Бидон ки расӯл ( с ) чунин гуфтааст , « талаби алълми фаризаи алии кули мусаллам » ҷустани илм фаризааст бар ҳамаи мусулмонону ҳамаи уламо хилоф кардаанд ки ин чаҳ илмаст ? мутакаллимон мегӯйанд ки ин илм каломаст ки маърифати худои таъолии бад-ӣн ҳосил ояд ва фуқаҳо мегӯйанд ки ин илм фиқҳаст , ки ҳалол аз ҳароми бад-ӣни ҷудо буд ва муҳаддисон мегӯйанд ки ин илм китобаст ва суннатаст ки асли илми шаръ инаст .

بدان که رسول (ص) چنین گفته است، «طلب العلم فریضه علی کل مسلم» جستن علم فریضه است بر همه مسلمانان و همه علما خلاف کرده اند که این چه علم است؟ متکلمان می گویند که این علم کلام است که معرفت خدای تعالی بدین حاصل آید و فقها می گویند که این علم فقه است، که حلال از حرام بدین جدا بود و محدثان می گویند که این علم کتاب است و سنت است که اصل علم شرع این است.

Ва суфиён мегӯйанд ки илми аҳвол диласт ки бандаи роҳ , ба ҳақи таъолӣ вайаст ва ҳар касе аз ин қавми илми хешро таъзим ҳаме кунанду ихтиёри мо онаст ки ба як илм махсӯс нест ва ин ҳамаи илмҳо низ воҷиб нест , влкни инро низ тафсилӣ ҳаст ки ин ашкол бидон бархезад

و صوفیان می گویند که علم احوال دل است که بنده راه، به حق تعالی وی است و هر کسی از این قوم علم خویش را تعظیم همی کنند و اختیار ما آن است که به یک علم مخصوص نیست و این همه علمها نیز واجب نیست، ولکن این را نیز تفصیلی هست که این اشکال بدان برخیزد

Бидон ки ҳар ки чоштгоҳ , Маслан мусулмон шавад , ё болиғ шавад , ин ҳамаи илмҳо бар ваии омухтан воҷиб нагардад , влкн дар вақт воҷиб шавад ки маънии калима : « лоолаҳи алооллаҳ , Муҳамади расӯли аллоҳ » бидонад , ва ин бидон буд ки он эътиқоди аҳли суннат ки дар асли аввали гуфтем ҳосил кунад , на бидон маънӣ ки ба далели бидонад ки он воҷиб нест , влкн бар ҷумлаи сифоти ҳақи таъолӣу сифоти пайғомбар ( с )у сифоти охирату биҳишту дӯзаху ҳашару нашр эътиқод кунаду бидонад ки вайро худоӣаст бад-ӣни сифат ва аз ҷиҳати вай матолибаст бар забони расӯли вай ки агар тоъат кунад ба саодатӣ расад пас аз марг ва агар маъсият кунад ба шақоватӣ расад .

بدان که هر که چاشتگاه، مثلا مسلمان شود، یا بالغ شود، این همه علمها بر وی آموختن واجب نگردد، ولکن در وقت واجب شود که معنی کلمه: «لااله الاالله، محمد رسول الله» بداند، و این بدان بود که آن اعتقاد اهل سنت که در اصل اول گفتیم حاصل کند، نه بدان معنی که به دلیل بداند که آن واجب نیست، ولکن بر جمله صفات حق تعالی و صفات پیغامبر (ص) و صفات آخرت و بهشت و دوزخ و حشر و نشر اعتقاد کند و بداند که وی را خدایی است بدین صفت و از جهت وی مطالب است بر زبان رسول وی که اگر طاعت کند به سعادتی رسد پس از مرگ و اگر معصیت کند به شقاوتی رسد.

Чун ин бидонаст , пас аз ин ду навъ аз илми воҷиб шудан гирад , якка ба дил таъаллуқ дорад ва яке ба аъмоли ҷавориҳ .

چون این بدانست، پس از این دو نوع از علم واجب شدن گیرد، یکه به دل تعلق دارد و یکی به اعمال جوارح.

Ва он ки ба аъмоли ҷавориҳ таъаллуқ дорад , ду қисм бошад , яке карданӣ ва яке нокарданӣ .

و آن که به اعمال جوارح تعلق دارد، دو قسم باشد، یکی کردنی و یکی ناکردنی.

Ва аммо илм карданӣ чунин буд ки чун чоштгоҳ мусулмон шавад , он вақтро ки намоз пешин ояд , воҷиб буд бар ваии илми таҳорату намози омухтан , он миқдор ки фаризааст аз ин ду илм , ва аммо ончӣ суннатаст , илми он суннатаст на фариза агар Маслан ба намоз шом расад , онгоҳи илми намози шом воҷиб шавад ки бидонад ки он се ракаатасту пеш аз он воҷиб нашавад чун ба моҳ рамазон расад , илми рӯзаи рамазон воҷиб шавад , ин қадар ки бидонад ки ният кардан воҷибаст ва аз вақти субҳ то фурӯ шудани офтоб хӯрдану мубошират кардан ҳаромаст ва агар бист динор зар дорад , илми зкўаҳ дар вақт воҷиб нашавад , локини он вақтро ки солӣ тамом шавад воҷиб гардад ки бидонад ки зкўаҳи он чандаст ва ба ки бояд додану шарт он чисту илми ҳаҷ воҷиб нашавад то онгоҳ ки ҳаҷ хоҳад кард ки вақти он дар ҷумла умраст ва ҳамчунин ҳар кор ки пеш меояд , бидон вақти илми он воҷиб мешавад , Маслан чун никоҳ хоҳад кардан , илми он воҷиб шавад , чунон ки бидонад ки ҳақи зан бар шӯй чист ва дар ҳоли ҳайз мубоҳ нест суҳбат кардан ва пас аз ҳайз то таҳорат накунад ва ҳамчунин ончӣ бидон таъаллуқ дорад ва агар ба мисли пеша Эй дорад , илми он пеша бар вай воҷиб шавад то агар бозаргон буд илми рбўо бар вай воҷиб шавад , балки воҷиб шавад ки ҷумлаи шурӯти байъи бидонад то аз байъи ботил ҳазар тавонад кард ва барои ин буд ки умри аҳли бозорро дарра ҳаме зад ва ба талаб илм мефиристод ва мегуфт ки ҳар ки фиқҳ байъ надонад , набояд ки дар бозор буд ки онгоҳ ки ҳаром хӯрд ва рбўо хӯрд вайро хабар набӯд ва ҳамчунин ҳар пешаро илмӣаст то агар ҳҷом буд Маслан , бояд ки бидонад ки чаҳ чиз шояд аз одамии бабрад ва чаҳ дандон шояд ки бикунад ва то чаҳ ғоят шояд ки дар доруии ҷароҳатҳо иртикоб кунаду амсоли ин .

و اما علم کردنی چنین بود که چون چاشتگاه مسلمان شود، آن وقت را که نماز پیشین آید، واجب بود بر وی علم طهارت و نماز آموختن، آن مقدار که فریضه است از این دو علم، و اما آنچه سنت است، علم آن سنت است نه فریضه اگر مثلا به نماز شام رسد، آنگاه علم نماز شام واجب شود که بداند که آن سه رکعت است و پیش از آن واجب نشود چون به ماه رمضان رسد، علم روزه رمضان واجب شود، این قدر که بداند که نیت کردن واجب است و از وقت صبح تا فرو شدن آفتاب خوردن و مباشرت کردن حرام است و اگر بیست دینار زر دارد، علم زکوه در وقت واجب نشود، لکن آن وقت را که سالی تمام شود واجب گردد که بداند که زکوه آن چند است و به که باید دادن و شرط آن چیست و علم حج واجب نشود تا آنگاه که حج خواهد کرد که وقت آن در جمله عمر است و همچنین هر کار که پیش می آید، بدان وقت علم آن واجب می شود، مثلا چون نکاح خواهد کردن، علم آن واجب شود، چنان که بداند که حق زن بر شوی چیست و در حال حیض مباح نیست صحبت کردن و پس از حیض تا طهارت نکند و همچنین آنچه بدان تعلق دارد و اگر به مثل پیشه ای دارد، علم آن پیشه بر وی واجب شود تا اگر بازرگان بود علم ربوا بر وی واجب شود، بلکه واجب شود که جمله شروط بیع بداند تا از بیع باطل حذر تواند کرد و برای این بود که عمر اهل بازار را دره همی زد و به طلب علم می فرستاد و می گفت که هر که فقه بیع نداند، نباید که در بازار بود که آنگاه که حرام خورد و ربوا خورد وی را خبر نبود و همچنین هر پیشه را علمی است تا اگر حجام بود مثلا، باید که بداند که چه چیز شاید از آدمی ببرد و چه دندان شاید که بکند و تا چه غایت شاید که در داروی جراحتها ارتکاب کند و امثال این.

Ва ин илмҳо ба ҳол ҳар касе бигардад ва бар бзоз воҷиб набӯд ки илми пешаи ҳҷоми биомузад ва на ҳҷоми воҷиб буд ки илми бзозии бидонади мисоли илми корҳои карданӣ инаст .

و این علمها به حال هر کسی بگردد و بر بزاز واجب نبود که علم پیشه حجام بیاموزد و نه حجام واجب بود که علم بزازی بداند مثال علم کارهای کردنی این است.

Аммо нокарданӣ , илми он низ воҷибаст , влкн ба ҳол ҳар каси бигардад агар он буд ки он каси дебои пӯшад ё ҷое бошдкаҳ хамр хуранд ё гӯшт хӯк хуранд ё дар ҷое бошад ки ба ғасб ситада бошанд ё молии ҳаром дар даст дорад , воҷиб шавад бар уламо ки вайро ин илм биомузанд ва бигӯянд ки ҳаром аз он чист то даст бидорад ва агар ҷое бошад , Маслан , ки бо занон мхолтт дорад , бар вай воҷиб шавад ки бидонад ки муҳаррам кист ва номаҳрам кисту назар ба ки раво набошад .

اما ناکردنی، علم آن نیز واجب است، ولکن به حال هر کس بگردد اگر آن بود که آن کس دیبا پوشد یا جایی باشدکه خمر خورند یا گوشت خوک خورند یا در جایی باشد که به غصب ستده باشند یا مالی حرام در دست دارد، واجب شود بر علما که وی را این علم بیاموزند و بگویند که حرام از آن چیست تا دست بدارد و اگر جایی باشد، مثلا، که با زنان مخالطت دارد، بر وی واجب شود که بداند که محرم کیست و نامحرم کیست و نظر به که روا نباشد.

Ва ин низ ба ҳол ҳар касе бигардад ки ҳар касе дар маърази корӣ дигар бошад бар вай воҷиб нашавад ки илми кори дигарон биомузад ки бар занон воҷиб нашавад ки биомузанд ки дар ҳоли ҳайзи талоқ додан раво набӯд ва ҳар мардӣ ки талоқ хоҳад дод воҷиб шавад ки биомузад .

و این نیز به حال هر کسی بگردد که هر کسی در معرض کاری دیگر باشد بر وی واجب نشود که علم کار دیگران بیاموزد که بر زنان واجب نشود که بیاموزند که در حال حیض طلاق دادن روا نبود و هر مردی که طلاق خواهد داد واجب شود که بیاموزد.

Аммо он ки ба дил таъаллуқ дорад ду ҷинсаст : яке ба аҳволи дил таъаллуқ дорад , яке ба эътиқодот .

اما آن که به دل تعلق دارد دو جنس است: یکی به احوال دل تعلق دارد، یکی به اعتقادات.

Аммо ончӣ ба аҳволи дил таъаллуқ дорад , мисоли он буд ки воҷиб буд ки бидонад ки кибру ҳасад ҳаромасту гумони бади бурдану амсоли ин ва ин фарз айнаст бар ҳамаи халқ ки ҳеҷ кас аз чунин маъонӣ холӣ набошад , пас илми ону илми алоҷи он воҷиб буд ки ин навъи беморӣ омасту алоҷи он беилм рост наёяд ва аммо илми байъу силаму раҳну аҷорт ва ин аҷнос ки дар фиқҳ гӯйанд фарз кифоятаст , фарзи айн бар касе шавад ки он ба мъомлт бихоҳад карду бештари халқ аз он холӣ тавонад буд , аммо аз ин аҳволи дили холии натавонад буд .

اما آنچه به احوال دل تعلق دارد، مثال آن بود که واجب بود که بداند که کبر و حسد حرام است و گمان بد بردن و امثال این و این فرض عین است بر همه خلق که هیچ کس از چنین معانی خالی نباشد، پس علم آن و علم علاج آن واجب بود که این نوع بیماری عام است و علاج آن بی علم راست نیاید و اما علم بیع و سلم و رهن و اجارت و این اجناس که در فقه گویند فرض کفایت است، فرض عین بر کسی شود که آن به معاملت بخواهد کرد و بیشتر خلق از آن خالی تواند بود، اما از این احوال دل خالی نتواند بود.

Аммо ҷинси дигар ки ба эътиқод таъаллуқ дорад , он буд ки агар дар эътиқоди вайро шаккӣ падед ояд , бар ваии воҷиби бўдкаҳи он шак аз дили бабрад , ҳар гоҳ ки он шак аз дили бабрад , ҳаргоҳ ки он шак дар эътиқодӣ бошад ки воҷиб буд дар асли хеш ё дар эътиқодӣ ки шак дар он раво набӯд .

اما جنس دیگر که به اعتقاد تعلق دارد، آن بود که اگر در اعتقاد وی را شکی پدید آید، بر وی واجب بودکه آن شک از دل ببرد، هر گاه که آن شک از دل ببرد، هرگاه که آن شک در اعتقادی باشد که واجب بود در اصل خویش یا در اعتقادی که شک در آن روا نبود.

Пас аз ин ҷумла маълум шуд ки илм бар ҳамаи мусулмонон фаризааст ки ҳеҷ мусулмон аз ҷустани илм мустағнӣ нест , влкни он илми як ҷинс нест ва дар ҳақ ҳар касе баробар нест , балки ба аҳволу авқоти бигардад аммо ҳеҷ кас аз навъи ҳоҷати бад-ӣни маънӣ холӣ набошад пас , аз ин гуфт расӯл ( с ) ки , « ҳеҷ мусулмон нест ки на талаби илм бар вай фарзияаст » яъне талаби илмӣ ки ба амали он ҳоҷатманд буд .

پس از این جمله معلوم شد که علم بر همه مسلمانان فریضه است که هیچ مسلمان از جستن علم مستغنی نیست، ولکن آن علم یک جنس نیست و در حق هر کسی برابر نیست، بلکه به احوال و اوقات بگردد اما هیچ کس از نوع حاجت بدین معنی خالی نباشد پس، از این گفت رسول (ص) که، «هیچ مسلمان نیست که نه طلب علم بر وی فرضیه است» یعنی طلب علمی که به عمل آن حاجتمند بود.