Бидон ки худои таъолӣ ба эҳсон фармӯдааст , чунон ки ба адл фармӯдааст ки , « ани аллоҳи ёмри болъдлу алоҳсон » . Ва он боби гузаштаи ҳама дар баёни адл буд то аз зулм бигурезад ва ин боб дар эҳсонаст . Худоӣ таъолӣ мегуяд , « ани раҳмаи аллоҳи қариби ман алмҳснин » . Ва ҳарки бар адл ақтсор кунад , сармоя нигоҳ дошта бошад дар дайн , аммо суд дар эҳсон буду оқили он буд ки суди охират фурӯ нагузорад дар ҳеҷ мъомлт .

بدان که خدای تعالی به احسان فرموده است، چنان که به عدل فرموده است که، «ان الله یامر بالعدل و الاحسان». و آن باب گذشته همه در بیان عدل بود تا از ظلم بگریزد و این باب در احسان است. خدای تعالی می گوید، «ان رحمه الله قریب من المحسنین». و هرکه بر عدل اقتصار کند، سرمایه نگاه داشته باشد در دین، اما سود در احسان بود و عاقل آن بود که سود آخرت فرو نگذارد در هیچ معاملت.

Ва эҳсон некӯкорӣ бошад ки мъомлро дар он манфиатӣ бошад ва бар ту воҷиб набӯду дараҷаи эҳсон ба шаш ваҷҳ ҳосил ояд :

و احسان نیکوکاری باشد که معامل را در آن منفعتی باشد و بر تو واجب نبود و درجه احسان به شش وجه حاصل آید:

Ваҷҳи аввал

وجه اول

Онкии суд бисёр кардан раво надорад , агарчӣ харидор бидон розӣ бошад ба сабаби ҳоҷатӣ ки ӯро буд . Сиррии алсқтӣ дукон доштӣ ва раво надоштӣ ки даҳ ним беш суд кардӣ . Як бор ба шаст динори бодоми харид , бодом гарон шуду даллол аз вай талаб кард гуфт бифурӯш ба шаст ва се динор . Гуфт баҳоии он имрӯзи навад динораст . Гуфт ман дил бидон рост кардаам ки зиёдати даҳ ним нафурӯшам , раво надорам он азми нақз кардан . Гуфт ман низ раво надорам колои ту ба кам фурӯхтан . На вай фурухт ва на сиррӣ ба зиёдат ризо дод . Дараҷаи эҳсони чунин буд .

آنکه سود بسیار کردن روا ندارد، اگرچه خریدار بدان راضی باشد به سبب حاجتی که او را بود. سری السقطی دکان داشتی و روا نداشتی که ده نیم بیش سود کردی. یک بار به شصت دینار بادام خرید، بادام گران شد و دلال از وی طلب کرد گفت بفروش به شصت و سه دینار. گفت بهای آن امروز نود دینار است. گفت من دل بدان راست کرده ام که زیادت ده نیم نفروشم، روا ندارم آن عزم نقض کردن. گفت من نیز روا ندارم کالای تو به کم فروختن. نه وی فروخت و نه سری به زیادت رضا داد. درجه احسان چنین بود.

Ва Муҳамади бен алмнкдр аз бузургон бӯдаасту дукон дор бӯда . Ҷом ҳо дошт , баъзе баҳо ба панҷ динор ва баъзе ба даҳ динор , шогирди вай дар ғайбати ваии ҷомае ба даҳ динор ба аъробӣ фурухт . Чун бозомад бидонаст . Дар талаби аъробии ҳама рӯз бигардед , вайро бозёфт . Гуфт он ҷомаи панҷ динори беҳтар аз на арзад . Гуфт шояд ки ман ризо додам . Муҳамади бен алмнкдр гуфт оре , валикини чизе ки ба худ напасандам ҳеҷ касро напасандам . ё байъ фасх кун ё ҷомае некӯтар бустон ё панҷ динор аз ман бигир . Аъробии панҷ динори бозстд . Пас аз касе пурсед ки ин мард кист ? гуфт Муҳамади бен алмнкдр . Вагуфти субҳони аллоҳ ки ин мардаст ки ҳргаҳ ки дар бодия борон наёяд мо ба астқсо рӯему ном вай барем , дар соъат борон ояд .

و محمد بن المنکدر از بزرگان بوده است و دکان دار بوده. جام ها داشت، بعضی بها به پنج دینار و بعضی به ده دینار، شاگرد وی در غیبت وی جامه ای به ده دینار به اعرابی فروخت. چون بازآمد بدانست. در طلب اعرابی همه روز بگردید، وی را بازیافت. گفت آن جامه پنج دینار بهتر از نه ارزد. گفت شاید که من رضا دادم. محمد بن المنکدر گفت آری، ولیکن چیزی که به خود نپسندم هیچ کس را نپسندم. یا بیع فسخ کن یا جامه ای نیکوتر بستان یا پنج دینار از من بگیر. اعرابی پنج دینار بازستد. پس از کسی پرسید که این مرد کیست؟ گفت محمد بن المنکدر. وگفت سبحان الله که این مرد است که هرگه که در بادیه باران نیاید ما به استقسا رویم و نام وی بریم، در ساعت باران آید.

Ва салаф одат кардаанд ки суд андак кунанду мъомлт бисёр ва ин муборак тар доштаанд аз интизори суд бисёр .

و سلف عادت کرده اند که سود اندک کنند و معاملت بسیار و این مبارک تر داشته اند از انتظار سود بسیار.

Ва алӣ ( ъ ) дар бозор Кӯфа мегардид ва мегуфт : « эй мардумони суди андакро рад мекунед ки аз бисёр беафтед » . Ва абдурраҳмони бен ъўФро пурседанд ки тавонгарӣ ту аз чист ? гуфт , суди андакро рад накунам . Ва ҳар ки аз ман ҳайвонии хост рад накардаму бФрўхтм . Дар як рӯзи ҳазор шутури бФрўхтм ба сармоя , ва беш аз ҳазор зонўбнд нафъ накардам , ҳар яке ба дарме меарзеду дармеи алафи вай аз ман биФтод . Ду ҳазор дирами суд буд . »

و علی (ع) در بازار کوفه می گردید و می گفت: « ای مردمان سود اندک را رد می کنید که از بسیار بیفتید ». و عبدالرحمن بن عوف را پرسیدند که توانگری تو از چیست؟ گفت، سود اندک را رد نکنم. و هر که از من حیوانی خواست رد نکردم و بفروختم. در یک روز هزار شتر بفروختم به سرمایه، و بیش از هزار زانوبند نفع نکردم، هر یکی به درمی می ارزید و درمی علف وی از من بیفتاد. دو هزار درم سود بود. »

Ваҷҳи дувум

وجه دوم

Он ки колои даравишони гаронтар хирад то эшон шод шаванд , чун ресмони перзанӣ ва чун мива аз дасти кӯдакӣу дарвешӣ ки бозпас омада бошад ки ин мусомиҳа аз садақаи фозилтар . Ва ҳар ки ин кунад дуои расӯл ( с ) ба вай расад . Расӯл ( с ) гуфтааст , « раҳми аллоҳи умарои саҳли албиъу саҳли алшро . »

آن که کالای درویشان گران تر خرد تا ایشان شاد شوند، چون ریسمان پیرزنی و چون میوه از دست کودکی و درویشی که بازپس آمده باشد که این مسامحه از صدقه فاضلتر. و هر که این کند دعای رسول (ص) به وی رسد. رسول (ص) گفته است، « رحم الله امرا سهل البیع و سهل الشرا. »

Аммо аз тавонгари коло ба ғабн харидан , яқин на музд буд ва на сипосу зойеъ кардани мол буд . Балки мкос кардану арзон харидани аўлитр .

اما از توانگر کالا به غبن خریدن، یقین نه مزد بود و نه سپاس و ضایع کردن مال بود. بلکه مکاس کردن و ارزان خریدن اولیتر.

Ҳасану ҳусайн ( ъ ) ҷаҳд он кардандӣ ки ҳар чаҳ бихаранд арзон харанд ва дар оўихтндӣ то эшонро гуфтандӣ , « дар рӯзии чандини ҳазор дирам бидиҳед , дар ин миқдор чаро чунин мкос мекунед ? » , гуфтанд , « ончии бидиҳем барои худои таъолии диҳем ва бисёр он андак буд ва аммо ғабн пазируфтан дар байъи нуқсони ақлу мол буд » .

حسن و حسین (ع) جهد آن کردندی که هر چه بخرند ارزان خرند و در آویختندی تا ایشان را گفتندی، « در روزی چندین هزار درم بدهید، در این مقدار چرا چنین مکاس می کنید؟ »، گفتند، « آنچه بدهیم برای خدای تعالی دهیم و بسیار آن اندک بود و اما غبن پذیرفتن در بیع نقصان عقل و مال بود ».

Ваҷҳи сеюм

وجه سوم

Дар баҳои стдн аз се гӯнаи эҳсон буд : яке баъзе кам кардан ,у дигари шикастау нақдӣ ки бадтар буд стдн , ва се дигари муҳлат додан . Ва расӯл ( с ) мегуяд , « раҳмати худоӣ бар касе бод ки ситад ва дод осон кунад » . Ва мегуяд , « ҳар ки осон гирад , худои таъолии корҳои вай осон гирад » . Ва ҳеҷ эҳсон беш аз муҳлат додан дарвеш нест , аммо агар надорад , муҳлат додан худ воҷиб буд ва он аз ҷумлаи адл буд , аммо агар касе дорад , валикин то чизе ба зиён нафурӯшад ё чизе ки бидон ҳоҷатманд аст нафурӯшад натавонад дод , муҳлат додани вай аз эҳсон буд ва аз садақаҳои бузург .

در بها ستدن از سه گونه احسان بود: یکی بعضی کم کردن، و دیگر شکسته و نقدی که بدتر بود ستدن، و سه دیگر مهلت دادن. و رسول (ص) می گوید، « رحمت خدای بر کسی باد که ستد و داد آسان کند ». و می گوید، « هر که آسان گیرد، خدای تعالی کارهای وی آسان گیرد ». و هیچ احسان بیش از مهلت دادن درویش نیست، اما اگر ندارد، مهلت دادن خود واجب بود و آن از جمله عدل بود، اما اگر کسی دارد، ولیکن تا چیزی به زیان نفروشد یا چیزی که بدان حاجتمند است نفروشد نتواند داد، مهلت دادن وی از احسان بود و از صدقه های بزرگ.

Расӯл ( с ) гуфт , « дар қиёмати мардиро биоранд ки бар хештан зулм карда бошад дар дайн ва дар девони ваии ҳеҷ ҳасана набошад . Вайро гӯйанд ки ҳаргизи ҳеҷ ҳасана накардӣ ? гуяд : накардаам , магари он ки шогирдони хешро гуфтамӣ ки ҳар ки маро бар вай вомӣаст мъсраст муҳлат диҳед ва мусомиҳа кунед . Худоӣ таъолӣ гуяд , « пас ту имрӯзи мъсру дармондаеу аўлитр ки бо ту мсомҳт кунем . Ва вайро биёмурзад . »

رسول (ص) گفت، « در قیامت مردی را بیارند که بر خویشتن ظلم کرده باشد در دین و در دیوان وی هیچ حسنه نباشد. وی را گویند که هرگز هیچ حسنه نکردی؟ گوید: نکرده ام، مگر آن که شاگردان خویش را گفتمی که هر که مرا بر وی وامی است معسر است مهلت دهید و مسامحه کنید. خدای تعالی گوید، « پس تو امروز معسر و درمانده ای و اولیتر که با تو مسامحت کنیم. و وی را بیامرزد. »

Ва дар хабараст ки ҳар ки мар касеро вомӣ диҳад то муддатӣ , ҳар рӯзӣ ки мегузарад вайро садақа Эй бошад . Ва чун муддат бугзарад ; ба ҳар рӯзӣ ки пас аз он муҳлат диҳад , ҳамчунон буд ки гӯйии он ҳамаи мол ба садақа дода бошад . Ва аз салаф касон будандӣ ки нхўостндии воми ин боз диҳанд , барои он ки садақа Эй менависад ҳар рӯзии эшонро ба ҷумлаи он мол .

و در خبر است که هر که مر کسی را وامی دهد تا مدتی، هر روزی که می گذرد وی را صدقه ای باشد. و چون مدت بگذرد؛ به هر روزی که پس از آن مهلت دهد، همچنان بود که گویی آن همه مال به صدقه داده باشد. و از سلف کسان بودندی که نخواستندی وام این باز دهند، برای آن که صدقه ای می نویسد هر روزی ایشان را به جمله آن مال.

Ва расӯл ( с ) гуфт , « бар дар биҳишт навишта дидам ки ҳар дарме ба садақаи даҳ дирамаст ва ҳар дарме ба вом ба ҳаждаҳи дирам » , ва ин ба сабаб онаст ки вом накунад магари ҳоҷатманд аммо садақа бошад ки ба даст муҳтоҷ науфтад .

و رسول (ص) گفت، « بر در بهشت نوشته دیدم که هر درمی به صدقه ده درم است و هر درمی به وام به هجده درم »، و این به سبب آن است که وام نکند مگر حاجتمند اما صدقه باشد که به دست محتاج نیفتد.

Ваҷҳи чаҳорум

وجه چهارم

Гузордан вому эҳсон дар ин он буд ки ба тақозо ҳоҷат наёвард ва шитоб кунаду нақди некӯтар гузорад ва ба даст бирасонад ва ба хонаи худованди ҳақи барад , чунон ки вайро касе набояд фиристод . Ва дар хабараст ки беҳтарини шумо онаст ки воми некӯтар гузорад ва дар хабараст ки ҳар ки вом кунад ва дар дил кунад ки ба некуии бгзорд , худои таъолӣ чанд фиришта фиристад то ӯро нигоҳ медоранд ва дуо мекунанд ӯро то он вом гзордаҳ шавад . Аммо агар тавонад ки бгзорд ва тохир кунад як соъат бе ризои худованди вом , золим ва осӣ шавад . Агар ба намоз машғӯл шавад ва агар ба рӯз ва агар дар хоб буд , дар миёни ҳама дар лаънати худоӣ буд ва ин маъсиятӣ бошад ки ваии хуфта бо вай ба ҳам равад . Ва шарти тавоноӣ ба онаст ки нақд дорад , балки чун чизе битавонад фурухт ва нафурӯшад осӣ шавад . Ва агар нақдӣ набаҳра диҳад ё арзӣ диҳаду худованди ҳақ ба кароҳат гирад , осӣ шавад ва то хушнӯдии вай талаб накунад аз мзлмт нараҳад ва ин аз гуноҳон бузургаст , халқи осон гирифта бошанд .

گزاردن وام و احسان در این آن بود که به تقاضا حاجت نیاورد و شتاب کند و نقد نیکوتر گزارد و به دست برساند و به خانه خداوند حق برد، چنان که وی را کسی نباید فرستاد. و در خبر است که بهترین شما آن است که وام نیکوتر گزارد و در خبر است که هر که وام کند و در دل کند که به نیکویی بگزارد، خدای تعالی چند فرشته فرستد تا او را نگاه می دارند و دعا می کنند او را تا آن وام گزارده شود. اما اگر تواند که بگزارد و تاخیر کند یک ساعت بی رضای خداوند وام، ظالم و عاصی شود. اگر به نماز مشغول شود و اگر به روز و اگر در خواب بود، در میان همه در لعنت خدای بود و این معصیتی باشد که وی خفته با وی به هم رود. و شرط توانایی به آن است که نقد دارد، بلکه چون چیزی بتواند فروخت و نفروشد عاصی شود. و اگر نقدی نبهره دهد یا عرضی دهد و خداوند حق به کراهت گیرد، عاصی شود و تا خشنودی وی طلب نکند از مظلمت نرهد و این از گناهان بزرگ است، خلق آسان گرفته باشند.

Ваҷҳи панҷум

وجه پنجم

Он ки бо ҳар касе ки мъомлтӣ кард ва он кас пушаймон шавад , ақолт кунад . Расӯл ( с ) гуфт , « ҳар ки байъиро фасх кунаду нобаровардау нокардаи ингорад , худои таъолии нокардаи ингорад » ва ин воҷиб нест валикини музди вай азимаст ва аз ҷумла эҳсонаст .

آن که با هر کسی که معاملتی کرد و آن کس پشیمان شود، اقالت کند. رسول (ص) گفت، « هر که بیعی را فسخ کند و نابرآورده و ناکرده انگارد، خدای تعالی ناکرده انگارد » و این واجب نیست ولیکن مزد وی عظیم است و از جمله احسان است.

Ваҷҳи шашум

وجه ششم

Он ки даравишонро ба нася чизе медиҳад ва май фурушад агар ҳама андак бошад бар азми он ки бознхўоҳд ва агар мъср бимиранд дар кор эшон кунад . Ва дар салаф касоне буданд ки эшон ду ёдгор доштандӣ , яке номҳои маҷҳӯл будандӣ ки ҳама даравишон будандӣу номи ннўштндӣ то агар ваии бимирад касе аз эшон чизе боз нахоҳад ва ин қавм аз ҷумла беҳтаринон надоштандӣ , балки беҳтарини онро доштандӣ ки худ ёдгор надоштӣ номи давришонро , ки агар боздодндии бозостндндӣ , ва агар на , тамаъ аз он гусаста доштандӣ . Аҳли дайн дар мъомлт чунин буданду дараҷаи мардони дайн дар мъомлти дунё падед ояд . Ҳар ки пой бар як дирами шабаҳат наад барои дайнро , аз ҷумлаи мардон дайнаст .

آن که درویشان را به نسیه چیزی می دهد و می فروشد اگر همه اندک باشد بر عزم آن که بازنخواهد و اگر معسر بمیرند در کار ایشان کند. و در سلف کسانی بودند که ایشان دو یادگار داشتندی، یکی نامهای مجهول بودندی که همه درویشان بودندی و نام ننوشتندی تا اگر وی بمیرد کسی از ایشان چیزی باز نخواهد و این قوم از جمله بهترینان نداشتندی، بلکه بهترین آن را داشتندی که خود یادگار نداشتی نام دوریشان را، که اگر بازدادندی بازاستندندی، و اگر نه، طمع از آن گسسته داشتندی. اهل دین در معاملت چنین بودند و درجه مردان دین در معاملت دنیا پدید آید. هر که پای بر یک درم شبهت نهد برای دین را، از جمله مردان دین است.