Гуруҳе гумон кардаанд ки моли дунёи ҳама ҳаромаст ё бештари ҳаром ва се қисм шудаанд : он қавм ки эҳтиёту вараъ бар эшон ғолиб бӯдааст . Гуфтаанд ҳеҷ чиз нахуред , магари гиёҳ ки дар дашт бошаду гӯшти моҳӣу сайд ва мисли ин . Ва гуруҳе ки битолату шаҳват бар эшон ғолиб бӯдааст . Гуфтаанд фарқ набояд кард он ҳама мебибояд хӯрд . Ва гуруҳе ки ба эътидоли наздик тар буданд , гуфтанд он ҳама набояд хӯрд ало ба миқдори зарурат ва ин ҳар се хатост қатъан , балки дуруст онаст ки ҳалолии равшану ҳаромии равшану шбҳтӣ дар миёна мебошад то ба қиёмат , чунон ки расӯл ( с ) гуфтааст , « он кас ки май пиндорад ки аз моли дунёи ҳаром бештараст ғалат мекунад ки ҳаром бисёраст лекин бештар нест » . Ва фарқаст миён бисёру бештар , чунон ки бемору мусофир лашкарӣ бисёранд , валикини бештари эшон наанд . Ва золимон бисёранд , валикин мазлӯмон бештаранду ваҷҳи ин ғалат дар китоби эҳё ба шарҳ ва бурҳон гуфтаем .

گروهی گمان کرده‌اند که مال دنیا همه حرام است یا بیشتر حرام و سه قسم شده‌اند: آن قوم که احتیاط و ورع بر ایشان غالب بوده است. گفته‌اند هیچ چیز نخورید، مگر گیاه که در دشت باشد و گوشت ماهی و صید و مثل این. و گروهی که بطالت و شهوت بر ایشان غالب بوده است. گفته‌اند فرق نباید کرد آن همه می‌بباید خورد. و گروهی که به اعتدال نزدیک‌تر بودند، گفتند آن همه نباید خورد الّا به مقدار ضرورت و این هر سه خطاست قطعا، بلکه درست آن است که حلالی روشن و حرامی روشن و شبهتی در میانه می‌باشد تا به قیامت، چنان که رسول (ص) گفته است، «آن کس که می‌پندارد که از مال دنیا حرام بیشتر است غلط می‌کند که حرام بسیار است لیکن بیشتر نیست». و فرق است میان بسیار و بیشتر، چنان که بیمار و مسافر لشکری بسیارند، ولیکن بیشتر ایشان نه‌اند. و ظالمان بسیارند، ولیکن مظلومان بیشترند و وجه این غلط در کتاب احیا به شرح و برهان گفته‌ایم.

Ва асл онаст ки бадоне ки халқро нафармӯдаанд ки чизе хуранд ки дар илми худои таъолӣ ҳалол бошад ки дар тоқат кас наёяд , балки фармӯдаанд ки он хуранд ки пиндоранд ҳалоласту ҳаромии он пайдо набӯд ва ин ҳамеша осон ба даст ояд . Ва далел бар ин онаст ки расӯл ( с ) аз мутаҳҳараи мушрикӣ таҳорат кардаасту умр аз сабуии зании тарсо таҳорат кардааст ва агар ба шубҳа будандӣ нхўрдндӣу палид хӯрдан ҳалол набӯд . Ва ғолиби он буд ки дасти эшон палид буд ки хамр хӯрда бошанду мурдори хӯрдаи валикин чун палидӣ надонистӣ ба покӣ гирифтанд .

و اصل آن است که بدانی که خلق را نفرموده‌اند که چیزی خورند که در علم خدای تعالی حلال باشد که در طاقت کس نیاید، بلکه فرموده‌اند که آن خورند که پندارند حلال است و حرامی آن پیدا نبوَد و این همیشه آسان به دست آید. و دلیل بر این آن است که رسول (ص) از مطهره مشرکی طهارت کرده است و عمر از سبوی زنی ترسا طهارت کرده است و اگر به شبهه بودندی نخوردندی و پلید خوردن حلال نبود. و غالب آن بود که دست ایشان پلید بود که خمر خورده باشند و مردار خورده ولیکن چون پلیدی ندانستی به پاکی گرفتند.

Ва саҳоба дар ҳар шаҳрӣ ки расидандӣ , таоми хридндӣ ва мъомлт кардандӣ , бо он ки дар рӯзгори эшон дузду рбўодиҳандау хамри фуруш ҳама буданду даст аз моли дунёи бндоштнду ҳамаро низ баробар надонистанд ва ба қадари зарурат қаноат накарданд , пас бояд ки бадоне ки мардумон дар ҳақи ту шаш қисманд :

و صحابه در هر شهری که رسیدندی، طعام خریدندی و معاملت کردندی، با آن که در روزگار ایشان دزد و ربوا دهنده و خمر فروش همه بودند و دست از مال دنیا بنداشتند و همه را نیز برابر ندانستند و به قدر ضرورت قناعت نکردند، پس باید که بدانی که مردمان در حق تو شش قسم‌اند:

Қисми аввал

قسم اول

Касе ки маҷҳӯл буд ки аз вай на салоҳи доне ва на фасод , чунон ки дар шаҳри ғариби шӯй , раво буд ки аз ҳаркии хоҳии нони харӣ ва мъомлт кунӣ ки ҳарчӣ дар даст вайаст зоҳир онаст ки малик вайаст ва ин далел кифоятаст . Ҷуз ба мъомлтӣ ки далел ҳаромӣ кунад ботил нашавад , аммо агар касе дар ин таваққуф кунаду талаб касе кунад ки салоҳ вай донад , он аз ҷумла вараъ бошад , валикин воҷиб набӯд .

کسی که مجهول بود که از وی نه صلاح دانی و نه فساد، چنان که در شهر غریب شوی، روا بود که از هرکه خواهی نان خری و معاملت کنی که هرچه در دست وی است ظاهر آن است که ملک وی است و این دلیل کفایت است. جز به معاملتی که دلیل حرامی کند باطل نشود، اما اگر کسی در این توقف کند و طلب کسی کند که صلاح وی داند، آن از جمله ورع باشد، ولیکن واجب نبود.

Қисми дувум

قسم دوم

Он ки вайро ба салоҳи доне ва аз моли вай хӯрдани раво буду таваққуф кардан аз вараъ набӯд , балки аз васваса буд . Ва агар он кас ба сабаби таваққуф кардан ту ранҷур шавад , он рнҷонидни маъсият буду гумони бади бурдан ба аҳли салоҳи худ маъсиятӣ бошад .

آن که وی را به صلاح دانی و از مال وی خوردن روا بود و توقف کردن از ورع نبود، بلکه از وسوسه بود. و اگر آن کس به سبب توقف کردن تو رنجور شود، آن رنجانیدن معصیت بود و گمان بد بردن به اهل صلاح خود معصیتی باشد.

Қисми сеюм

قسم سوم

Он ки ӯро золими доне , чун уммоли султонён ва ё доне ки ҷумлаи моли вай ё бештар , ҳаромаст . Аз моли ваии ҳазари воҷиб буд , магари он ки доне ки аз ҷое ҳалоласт ки ӣнҷо аз ҳоли ваии аломатии зоҳир падед ояд бар он ки даст ғасбаст .

آن که او را ظالم دانی، چون عمال سلطانیان و یا دانی که جمله مال وی یا بیشتر، حرام است. از مال وی حذر واجب بود، مگر آن که دانی که از جایی حلال است که اینجا از حال وی علامتی ظاهر پدید آید بر آن که دست غصب است.

Қисми чаҳорум

قسم چهارم

Он ки доне ки бештари моли вай ҳаромаст , валикин аз ҳаром холӣ нест қатъан . Бдонкаҳи мардии деҳқон буд , валикини амалӣ аз он султон дорад низ ва ё бозаргонӣ буд ва бо султон мъомлт кунад низ . Моли ваии ҳалол буду раво буд ки бар бештари фарогирад , валикини ҳазар кардан аз вараъ муҳимаст .

آن که دانی که بیشتر مال وی حرام است، ولیکن از حرام خالی نیست قطعا. بدانکه مردی دهقان بود، ولیکن عملی از آن سلطان دارد نیز و یا بازرگانی بود و با سلطان معاملت کند نیز. مال وی حلال بود و روا بود که بر بیشتر فراگیرد، ولیکن حذر کردن از ورع مهم است.

Вакили Абдуллоҳи ибни алмборк аз Басра ба ваии набшат ки бо касоне мъомлт карда меояд ки эшон бо султонён мъомлт мекунанд . Гуфт , « агар ҷуз бо султонён мъомлт надоранд бо эшон мъомлт макунед ва агар бо дигарон низ мъомлт мекунанд раво бошад бо эшон мъомлт кардан . »

وکیل عبدالله ابن المبارک از بصره به وی نبشت که با کسانی معاملت کرده می‌آید که ایشان با سلطانیان معاملت می‌کنند. گفت، «‌اگر جز با سلطانیان معاملت ندارند با ایشان معاملت مکنید و اگر با دیگران نیز معاملت می‌کنند روا باشد با ایشان معاملت کردن.»

Қисми панҷум

قسم پنجم

Он ки золим вай нашиносӣ ва аз моли ваии хабари надорӣ . Аммо агар бо ваии аломати зулми бинӣ , чун кулоҳу қабоу сӯрати лашкарён , ин низ аломатӣ зоҳираст аз мъомлти эшон бояд ҳазар кардан то онгаҳ ки бадоне ки он мол ки ба ту медиҳад аз куҷо май орад .

آن که ظالم وی نشناسی و از مال وی خبر نداری. اما اگر با وی علامت ظلم بینی، چون کلاه و قبا و صورت لشکریان، این نیز علامتی ظاهر است از معاملت ایشان باید حذر کردن تا آنگه که بدانی که آن مال که به تو می‌دهد از کجا می‌آرد.

Қисми шашум

قسم ششم

Касе ки бо ваии аломат зулм набинӣ , валикини аломати фисқи бинӣ , чунон ки ҷомаи дебои пӯшад ё сохт зар дорад . Ва доне ки шароб хӯрд ва дар занон номаҳрам нигарад , дуруст онаст ки аз моли ваии ҳазар кардан воҷиб наёяд ки ин , молро ҳаром нигараданд . Беш аз ин набошад ки гуяд ки чун ин ҳалол дорад , бошад низ ки аз ҳаром ҳазар накунад ,у бад-ӣн ҳукм натавон кард ба ҳаромии моли вай ки ҳеҷ кас аз маъсият маъсӯм нест ва бисёр кас буд ки аз мазолим ҳазар кунад ҳар чанд аз маъсият ҳазар накунад .

کسی که با وی علامت ظلم نبینی، ولیکن علامت فسق بینی، چنان که جامه دیبا پوشد یا ساخت زر دارد. و دانی که شراب خورد و در زنان نامحرم نگرد، درست آن است که از مال وی حذر کردن واجب نیاید که این، مال را حرام نگرداند. بیش از این نباشد که گوید که چون این حلال دارد، باشد نیز که از حرام حذر نکند، و بدین حکم نتوان کرد به حرامی مال وی که هیچ کس از معصیت معصوم نیست و بسیار کس بود که از مظالم حذر کند هر چند از معصیت حذر نکند.

Ин қоида дар фарқи миёни ҳалолу ҳароми нигоҳ бояд дошт чун ин нигоҳ дошт , агар ҳаромӣ хӯрда ояд ки вай надонад , бидон махӯз набӯд , ҳамчунон ки намоз ба онҷо ки наҷосатаст раво набӯд , валикин агар наҷосатӣ бошад ки вай надонад бидон махӯз набӯд то агар пас он бидонад , бар як қавли қазои намоз воҷиб нашавад ки расӯл ( с ) дар миёни намози наълин берун карду намоз аз сароғоз накард ва гуфт , « Ҷабраили маро хабар дод ки олӯдааст . »

این قاعده در فرق میان حلال و حرام نگاه باید داشت چون این نگاه داشت، اگر حرامی خورده آید که وی نداند، بدان مأخوذ نبود، همچنان که نماز به آنجا که نجاست است روا نبود، ولیکن اگر نجاستی باشد که وی نداند بدان مأخوذ نبود تا اگر پس آن بداند، بر یک قول قضای نماز واجب نشود که رسول (ص) در میان نماز نعلین بیرون کرد و نماز از سرآغاز نکرد و گفت، «جبرئیل مرا خبر داد که آلوده است.»

Бидон ки ҳркҷо ки гуфтем ки вараъ аз он муҳимаст агарчӣ воҷиб нест шояд ки савол кунад аз куҷост , ба шарти он ки аз он ранҷӣ ҳосил наёяд . Агар он кас аз сўо вай бихоҳад ранҷид , суоли ҳаром буд ки вараъ эҳтиётасту рнҷонидни ҳаром , балки бояд ки тлтФ кунаду баҳонаи орад ва нахурд ва агар натавонад бихӯрад то он кас ранҷур нашавад . Ва агар аз касе дигар бипурсӣ ки мумкин бошад ки башнавад , ҳаром буд ки ин таҷассус буду ғайбату гумони бад ва ин ҳама ҳаромаст . Барои эҳтиёти мубоҳ ҳалол нашавад . Расӯл ( с ) меҳмон шудӣу нпрсидӣ , ало ҷое ки сабаби шабаҳати зоҳир будӣ . Ва дар ибтидо ки дар Мадина шуд , ончии ббрдндии бпрсидӣ ки ҳадяаст ё садақа , барои он ки ҷои шак буд ва аз он ҳеҷ кас ранҷур нашудӣ . Ва бидон ки агар дар бозории моли султонӣ тарҳ кунанд ё гўспнд ғоратӣ уфтаду бидонад ки бештари мол дар он бозор ҳаромаст , бояд ки нахирад то онгоҳ ки савол кунад ва бипурсад ки аз куҷост ва агар бештар ҳаром набошад раво буд , валикини савол аз вараъ муҳим бошад .

بدان که هرکجا که گفتیم که ورع از آن مهم است اگرچه واجب نیست شاید که سؤال کند از کجاست، به شرط آن که از آن رنجی حاصل نیاید. اگر آن کس از سوا وی بخواهد رنجید، سوال حرام بود که ورع احتیاط است و رنجانیدن حرام، بلکه باید که تلطف کند و بهانه آرد و نخورد و اگر نتواند بخورد تا آن کس رنجور نشود. و اگر از کسی دیگر بپرسی که ممکن باشد که بشنود، حرام بود که این تجسس بود و غیبت و گمان بد و این همه حرام است. برای احتیاط مباح حلال نشود. رسول (ص) مهمان شدی و نپرسیدی، الا جایی که سبب شبهت ظاهر بودی. و در ابتدا که در مدینه شد، آنچه ببردندی بپرسیدی که هدیه است یا صدقه، برای آن که جای شک بود و از آن هیچ کس رنجور نشدی. و بدان که اگر در بازاری مال سلطانی طرح کنند یا گوسپند غارتی افتد و بداند که بیشتر مال در آن بازار حرام است، باید که نخرد تا آنگاه که سؤال کند و بپرسد که از کجاست و اگر بیشتر حرام نباشد روا بود، ولیکن سؤال از ورع مهم باشد.