه الاحباب گوید: که بسا شعر است که مطلقاً حسن لطافت ندارد و بواسطه صحت وزن، شاهد عروضیان است مثل:

эй барги гули сӯрӣ – ту макун зи мо даврӣ – хастаам зи маҳҷӯрӣ – бастаам зи ранҷурӣ

ای برگ گل سوری – تو مکن ز ما دوری – خسته ام ز مهجوری – بسته ام ز رنجوری

Ва зоҳираст ки ихтилофи ин ақвол бо мафҳуми ин ибороти соҳиб , бавоситаи ихтилофи слқ ва табоиъаст , маъаи ҳозои бози раҳми аллоҳи мъшри алмозин чаро ки имрӯз аз муддаӣони ин фани як тан ёфт нашавад ки шеър гуяд ва бад гуяд ва кам донаду бўӣӣ аз шайх шунида бошад на рўӣӣ аз шайхи дидаи вуҷӯдашро муғтанам бояд донист , бали суҷудашро мФтрз бояд шимурд ва агар бонсоФи амъон назар шавад қумӣ бисёрасту толиқонӣ дар миён нест .

و ظاهر است که اختلاف این اقوال با مفهوم این عبارات صاحب، بواسطه اختلاف سلق و طبایع است، مع هذا باز رحم الله معشر الماضین چرا که امروز از مدعیان این فن یک تن یافت نشود که شعر گوید و بد گوید و کم داند و بوئی از شیخ شنیده باشد نه روئی از شیخ دیده وجودش را مغتنم باید دانست، بل سجودش را مفترض باید شمرد و اگر بانصاف امعان نظر شود قمی بسیار است و طالقانی در میان نیست.