Бидон ки ин чаҳ ёд кардем сӯрати аъмоли ҳаҷ буд ва дар ҳар яке аз ин аъмол сиррӣасту мақсӯд аз вай ибратӣасту тзкирӣ ва бо ёдоўрдн корӣаст аз корҳои охират .

بدان که این چه یاد کردیم صورت اعمال حج بود و در هر یکی از این اعمال سری است و مقصود از وی عبرتی است و تذکیری و با یادآوردن کاری است از کارهای آخرت.

Ва асли ҳақиқати вай онаст ки одамиро чунон офарӣдаанд ки ба камоли саодат хеш нарасад то ихтиёри хеш дар боқӣ накунад , чунон ки дар унвони мусулмонӣ пайдо кардему мтобъти ҳавои сабаби ҳалок вайаст ва то ба ихтиёр хеш бошад ва ончӣ кунад на ба дастурӣ шаръ кунад , дар мтобъти ҳаво буду мъомлти ваии банда вор набӯду саодати вай дар бандагӣасту бад-ӣни сабаб буд ки дар миллатҳои гузашта ба рҳбонит ва саёҳат фармуданд ҳар умматиро то ибоди эшон аз миёни халқ берун шудандӣ ва ё бар сар кӯҳӣ шудандӣу ҳамаи умри муҷоҳидат ва риёзат кардандӣ пас аз расӯли мо ( с ) пурседанд ки чаро саёҳат ва рҳбонит нест дар дайни мо ? гуфт , « моро ҷиҳоду ҳаҷ фармӯдаанд бадали он » пас ҳақ , субҳонау таъолӣ , ин умматро ҳаҷ фармуд бадали рҳбонит ки дар ваии ҳам мақсӯди муҷоҳидат ҳосиласт ва ҳам ибратҳои дигар дар вай зоҳираст ки ҳақи таъолии каъбаро шариф кард ва ба худ азоФт кард ва бар мисоли ҳазрат мулӯк биниҳод ва аз ҷониби ваии ҳарами ваии сохту сайду дарахтонро ҳаром кард таъзими ҳурмати вайроу Арафот бар мисоли майдони даргоҳи мулӯк дар пеши ҳарами ниҳод то он ки аз ҳамаи ҷавониби олами қасд хона кунанд бо он ки донанд ки вай муназзаҳаст аз нузул дар хона ва дар макон , чун шавқи азим буд , ҳарчӣ ба дӯсти мансӯби бўдмҳбўбу матлӯб буд , пас аҳли ислом дар ин шавқи аҳлу молу ватан худ гузоштанду хатари бодия эҳтимол карданду бандаи вори қасд ҳазрат карданд ва дар ин ибодати эшонро корҳо фармуданд ки ҳеҷ ақл бидон роҳи наёбад , чун андохтани сангу миёни сафоу Марва давидан , барои он ки ҳар чаҳ ақл бидон роҳ ёбад , нафас бидон инсӣ бошад ки донад ки ҳарчӣ мекунад барои чаҳ мекунад чун бидон ки дар зкўаҳи рФқ даравишонаст ва дар намози тавозуъи худоӣ ҷаҳонаст ва дар рӯзаи мроғмту касри лашкар шайтонаст , бошад ки табъи вай бар мувофиқати ақл ҳаракат кунаду камоли бандагии он буд ки бмҳзи фармон кор кунад ки ҳеҷ мутақозӣ аз ботини вай пайдо наёяд .

و اصل حقیقت وی آن است که آدمی را چنان آفریده اند که به کمال سعادت خویش نرسد تا اختیار خویش در باقی نکند، چنان که در عنوان مسلمانی پیدا کردیم و متابعت هوا سبب هلاک وی است و تا به اختیار خویش باشد و آنچه کند نه به دستوری شرع کند، در متابعت هوا بود و معاملت وی بنده وار نبود و سعادت وی در بندگی است و بدین سبب بود که در ملتهای گذشته به رهبانیت و سیاحت فرمودند هر امتی را تا عباد ایشان از میان خلق بیرون شدندی و یا بر سر کوهی شدندی و همه عمر مجاهدت و ریاضت کردندی پس از رسول ما (ص) پرسیدند که چرا سیاحت و رهبانیت نیست در دین ما؟ گفت، «ما را جهاد و حج فرموده اند بدل آن» پس حق، سبحانه و تعالی، این امت را حج فرمود بدل رهبانیت که در وی هم مقصود مجاهدت حاصل است و هم عبرتهای دیگر در وی ظاهر است که حق تعالی کعبه را شریف کرد و به خود اضافت کرد و بر مثال حضرت ملوک بنهاد و از جانب وی حرم وی ساخت و صید و درختان را حرام کرد تعظیم حرمت وی را و عرفات بر مثال میدان درگاه ملوک در پیش حرم نهاد تا آن که از همه جوانب عالم قصد خانه کنند با آن که دانند که وی منزه است از نزول در خانه و در مکان، چون شوق عظیم بود، هرچه به دوست منسوب بودمحبوب و مطلوب بود، پس اهل اسلام در این شوق اهل و مال و وطن خود گذاشتند و خطر بادیه احتمال کردند و بنده وار قصد حضرت کردند و در این عبادت ایشان را کارها فرمودند که هیچ عقل بدان راه نیابد، چون انداختن سنگ و میان صفا و مروه دویدن، برای آن که هر چه عقل بدان راه یابد، نفس بدان انسی باشد که داند که هرچه می کند برای چه می کند چون بدان که در زکوه رفق درویشان است و در نماز تواضع خدای جهان است و در روزه مراغمت و کسر لشکر شیطان است، باشد که طبع وی بر موافقت عقل حرکت کند و کمال بندگی آن بود که بمحض فرمان کار کند که هیچ متقاضی از باطن وی پیدا نیاید.

Ва Ромӣу саъй аз ин ҷумлааст ки ҷуз ба маҳзи бандагӣ натавонад кард ва барои ин гуфт расӯл ( с ) дар ҳаҷ бар хусӯс « лаббайки бҳҷаҳи ҳақоти тъбдои врқо » инро тааббуду рқ ном кард ва онгаҳ гуруҳе аҷаб доранд ки мақсӯду мурод аз ин аъмол чист , он аз ғифлати эшон буд аз ҳақиқати корҳо ки мақсӯд аз ин бемақсӯдӣасту ғараз аз ин беғаразӣаст то бандагии бад-ӣн пайдо шаваду назари ваии ҷуз ба маҳз фармон набошад ва ҳеҷ насиби дигар , ақлроу табъро бидон роҳ набошад тоони худ ҷумла дар боқӣ кунад ки саодати вай дар нестӣ ва бенасибӣ вайаст то аз ваии ҷузи ҳақу фармони ҳақи ҳеҷ чиз намонад .

و رمی و سعی از این جمله است که جز به محض بندگی نتواند کرد و برای این گفت رسول (ص) در حج بر خصوص «لبیک بحجه حقات تعبدا ورقا» این را تعبد و رق نام کرد و آنگه گروهی عجب دارند که مقصود و مراد از این اعمال چیست، آن از غفلت ایشان بود از حقیقت کارها که مقصود از این بی مقصودی است و غرض از این بی غرضی است تا بندگی بدین پیدا شود و نظر وی جز به محض فرمان نباشد و هیچ نصیب دیگر، عقل را و طبع را بدان راه نباشد تاآن خود جمله در باقی کند که سعادت وی در نیستی و بی نصیبی وی است تا از وی جز حق و فرمان حق هیچ چیز نماند.