Чун донистӣ ки омӣ ба ҳеҷ вақт аз хатар холӣ набошад , аз ӣнҷо маълум шавад ки ҳеҷ корӣ ки одамӣ бидон машғӯл хоҳад шуд , фозилтар ва гуворотар аз илм нахоҳад буд ва ҳар пеша ки бидон машғӯл хоҳад шуд , барои талаб дунё хоҳад буду илми бештари халқро дар дунё низ беҳтар аз пешаҳо , чаҳ мутааллим аз чаҳор ҳол холӣ набӯд :

چون دانستی که عامی به هیچ وقت از خطر خالی نباشد، از اینجا معلوم شود که هیچ کاری که آدمی بدان مشغول خواهد شد، فاضلتر و گواراتر از علم نخواهد بود و هر پیشه که بدان مشغول خواهد شد، برای طلب دنیا خواهد بود و علم بیشتر خلق را در دنیا نیز بهتر از پیشه ها، چه متعلم از چهار حال خالی نبود:

ё кифоят хеш дорад аз дунё ба мизоне ё ба ҷиҳатии дигари илми ҳаросати моли вай буду сабаби ъзи вай буд дар дунёу сабаби саодати охират буд яке ин буд .

یا کفایت خویش دارد از دنیا به میزانی یا به جهتی دیگر علم حراست مال وی بود و سبب عز وی بود در دنیا و سبب سعادت آخرت بود یکی این بود .

Дигар касе бошад ки кифоят хеш надорад , влкн дар вай қнғоът бошад ки бидонча бошад кифоят тавонад карду қадари дарвешии бидонад дар мусулмонӣ ки даравишон беш аз тавонгарон ба панҷсад сол дар биҳишт хоҳанд шуд илм дар ҳақи ин каси сабаби осоиши дунёу саодати охират буд .

دیگر کسی باشد که کفایت خویش ندارد، ولکن در وی قنغاعت باشد که بدانچه باشد کفایت تواند کرد و قدر درویشی بداند در مسلمانی که درویشان بیش از توانگران به پانصد سال در بهشت خواهند شد علم در حق این کس سبب آسایش دنیا و سعادت آخرت بود.

Сдигр касе буд ки илм биомузанду ҳақи вай аз ҳалол буд аз байти алмол ё аз дасти мусулмонон ба вай расад , чндонкаҳи кифоят вай бошад бе он ки вайро талаби ҳаромӣ бояд кард ё аз султони золими чизеи талаб бояд кард пас ин ҳар се касро талаби илм дар дайну дунё аз ҳамаи корҳо ба бошад .

سدیگر کسی بود که علم بیاموزند و حق وی از حلال بود از بیت المال یا از دست مسلمانان به وی رسد، چندانکه کفایت وی باشد بی آن که وی را طلب حرامی باید کرد یا از سلطان ظالم چیزی طلب باید کرد پس این هر سه کس را طلب علم در دین و دنیا از همه کارها به باشد.

Чаҳорум касе бошад ки кифоят худ надораду мақсӯди вай аз илми талаб дунё бошаду рӯзгори чунон буд ки талаби натавонад кардани кифояти хеши ало аз идрори султон ки аз вуҷӯҳи хароҷ ва зулм бошад ё аз мардумон , бериёу мазаллати талаб натавонад кард ин касро ва ҳар ки мақсӯд аз талаби илми мол ва ҷоҳ бошад ва ба илм ба даст хоҳад овардан ,у аўлитр ки ба касб машғӯл шавад , чун аз илмӣ ки фарз айн аст бипардохт ки ин чунин кас шайтонӣ шавад аз шаётини инсу халқӣ бисёр ба вай табоҳ шавад ва ҳар омӣ ки дар вай нигарад ки вай ҳаром месетанду ҳама ҳилтҳо мекунад дар талаби дунё , ба вай иқтидо кунаду фасоди вай дар миёни халқ беш аз салоҳ бошад пас чунин донишманд ҳарчанд камтари беҳтар , пас он беҳтар ки дунё аз корҳои дунёе талаб кунад , на аз корҳои динӣ агар касе гуяд ки илми вайро аз роҳи дунё боз хонд чунон ки гуруҳе гуфтаанд , « тълмноолълми лғири аллоҳи алълми ани икўни алооллаҳ » « илм на барои худо омухтем , влкни илм , худ моро ба роҳи худои барад » ҷавоб онаст ки он илми китобу суннату асрори роҳи охирату ҳақоиқи шариъат буд ки эшонро бози роҳи худои барад ва онгоҳ боист он дар ботини эшон буд ки кора буданд шараи хешро ба дунёу бузургони дайнро май диданд ки аз дунё давр буданд ва эшон орзӯманд буданд ки ба эшон иқтидо кунанд , чун илми он буду ҳоли рӯзгори чунон буд умедвор буд ки эшон ба сифати он илм гирданду илми табаъ эшон нагардад .

چهارم کسی باشد که کفایت خود ندارد و مقصود وی از علم طلب دنیا باشد و روزگار چنان بود که طلب نتواند کردن کفایت خویش الا از ادرار سلطان که از وجوه خراج و ظلم باشد یا از مردمان، بی ریا و مذلت طلب نتواند کرد این کس را و هر که مقصود از طلب علم مال و جاه باشد و به علم به دست خواهد آوردن، و اولیتر که به کسب مشغول شود، چون از علمی که فرض عین است بپرداخت که این چنین کس شیطانی شود از شیاطین انس و خلقی بسیار به وی تباه شود و هر عامی که در وی نگرد که وی حرام می ستاند و همه حیلتها می کند در طلب دنیا، به وی اقتدا کند و فساد وی در میان خلق بیش از صلاح باشد پس چنین دانشمند هرچند کمتر بهتر، پس آن بهتر که دنیا از کارهای دنیایی طلب کند، نه از کارهای دینی اگر کسی گوید که علم وی را از راه دنیا باز خواند چنان که گروهی گفته اند، «تعلمناالعلم لغیر الله العلم ان یکون الاالله» «علم نه برای خدا آموختیم، ولکن علم، خود ما را به راه خدا برد» جواب آن است که آن علم کتاب و سنت و اسرار راه آخرت و حقایق شریعت بود که ایشان را باز راه خدای برد و آنگاه بایست آن در باطن ایشان بود که کاره بودند شره خویش را به دنیا و بزرگان دین را می دیدند که از دنیا دور بودند و ایشان آرزومند بودند که به ایشان اقتدا کنند، چون علم آن بود و حال روزگار چنان بود امیدوار بود که ایشان به صفت آن علم گردند و علم تبع ایشان نگردد.

Аммо ин илмҳо ки дар ин рӯзгор мехонанд чун хилофи мазҳабу калому қасасу томот ва ин муаллимон ки дар рӯзгоранд ки азълмҳои хеши доми дунё сохтаанд , мхолтт бо эшону таҳсили илм аз эшон мардро аз роҳи дунёи бнгрдонду лӣси алхбри колмъоинаҳ нигоҳ кун то бештари ин қавм аз уламоӣ дунёанд ё аз уламои охирату халқро аз мушоҳидаи аҳволи эшон судаст ё зиён ?

اما این علمها که در این روزگار می خوانند چون خلاف مذهب و کلام و قصص و طامات و این معلمان که در روزگارند که ازعلمهای خویش دام دنیا ساخته اند، مخالطت با ایشان و تحصیل علم از ایشان مرد را از راه دنیا بنگرداند و لیس الخبر کالمعاینه نگاه کن تا بیشتر این قوم از علمای دنیااند یا از علمای آخرت و خلق را از مشاهده احوال ایشان سود است یا زیان؟

Аммо агар чойӣ касе буд ки ба тақвои ороста буду роҳи уламо салаф дорад ва ба таълими илмӣ машғӯл бошад ки андари он тхўиФ ва таҳзир бошад аз ғурури дунё , суҳбату мушоҳидаи ин каси ҳамаро нофеъ буд то ба таълим чаҳ расад ва чун илмӣ омӯзад ки сӯдманд бошад , аз ҳамаи корҳо аўлитр бошаду илми сӯдманди он буд ки вайро ҳақорати дунё маълум кунаду хатари кори охират ба ваии намояду ҷаҳлу ҳамоқати касоне ки эшон рӯй ба дунё овардаанд ва аз охират эъроз кардаанд ошкоро кунаду офати кибру ҳасаду риёу бухлу аҷабу ҳирсу шарау ҳуб дунё бишносаду алоҷи он бидонад , ин илм касеро ки бар дунёи ҳарис буд , ҳамчун об буд ташнаро ва чун дору буд беморро .

اما اگر چایی کسی بود که به تقوی آراسته بود و راه علما سلف دارد و به تعلیم علمی مشغول باشد که اندر آن تخویف و تحذیر باشد از غرور دنیا، صحبت و مشاهده این کس همه را نافع بود تا به تعلیم چه رسد و چون علمی آموزد که سودمند باشد، از همه کارها اولیتر باشد و علم سودمند آن بود که وی را حقارت دنیا معلوم کند و خطر کار آخرت به وی نماید و جهل و حماقت کسانی که ایشان روی به دنیا آورده اند و از آخرت اعراض کرده اند آشکارا کند و آفت کبر و حسد و ریا و بخل و عجب و حرص و شره و حب دنیا بشناسد و علاج آن بداند، این علم کسی را که بر دنیا حریص بود، همچون آب بود تشنه را و چون دارو بود بیمار را.

Аммо машғӯл бӯдан ин кас ба фиқҳу хилофу калому адаб , ҳамчун бемор бошад ки чизе хӯрд ки дар иллати вай зиёдат кунад ки бештар аз ин илмҳо тухми ҳасаду риёу мубоҳоту маъодоту ръўнту тсўқу такаббуру талаби ҷоҳ дар дили афканд ва ҳар чанд ки бештар хонд , он дар дил муҳкамтар мешавад чун мхолтт бо қавмӣ дорад аз мтФқҳаҳ ки бидон машғӯл медорад ва чунон шавад ки агар вақте хоҳад ки аз он роҳ тавба кунад бар вай душвор ояду натавонад .

اما مشغول بودن این کس به فقه و خلاف و کلام و ادب، همچون بیمار باشد که چیزی خورد که در علت وی زیادت کند که بیشتر از این علمها تخم حسد و ریا و مباهات و معادات و رعونت و تسوق و تکبر و طلب جاه در دل افکند و هر چند که بیشتر خواند، آن در دل محکمتر می شود چون مخالطت با قومی دارد از متفقهه که بدان مشغول می دارد و چنان شود که اگر وقتی خواهد که از آن راه توبه کند بر وی دشوار آید و نتواند.