Аммо одоб дар таловат низ шашаст :

اما آداب در تلاوت نیز شش است :

Адаби аввал

ادب اول

Он ки азимати сухани бидонад ки сухани худоӣ таъолӣаст ва қадимасту сифат вайаст қоим ба зоти вайу ончӣ бар забон меравад ҳуруфаст ва ҳамчунон ки оташ ба забони гуфтан осонаст ва ҳар касе тоқат он дорад , аммо тоқати нафас оташ надорад , ҳамчунин ҳақиқати маъонии ин ҳуруф агар ошкоро шавад , ҳафт осмон ва ҳафт замини тоқати таҷаллӣ он надорад ва аз ин буд ки ҳақ таъолӣ гуфт , « луи анзлнои ҳозои алқрони ҷабали лроитаҳи хошъои мтсдъои ман хшиаҳи аллоҳ » .

آن که عظمت سخن بداند که سخن خدای تعالی است و قدیم است و صفت وی است قایم به ذات وی و آنچه بر زبان می رود حروف است و همچنان که آتش به زبان گفتن آسان است و هر کسی طاقت آن دارد، اما طاقت نفس آتش ندارد، همچنین حقیقت معانی این حروف اگر آشکارا شود، هفت آسمان و هفت زمین طاقت تجلی آن ندارد و از این بود که حق تعالی گفت، « لو انزلنا هذا القران جبل لرایته خاشعا متصدعا من خشیه الله ».

Валикини ҷамолу азими қуръонро ба кисвати ҳуруф бпўшидаҳанд то забонҳо ва дилҳо тоқат он бидораду ҷуз дар ин кисвати ҳуруф ба одамии расонӣдан сӯрат набандад ва ин далел он накунад ки варои ҳуруфи корӣ азим нест , ҳамчунон ки бҳоемро рондану об додану кор фармудан ба сухани одамӣ мумкин нест ки вайро тоқати фаҳм он нест , лоҷарами овозҳо ниҳодаанд наздик ба овоз бҳоем то эшонро бидон огоҳӣ диҳанд ва эшон овоз бишинаванду кори бикунанду ҳикмат он ндонанд ки гов ба бонгӣ ки бар вай май знндди замин нарм мекунаду ҳикмати замини нарм кардан надонад ки мақсӯд онаст то ҳаво дар миён хок шаваду об ба ҳар ду омехта шавад то чун ҳар се ҷамъ шаванд онро шояд ки ғизоӣ тухм гардаду вайро тарбият кунад .

ولیکن جمال و عظیم قرآن را به کسوت حروف بپوشیده اند تا زبانها و دلها طاقت آن بدارد و جز در این کسوت حروف به آدمی رسانیدن صورت نبندد و این دلیل آن نکند که ورای حروف کاری عظیم نیست، همچنان که بهایم را راندن و آب دادن و کار فرمودن به سخن آدمی ممکن نیست که وی را طاقت فهم آن نیست، لاجرم آوازها نهاده اند نزدیک به آواز بهایم تا ایشان را بدان آگاهی دهند و ایشان آواز بشنوند و کار بکنند و حکمت آن ندانند که گاو به بانگی که بر وی می زنندد زمین نرم می کند و حکمت زمین نرم کردن نداند که مقصود آن است تا هوا در میان خاک شود و آب به هر دو آمیخته شود تا چون هر سه جمع شوند آن را شاید که غذای تخم گردد و وی را تربیت کند.

Насиби бештари одамиён аз қуръони ҳам овозӣу зоҳири маънӣ беш нест то гуруҳе пиндоштанд ки қуръони худ ҳуруф ва асвотаст ва ин ғояти заъфу салим дилӣаст ва ин ҳамчунон буд ки касе пиндорад ки ҳақиқати оташи алиф ва то ва шинаст ва надонад ки оташ агар коғазро бинад бисӯзаду тоқат вай надорад , аммо ин ҳуруф ҳамеша дар коғаз бошад ва ҳеҷ асар накунад дар вай ва чунон ки ҳар колбудиро рӯҳӣаст ки бо вай бимонад , маънии ҳуруф чун рӯҳасту ҳуруф чун колбуду шарафи колбуд ба сабаб рӯҳасту шарафи ҳуруф ба сабаби рӯҳ маъонӣасту пайдо кардани тамомии таҳқиқи ин дар чунин китоб мумкин нагардад .

نصیب بیشتر آدمیان از قرآن هم آوازی و ظاهر معنی بیش نیست تا گروهی پنداشتند که قرآن خود حروف و اصوات است و این غایت ضعف و سلیم دلی است و این همچنان بود که کسی پندارد که حقیقت آتش الف و تا و شین است و نداند که آتش اگر کاغذ را بیند بسوزد و طاقت وی ندارد، اما این حروف همیشه در کاغذ باشد و هیچ اثر نکند در وی و چنان که هر کالبدی را روحی است که با وی بماند، معنی حروف چون روح است و حروف چون کالبد و شرف کالبد به سبب روح است و شرف حروف به سبب روح معانی است و پیدا کردن تمامی تحقیق این در چنین کتاب ممکن نگردد.

Адаби дувум

ادب دوم

Он ки азимати ҳақи таъолӣ ки ин сухан вайаст дар дил ҳозир кунад пеш аз қуръони хондану бидонад ки сухан ки мехонд ва дар чаҳ хатар менишинад ки вай мегуяд , « лоимсаҳи алоолмтҳрўн » ва чунон ки зоҳири мусҳафро нбсоўди алои дастии пок , ҳақиқати сухани ҳақро дрнёбди алои дилии пок аз наҷосат , ахлоқи бадви ороста ба нури таъзиму тўқир ва аз ин буд ки ҳргаҳи ъкрмаҳи мусҳафи бозкрдӣ , вайро ғашӣ афтод ва гуфтӣ , « ҳўи каломи рабӣ , ҳўи каломи рабӣ » , ҳеҷ каси азимат қуръон надонад то азими ҳақ таъолӣ нашносад ва ин азимат дар дил ҳосил наёяд то аз сифоту афъол ӯ боз на андешад , чун аршу курсӣ ва ҳафт осмон ва ҳафт замин ва ҳарчӣ дар миён эшонаст аз млоикаҳу ҷину инс ва бҳоему ҳашароту ҷамодоту набототу аснофи хилоиқ дар дил ҳозир кунаду бидонад ки ин қуръони калом онаст ки ин ҳама дар қабза қудрат ӯст ки агар ҳамаро ҳалок кунад бок надорад ва дар камоли ваии ҳеҷ нақс набӯду офаринандау дорандау рӯзидиҳанда ҳама ӯст , онгоҳ бошад ки шамае аз азимат дар дили вай ҳозир шавад .

آن که عظمت حق تعالی که این سخن وی است در دل حاضر کند پیش از قرآن خواندن و بداند که سخن که می خواند و در چه خطر می نشیند که وی می گوید، «لایمسه الاالمطهرون» و چنان که ظاهر مصحف را نبساود الا دستی پاک، حقیقت سخن حق را درنیابد الا دلی پاک از نجاست، اخلاق بدو آراسته به نور تعظیم و توقیر و از این بود که هرگه عکرمه مصحف بازکردی، وی را غشی افتاد و گفتی، «هو کلام ربی، هو کلام ربی»، هیچ کس عظمت قرآن نداند تا عظیم حق تعالی نشناسد و این عظمت در دل حاصل نیاید تا از صفات و افعال او باز نه اندیشد، چون عرش و کرسی و هفت آسمان و هفت زمین و هرچه در میان ایشان است از ملایکه و جن و انس و بهایم و حشرات و جمادات و نباتات و اصناف خلایق در دل حاضر کند و بداند که این قرآن کلام آن است که این همه در قبضه قدرت اوست که اگر همه را هلاک کند باک ندارد و در کمال وی هیچ نقص نبود و آفریننده و دارنده و روزی دهنده همه اوست، آنگاه باشد که شمه ای از عظمت در دل وی حاضر شود.

Адаби сим

ادب سیم

Он ки дил ҳозир дорад дар хондан ва ғофил нашаваду ҳадиси алнФси вайро ба ҷониби парокандаи беруни набард ва ҳарчӣ ба ғифлати хонда нохонда донаду дигари бори боз сар шавад ки ин ҳамчунон буд ки касе ба тамошо дар бастоне шаваду онгоҳ ғофил бошад аз аҷоиби бустон то берун ояд ки ин қуръони тмошогаҳ муъминонаст ва дар ваии аҷоиби ҳкмтҳост ки касе ки дар он тааммул кунад ба ҳеҷ чизи дигари напардозади пас агар касе маънӣ қуръон надонад , насиби вай андак бошад , лекин бояд ки азимати он дар дили ваии ҳозир буд то пароканда андеша набӯд .

آن که دل حاضر دارد در خواندن و غافل نشود و حدیث النفس وی را به جانب پراکنده بیرون نبرد و هرچه به غفلت خوانده ناخوانده داند و دیگر بار باز سر شود که این همچنان بود که کسی به تماشا در بستانی شود و آنگاه غافل باشد از عجایب بستان تا بیرون آید که این قرآن تماشاگه مومنان است و در وی عجایب حکمتهاست که کسی که در آن تامل کند به هیچ چیز دیگر نپردازد پس اگر کسی معنی قرآن نداند، نصیب وی اندک باشد، لیکن باید که عظمت آن در دل وی حاضر بود تا پراکنده اندیشه نبود.

Адаби чаҳорум

ادب چهارم

Он ки дар маъонӣ ҳар клмтӣ андеша мекунад то фаҳм кунад ва агар ба як бор фаҳм накунад аъодт мекунад ва агар аз вай лиззатӣ ёбад аъодт мекунад ки он аўлитр аз бисёр хондан ва Абӯзар мегуяд разии аллоҳи анҳу ки расӯл ( с ) як шаб то рӯз дар намози ин як оят аъодт мекард , « ани тъзбҳми ъбодк ,у ани тғФри ?лаами Фонки анати алъзизи алҳким » ва « бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим » бист бор аъодт карду Саиди бен ҷбири шабӣ дар ин оят тааммул кард ки , «у амтозўи алиўми аиҳо алмҷрмўн » ва агар оятӣ мехонду маънии оятии дигар май андешади ҳақи он оят нгзордаҳ бошад .

آن که در معانی هر کلمتی اندیشه می کند تا فهم کند و اگر به یک بار فهم نکند اعادت می کند و اگر از وی لذتی یابد اعادت می کند که آن اولیتر از بسیار خواندن و ابوذر می گوید رضی الله عنه که رسول (ص) یک شب تا روز در نماز این یک آیت اعادت می کرد، «ان تعذبهم عبادک، و ان تغفر لهم فانک انت العزیز الحکیم» و « بسم الله الرحمن الرحیم» بیست بار اعادت کرد و سعید بن جبیر شبی در این آیت تامل کرد که، «و امتازو الیوم ایها المجرمون» و اگر آیتی می خواند و معنی آیتی دیگر می اندیشد حق آن آیت نگزارده باشد.

Омири бен Қайс аз васвос гила мекард гуфтанд , « он ҳадис дунё бошад » гуфт , « агар корд дар сина ман кунанд бар ман осонтар аз он ки дар намози ҳадиси дунёи андешам , валикини дил машғӯл ояд ки паии ҳақи таъолӣ чун истам ва чун бозгардам ? » ин ҷумла васвос медонист , ба ҳукми он ки ҳрклмаҳ ки дар намоз мехонд бояд ки ҷузи он маънӣ дар он вақти ҳеҷ чиз наяндешад ва чун андешаи дигар буд , агарчӣ ҳам аз дайн буд васвос буд балки бояд ки дар ҳар оятии ҷуз аз маъонии вай на андешад ва чун оёти сифоти ҳақ таъолӣ хонд дар асрори сифот тааммул кунад то маънии қуддусу азизу ҷаббору ҳакиму амсол ин чист ? ва чун оёт афъол хонд чун , « халқи алсмўоту аларз » аз аҷоиби халқ , азимати холиқ фаҳм кунаду камоли илму қудрат вай бишносад то чунон шавад ки дар ҳарчӣ нигарад ҳақро бинад ва аз вай бинаду ҳама ба вай бинад ва чун ин оят хонд ки , « анои хлқнои алонсони ман нутфа » , дар аҷоиби нутфаи андешад ки як қатраи оби як сифат аз вай чигуна чизҳои мухталиф падед ояд , чун гӯшту пӯсту рагу устихону ғайри ону онгоҳ аз ваии аъзо чун сару дасту пойу чашму забону ғайри он чун офарӣда шуду онгоҳи аҷоиби ҷавоҳири маъонӣ чун самъу басару ҳаёту ғайри он чун офарӣда шуду онгоҳи аҷоиби ҷавоҳири маъонӣ чун самъу басару ҳаёту ғайри он чун офарӣда шуд ва чун падед омад ?

عامر بن قیس از وسواس گله می کرد گفتند، «آن حدیث دنیا باشد» گفت، «اگر کارد در سینه من کنند بر من آسانتر از آن که در نماز حدیث دنیا اندیشم، ولیکن دل مشغول آید که پی حق تعالی چون ایستم و چون بازگردم؟» این جمله وسواس می دانست، به حکم آن که هرکلمه که در نماز می خواند باید که جز آن معنی در آن وقت هیچ چیز نیندیشد و چون اندیشه دیگر بود، اگرچه هم از دین بود وسواس بود بلکه باید که در هر آیتی جز از معانی وی نه اندیشد و چون آیات صفات حق تعالی خواند در اسرار صفات تامل کند تا معنی قدوس و عزیز و جبار و حکیم و امثال این چیست؟ و چون آیات افعال خواند چون، «خلق السموات و الارض» از عجایب خلق، عظمت خالق فهم کند و کمال علم و قدرت وی بشناسد تا چنان شود که در هرچه نگرد حق را بیند و از وی بیند و همه به وی بیند و چون این آیت خواند که، «انا خلقنا الانسان من نطفه»، در عجایب نطفه اندیشد که یک قطره آب یک صفت از وی چگونه چیزهای مختلف پدید آید، چون گوشت و پوست و رگ و استخوان و غیر آن و آنگاه از وی اعضا چون سر و دست و پای و چشم و زبان و غیر آن چون آفریده شد و آنگاه عجایب جواهر معانی چون سمع و بصر و حیات و غیر آن چون آفریده شد و آنگاه عجایب جواهر معانی چون سمع و بصر و حیات و غیر آن چون آفریده شد و چون پدید آمد؟

Ва маънии қуръони ҳамаи шарҳ кардани душвор буду мақсӯд аз ин танбеҳ бар ҷинси тафаккур дар қуръону маъонии қуръони се танро зоҳир нашавад : яке он ки аввали тафсири қуръони зоҳир нахонда бошаду арабят нашинохта бошад дигари он ки гуноҳии бузург аз кбоир Миср бошад , яъне бидъатӣ эътиқод карда бошаду дили ваии торик шуда буд ба зулмати бидъату маъсияту дигари он ки дар каломи эътиқодӣ хонда бошад ва бар зоҳири истода ва ҳарчӣ ба хилофи он ба дил вай бугзарад аз он нафрат гирад ва мумкин нагардад ки ин каси ҳаргиз аз он зоҳир фаротар шавад .

و معنی قرآن همه شرح کردن دشوار بود و مقصود از این تنبیه بر جنس تفکر در قرآن و معانی قرآن سه تن را ظاهر نشود: یکی آن که اول تفسیر قرآن ظاهر نخوانده باشد و عربیت نشناخته باشد دیگر آن که گناهی بزرگ از کبایر مصر باشد، یعنی بدعتی اعتقاد کرده باشد و دل وی تاریک شده بود به ظلمت بدعت و معصیت و دیگر آن که در کلام اعتقادی خوانده باشد و بر ظاهر ایستاده و هرچه به خلاف آن به دل وی بگذرد از آن نفرت گیرد و ممکن نگردد که این کس هرگز از آن ظاهر فراتر شود.

Адаби панҷум

ادب پنجم

Он ки дили вай ба сифатҳои мухталиф мегардад , чунон ки маъонӣ оёт мегардад , чун ба оёт хавф расад , ҳамаи дили ваии бим ва зорӣ гардад ва чун ба оёт раҳмат расад , кушодагӣу хуррамӣ дар вай падед ояд ва чун сифоти ҳақи таъолии шунӯд , айни тавозуъ ва шикастагӣ гардад ва чун ба маҳолоти куффори шунӯд ки дар ҳақи худоӣ таъолӣ гуфтаанд , чун шарику фарзанд , овози нарм тар кунад ва бо шарм ва хиҷолат хонду ҳмичнин ҳар оятиро маънӣӣаст ва он маъниро мқтзоӣӣаст бояд ки бидон сифат мегардад то ҳақи оят гзордаҳ бошад .

آن که دل وی به صفتهای مختلف می گردد، چنان که معانی آیات می گردد، چون به آیات خوف رسد، همه دل وی بیم و زاری گردد و چون به آیات رحمت رسد، گشادگی و خرمی در وی پدید آید و چون صفات حق تعالی شنود، عین تواضع و شکستگی گردد و چون به محالات کفار شنود که در حق خدای تعالی گفته اند، چون شریک و فرزند، آواز نرم تر کند و با شرم و خجالت خواند و همیچنین هر آیتی را معنیی است و آن معنی را مقتضائی است باید که بدان صفت می گردد تا حق آیت گزارده باشد.

Адаби шашум

ادب ششم

Он ки қуръони чунон шунӯд ки аз ҳақи таъолии шунӯд ва тақдир кунад ки аз вай май шунӯд дар ҳол . Ва яке аз бузургон мегуяд , « ман қуръон мехондаму ҳаловат он менаёфтам то тақдир кардам ки аз расӯл май шинавам , пас аз он фаротар шудам , тақдир кардам ки аз Ҷабраил май шинаваму ҳаловат зиёдат ёфтам , пас фаротар шудам ва ба манзалати маин расидам ва акнӯн чунон мехонам ки аз ҳақи таъолӣ май шинавам бевосита ва акнӯн лиззатӣ меёбам ки ҳаргиз наёфта будам . »

آن که قرآن چنان شنود که از حق تعالی شنود و تقدیر کند که از وی می شنود در حال. و یکی از بزرگان می گوید، «من قرآن می خواندم و حلاوت آن می نیافتم تا تقدیر کردم که از رسول می شنوم، پس از آن فراتر شدم، تقدیر کردم که از جبرئیل می شنوم و حلاوت زیادت یافتم، پس فراتر شدم و به منزلت مهین رسیدم و اکنون چنان می خوانم که از حق تعالی می شنوم بی واسطه و اکنون لذتی می یابم که هرگز نیافته بودم.»