Бидон ки дар самоъи се мақомаст : аввали фаҳм , онгоҳи ваҷд , онгоҳи ҳаракат . Ва дар ҳар яке суханаст :

بدان که در سماع سه مقام است: اول فهم، آنگاه وجد، آنگاه حرکت. و در هر یکی سخن است:

Мақоми аввал

مقام اول

Дар фаҳмаст аммо касе ки самоъ ба табъу ғифлати шунӯд ё бар андеша махлуқ кунад , хасистар аз он буд ки дар фаҳму ҳоли вай сухан гӯйанд , аммо он ки ғолиб бар ваии андеша дайн бошаду ҳуби ҳақи таъолӣ буд , ин бар ду дараҷа бошад :

در فهم است اما کسی که سماع به طبع و غفلت شنود یا بر اندیشه مخلوق کند، خسیس تر از آن بود که در فهم و حال وی سخن گویند، اما آن که غالب بر وی اندیشه دین باشد و حب حق تعالی بود، این بر دو درجه باشد:

Дараҷаи аввали дараҷа мурӣд бошад ки вайро дар талаби хешу сулӯки роҳи хеши аҳвол мухталиф бошад аз қабзу басту осонӣу душворӣу осори қабулу осори раду ҳамагии дили ваии он фурӯ гирифта бошад чун сухании шунӯд ки дар ваии ҳадиси итобу қабулу раду васлу ҳиҷру қурбу баъду ризоу схту умеду навмидӣу фироқу висолу хавфу амну вафо ба аҳд ва беаҳдӣу шодии висолу андӯҳи фироқ буд . Ва ончӣ бад-ӣн монад , бар аҳволи хеш танзил кунаду ончӣ дар ботин вай бошад афрӯхтан гираду аҳволи мухталиф бар вай падед ояду вайро дар он андешаҳои мухталиф буд ва агар қоидаи илм ӯ муҳкам набӯд , бошад ки андеша ҳо уфтад вайро дар самоъ ки он куфр бошад ки дар ҳақи ҳақи таъолии чизе самоъ кунад ки он маҳол бошад , чунон ки ин байти шунӯди Маслан ки :

درجه اول درجه مرید باشد که وی را در طلب خویش و سلوک راه خویش احوال مختلف باشد از قبض و بسط و آسانی و دشواری و آثار قبول و آثار رد و همگی دل وی آن فرو گرفته باشد چون سخنی شنود که در وی حدیث عتاب و قبول و رد و وصل و هجر و قرب و بعد و رضا و سخط و امید و نومیدی و فراق و وصال و خوف و امن و وفا به عهد و بی عهدی و شادی وصال و اندوه فراق بود. و آنچه بدین ماند، بر احوال خویش تنزیل کند و آنچه در باطن وی باشد افروختن گیرد و احوال مختلف بر وی پدید آید و وی را در آن اندیشه های مختلف بود و اگر قاعده علم او محکم نبود، باشد که اندیشه ها افتد وی را در سماع که آن کفر باشد که در حق حق تعالی چیزی سماع کند که آن محال باشد، چنان که این بیت شنود مثلا که:

Ҳар мурӣдӣ ки вайро бдоитии тез ва равон бӯда бошаду онгоҳи заъифтар шуда бошад , пиндорад ки ҳақи таъолиро ба ваии аноятӣ ва майлӣ бӯдааст ва акнӯн бгрдидаҳ ва ин тағайюр дар ҳақи таъолӣ фаҳм кунад , ин куфр буд , балки бояд ки донад ки тағайюрро ба ҳақ роҳ набӯд , вай мғираст ва мутағаййир нест . Бояд ки донад ки сифати вай бгрдидаҳаст то он маънӣ ки кушода буд дар ҳиҷоб шуд аммо аз он ҷониби худ ҳаргизи манъу ҳиҷоб ва малол набошад , балки дар гоҳ кушодааст . Ба мисли чун офтоб ки нури вай мабзуласт магар касеро ки пас деворӣ шавад ва аз вай дар ҳиҷоб уфтад , онгоҳи тағайюр дар вай омада бошад на дар офтоб . Бояд ки гуяд :

هر مریدی که وی را بدایتی تیز و روان بوده باشد و آنگاه ضعیفتر شده باشد، پندارد که حق تعالی را به وی عنایتی و میلی بوده است و اکنون بگردیده و این تغیر در حق تعالی فهم کند، این کفر بود، بلکه باید که داند که تغیر را به حق راه نبود، وی مغیر است و متغیر نیست. باید که داند که صفت وی بگردیده است تا آن معنی که گشاده بود در حجاب شد اما از آن جانب خود هرگز منع و حجاب و ملال نباشد، بلکه در گاه گشاده است. به مثل چون آفتاب که نور وی مبذول است مگر کسی را که پس دیواری شود و از وی در حجاب افتد، آنگاه تغیر در وی آمده باشد نه در آفتاب. باید که گوید:

Бояд ки ҳаволаи ҳиҷоб ба идбор хеш кунад ва ба тақсирӣ ки бар рафта бошад на ба ҳақи таъолӣ . Мақсӯд аз ин мисол онаст ки бояд ки ҳарчӣ сифот нақсаст ва тағайюраст дар ҳақи хешу нафаси хеш фаҳм кунад ва ҳарчӣ ҷамолу ҷалол вуҷӯдаст дар ҳақи ҳақи таъолӣ фаҳм кунад . Агар ин сармоя надорад аз илм , зуд дар куфр уфтад ва надонаду бад-ӣн сабабаст ки хатари самоъ бар дӯстии ҳақи таъолӣ азимаст .

باید که حواله حجاب به ادبار خویش کند و به تقصیری که بر رفته باشد نه به حق تعالی. مقصود از این مثال آن است که باید که هرچه صفات نقص است و تغیر است در حق خویش و نفس خویش فهم کند و هرچه جمال و جلال وجود است در حق حق تعالی فهم کند. اگر این سرمایه ندارد از علم، زود در کفر افتد و نداند و بدین سبب است که خطر سماع بر دوستی حق تعالی عظیم است.

Дараҷаи дувум он бошад ки аз дараҷаи мурӣдон дар гузашта бошаду аҳволи мақомоти боз пас карда бошад ва ба ниҳояти он ҳоли расида буд ки онро фано гӯйанду нестӣ , чун азоФт кунанд бо ҳарчӣ ҷуз ҳақаст ва тавҳид гӯйанд ва ягонагӣ гӯйанд чун ба ҳақ азоФт кунанду самоъи ин кас на бар сиблати фаҳм маънӣ бошад , балки чун самоъ ба вай расад он ҳоли нестӣу ягонагӣ бар вай тоза шавад ва ба куллият аз хештан ғоиб шавад ва аз ин олам бехабар шавад ва бошад ба мисли агар дар оташ уфтад хабар надорад , чунон ки шайхи Абулҳасани нурии рҳмҳми аллоҳ дар самоъ ба ҷое дрдўид ки не дуруда буданду ҳама поиш мебуриду вай бехабару самоъи ин тамомтар буд . Аммо самоъи мурӣдон ба сифоти башарияти омехта буд ва ин он буд ки вайро аз худ ба куллият бастанд , чунон ки он занон ки Юсуфро диданду ҳамаи худро фаромӯш карданд ва даст буриданд .

درجه دوم آن باشد که از درجه مریدان در گذشته باشد و احوال مقامات باز پس کرده باشد و به نهایت آن حال رسیده بود که آن را فنا گویند و نیستی، چون اضافت کنند با هرچه جز حق است و توحید گویند و یگانگی گویند چون به حق اضافت کنند و سماع این کس نه بر سبیل فهم معنی باشد، بلکه چون سماع به وی رسد آن حال نیستی و یگانگی بر وی تازه شود و به کلیت از خویشتن غایب شود و از این عالم بی خبر شود و باشد به مثل اگر در آتش افتد خبر ندارد، چنان که شیخ ابوالحسن نوری رحمهم الله در سماع به جایی دردوید که نی دِرُودِه بودند و همه پایش می برید و وی بی خبر و سماع این تمامتر بود. اما سماع مریدان به صفات بشریت آمیخته بود و این آن بود که وی را از خود به کلیت بستاند، چنان که آن زنان که یوسف را دیدند و همه خود را فراموش کردند و دست بریدند.

Ва бояд ки ин нестиро инкор накунӣу гӯйии ман вайро май байнам , чигуна нест шудааст ? ки вай на онаст ки ту май бинӣ ки он шахсаст ва чун бимиради ҳам май бинӣ ва вай нест шуда , пас ҳақиқати ваии он маънӣ латифаст ки маҳал маърифатаст . Чун маърифати чизҳо аз вай ғоиб шуд , ҳама дар ҳақ вай нест шуд ва чун ҷузи зикри ҳақ таъолӣ намонад ҳарчӣ фонӣ буд бишуд ва ҳарчӣ боқӣ буд бимонад , пас маънии ягонагии ин буд ки чун ҷузи ҳақи таъолиро набинад , гӯйии ҳама худ ӯст ва ман неам ва боз гуяд ман худ ӯему гуруҳе аз ӣнҷо ғалат кардаанд ва ин маъниро ба ҳулӯл иборат кардаанду гуруҳе ба иттиҳод иборат кардаанд ва ин ҳамчунон бошад ки касе ҳаргизи оина надида бошад , дар вай нигарад , сӯрат худ бинад , пиндорад ки дар оина фурӯд омад ё пиндорад ки он сӯрати худ сӯрат оинааст ки сифати оинаи худ онаст ки сурх ва сипед бинмоед . Агар пиндорад ки дар оина фурӯд омад ин ҳулӯл буд ва агар пиндорад ки оинаи худ сӯрат вай шуд ин иттиҳод буд . Ва ҳар ду ғалатаст , балки ҳаргизи оина сӯрат нашаваду сӯрат оина нашавад валикини чунон намояд ва чунон пиндорад касе ки корҳо тамоми нашинохта буд . Ва шарҳи ин дар чунин китоби душвор тавон гуфт ки илми ин дарозаст .

و باید که این نیستی را انکار نکنی و گویی من وی را می بینم، چگونه نیست شده است؟ که وی نه آن است که تو می بینی که آن شخص است و چون بمیرد هم می بینی و وی نیست شده، پس حقیقت وی آن معنی لطیف است که محل معرفت است. چون معرفت چیزها از وی غایب شد، همه در حق وی نیست شد و چون جز ذکر حق تعالی نماند هرچه فانی بود بشد و هرچه باقی بود بماند، پس معنی یگانگی این بود که چون جز حق تعالی را نبیند، گویی همه خود اوست و من نی ام و باز گوید من خود اویم و گروهی از اینجا غلط کرده اند و این معنی را به حلول عبارت کرده اند و گروهی به اتحاد عبارت کرده اند و این همچنان باشد که کسی هرگز آینه ندیده باشد، در وی نگرد، صورت خود بیند، پندارد که در آینه فرود آمد یا پندارد که آن صورت خود صورت آینه است که صفت آینه خود آن است که سرخ و سپید بنماید. اگر پندارد که در آینه فرود آمد این حلول بود و اگر پندارد که آینه خود صورت وی شد این اتحاد بود. و هر دو غلط است، بلکه هرگز آینه صورت نشود و صورت آینه نشود ولیکن چنان نماید و چنان پندارد کسی که کارها تمام نشناخته بود. و شرح این در چنین کتاب دشوار توان گفت که علم این دراز است.

Мақоми дувум

مقام دوم

Чун аз фаҳм фориғ шуд ҳолеаст ки аз фаҳм падед ояд ки онро ваҷд гӯйанд ва ваҷд ёфтан буду маънии он буд ки ҳолатӣ ёфт ки пеш аз ин набӯд ва дар ҳақиқати ин ҳолати сухан бисёраст ки он чисту дуруст онаст ки он як навъ набӯд , балки анвоъ бисёр буд , аммо ду ҷинс бошад , яке аз ҷинси аҳвол буд ва яке аз ҷинси мукошифот .

چون از فهم فارغ شد حالی است که از فهم پدید آید که آن را وجد گویند و وجد یافتن بود و معنی آن بود که حالتی یافت که پیش از این نبود و در حقیقت این حالت سخن بسیار است که آن چیست و درست آن است که آن یک نوع نبود، بلکه انواع بسیار بود، اما دو جنس باشد، یکی از جنس احوال بود و یکی از جنس مکاشفات.

Аммо аҳволи чунон буд ки сифатӣ аз он вай ғолиб шаваду вайро чун маст гирданд ва он сифат , гоҳи шавқ буду гоҳи хавфу гоҳи оташи ишқ буду гоҳи талаб буду гоҳи андӯҳӣ буду гоҳи ҳасратӣ буд . Ва ақсоми ин бисёраст , аммо чун он оташ дар дил ғолиб шуд , дӯди он бар димоғ шаваду ҳавоси вайро ғалаба кунад то набинад ва нашунӯд чун хуфта ё агар бинад ва башнавад аз он ғофилу ғоиб буд чун маст .

اما احوال چنان بود که صفتی از آن وی غالب شود و وی را چون مست گرداند و آن صفت، گاه شوق بود و گاه خوف و گاه آتش عشق بود و گاه طلب بود و گاه اندوهی بود و گاه حسرتی بود. و اقسام این بسیار است، اما چون آن آتش در دل غالب شد، دود آن بر دماغ شود و حواس وی را غلبه کند تا نبیند و نشنود چون خفته یا اگر بیند و بشنود از آن غافل و غایب بود چون مست.

Ва навъи дигар мукошифотаст ки чизҳо намӯдан гирад аз ончии суфиёнро бошад , баъзе дар кисвати мисол ва баъзе сариҳу асари самоъ дар он аз он ваҷҳаст ки дилро софӣ кунад ва чун оина бошад ки гардӣ бар вай нишаста бошад ва пок кунанд аз он гирд то он сӯрат дар вай падед ояд . Ва ҳарчӣ аз ин маънии иборат тавон оварад , илмӣ бошаду қиёсӣу мисолӣу ҳақиқати он ҷузи он касро маълум набӯд ки бидон расида бошад , онгоҳи ҳаркасро қадамгоҳи хеши маълум буд , агар дар дайгарӣ тасарруф кунад , ба қиёси қадамгоҳ хеш кунад . Ва ҳарчӣ ба қиёс бошад аз варақи илм буд на аз варақи завқ .

و نوع دیگر مکاشفات است که چیزها نمودن گیرد از آنچه صوفیان را باشد، بعضی در کسوت مثال و بعضی صریح و اثر سماع در آن از آن وجه است که دل را صافی کند و چون آینه باشد که گردی بر وی نشسته باشد و پاک کنند از آن گرد تا آن صورت در وی پدید آید. و هرچه از این معنی عبارت توان آورد، علمی باشد و قیاسی و مثالی و حقیقت آن جز آن کس را معلوم نبود که بدان رسیده باشد، آنگاه هرکس را قدمگاه خویش معلوم بود، اگر در دیگری تصرف کند، به قیاس قدمگاه خویش کند. و هرچه به قیاس باشد از ورق علم بود نه از ورق ذوق.

Аммо ин миқдор гуфта меояд то касоне ки эшонро аз ин ҳол тзўқ набошад , борӣ бовар кунанд ва инкор накунанд ки он инкори эшонро зиён дораду сахти аблаҳ буд касе ки пиндорад ки ҳарчӣ дар ганҷина вай набӯд , дар хазона мулӯк набӯду аблаҳтар аз вай касе буд ки хештанро бо мухтасарии хеш подшоҳӣ донад ва гуяд ки ман худ ба ҳама расидааму ҳамаи марои гашт ва ҳарчӣ маро нест худ несту ҳамаи инкорҳо аз ин ду аблаҳии хезад .

اما این مقدار گفته می آید تا کسانی که ایشان را از این حال تذوق نباشد، باری باور کنند و انکار نکنند که آن انکار ایشان را زیان دارد و سخت ابله بود کسی که پندارد که هرچه در گنجینه وی نبود، در خزانه ملوک نبود و ابله تر از وی کسی بود که خویشتن را با مختصری خویش پادشاهی داند و گوید که من خود به همه رسیده ام و همه مرا گشت و هرچه مرا نیست خود نیست و همه انکارها از این دو ابلهی خیزد.

Ва бидон ки ваҷд бошад ки ба такаллуф буд ва он айни нифоқ буд , магари он ки ба такаллуфи асбоби он ба дил май орад то бошад ки ҳақиқати ваҷд падед ояд . Ва дар хабараст ки чун қуръони шинавии бгриӣ ва агар гиристан наёяд такаллуф кунӣ . Маънӣ онаст ки ба такаллуфи асбоби ҳузн ба диловарӣ ва ин такаллуфро асараст , бошад ки ба ҳақиқат адо кунад .

و بدان که وجد باشد که به تکلف بود و آن عین نفاق بود، مگر آن که به تکلف اسباب آن به دل می آرد تا باشد که حقیقت وجد پدید آید. و در خبر است که چون قرآن شنوی بگریی و اگر گریستن نیاید تکلف کنی. معنی آن است که به تکلف اسباب حزن به دل آوری و این تکلف را اثر است، باشد که به حقیقت ادا کند.

Суол : агар касе гуяд ки чун самоъи эшон ҳақаст ва барои ҳақаст , бояд ки дар даъватҳо мақарёнро нишондӣу қуръони хондандӣ , на қўолонро ки сурӯд гӯйанд ки қуръони калом ҳақасту самоъ на аз ваии аўлитр .

سوال: اگر کسی گوید که چون سماع ایشان حق است و برای حق است، باید که در دعوتها مقریان را نشاندی و قرآن خواندندی، نه قوالان را که سرود گویند که قرآن کلام حق است و سماع نه از وی اولیتر.

Ҷавоб : онаст ки самоъ аз оёти қуръон бисёр бошаду вуҷӯд аз он бисёр падед ояд ва бисёр бошад ки аз самоъи қуръон биҳуш шаванд ва бисёр кас бӯдааст ки дар он ҷон додаасту ҳикоёти он овардан дарозаст ва дар китоби эҳё ба тафзил гуфтаем , аммо сабаби он ки бадали мақарӣ қўол нишонанду бадали қуръон сурӯд гӯйанд панҷаст :

جواب: آن است که سماع از آیات قرآن بسیار باشد و وجود از آن بسیار پدید آید و بسیار باشد که از سماع قرآن بیهوش شوند و بسیار کس بوده است که در آن جان داده است و حکایات آن آوردن دراز است و در کتاب احیا به تفضیل گفته ایم، اما سبب آن که بدل مقری قوال نشانند و بدل قرآن سرود گویند پنج است:

Аввали он ки оёти қуръони ҳама бо ҳоли ошиқон муносибат надорад ки дар қуръони қиссаи кофарону ҳукми муомилоти аҳли дунё ва чизҳои дигар бисёраст ки қуръони шифои ҳамаи аснофи халқи рост чун мақарӣ ба мисли ин оят бархонад ки модарро аз мироси шаш як буду хоҳарро нима буд ё ин заниро шӯии бимирад , чаҳор моҳи даҳ рӯзи ъдт бояд дошту амсоли ин , оташи ишқро низ нигараданд , магар касе ки бғоити ошиқ буд ва аз ҳар чизеи вайро самоъ буд , агарчӣ аз мақсӯди давр буд ва он чунон нодир буд .

اول آن که آیات قرآن همه با حال عاشقان مناسبت ندارد که در قرآن قصه کافران و حکم معاملات اهل دنیا و چیزهای دیگر بسیار است که قرآن شفای همه اصناف خلق راست چون مقری به مثل این آیت برخواند که مادر را از میراث شش یک بود و خواهر را نیمه بود یا این زنی را شوی بمیرد، چهار ماه ده روز عدت باید داشت و امثال این، آتش عشق را نیز نگرداند، مگر کسی که بغایت عاشق بود و از هر چیزی وی را سماع بود، اگرچه از مقصود دور بود و آن چنان نادر بود.

Сабаби дувуми он ки қуръони бештар ёд доранд ва бисёр хонанд ва ҳарчӣ бисёр шунида ояд огоҳӣ ба дили надиҳад дар бештари аҳвол ё байтӣ ки касе пешин бор башнавад ва бар он ҳол кунад , бор дувум бидон ҳол ҳозир наёяду сурӯди нав бртўон гуфту қуръони нав брнтўон хонд ва чун араб меомаданд дар рӯзгори расӯл ( с )у қуръон тоза мешуниданд ва мегиристанду аҳвол бар эшон падед меомад , Абубакр гуфт , « кнои комаи кантами сами қсти қлўбно » гуфт , мо низ ҳамчун шумо будем , акнӯн дили мо сахт шуд ки бо қуръон қарор гирифт ва ху кард , пас ҳарчӣ тоза буд асари он беш буд .

سبب دوم آن که قرآن بیشتر یاد دارند و بسیار خوانند و هرچه بسیار شنیده آید آگاهی به دل ندهد در بیشتر احوال یا بیتی که کسی پیشین بار بشنود و بر آن حال کند، بار دوم بدان حال حاضر نیاید و سرود نو برتوان گفت و قرآن نو برنتوان خواند و چون عرب می آمدند در روزگار رسول (ص) و قرآن تازه می شنیدند و می گریستند و احوال بر ایشان پدید می آمد، ابوبکر گفت، «کنا کما کنتم ثم قست قلوبنا» گفت، ما نیز همچون شما بودیم، اکنون دل ما سخت شد که با قرآن قرار گرفت و خو کرد، پس هرچه تازه بود اثر آن بیش بود.

Вай барои ин буд ки умри разии аллоҳи анҳу ҳуҷҷоҷро фармудӣ то зӯдтар ба шаҳрҳои хеши раванд , гуфт , « тарсам ки чун ху кунанд бо каъба , онгоҳи ҳурмати он аз дил эшон бархезад . »

وی برای این بود که عمر رضی الله عنه حجاج را فرمودی تا زودتر به شهرهای خویش روند، گفت، «ترسم که چون خو کنند با کعبه، آنگاه حرمت آن از دل ایشان برخیزد.»

Сабаби сими он ки бештари дилҳо ҳаракат накунад то вайро ба вазнӣу алҳонии нҷбонӣ ва барои инаст ки бар ҳадиси самоъ кам уфтад , балки бар овоз хуш уфтад , чун мавзун буд ва ба алҳон буд . Ва онгоҳ ҳар дастонеи вроҳии асар дигар дорад . Ва қуръон нишоед ки ба алҳони афканд ва бар он дастон рост кунанд ва дар вай тасарруф кунанд ва чун беалҳон буд сухани муҷарради намояд , магари оташии гарм буд ки бидон барафрӯзад .

سبب سیم آن که بیشتر دلها حرکت نکند تا وی را به وزنی و الحانی نجبانی و برای این است که بر حدیث سماع کم افتد، بلکه بر آواز خوش افتد، چون موزون بود و به الحان بود. و آنگاه هر دستانی وراهی اثر دیگر دارد. و قرآن نشاید که به الحان افکند و بر آن دستان راست کنند و در وی تصرف کنند و چون بی الحان بود سخن مجرد نماید، مگر آتشی گرم بود که بدان برافروزد.

Сабаби чаҳоруми он ки алҳонро низ мадад бояд дод ба овозҳои дигар то асар бештар кунад , чун қсбу таблу дафу шоҳин ва ин сӯрат ҳазл дораду қуръон айн ҷадаст , вайро сиёнат бояд кард ки бо чизе ёр кунанд ки дар чашми авоми он сӯрат ҳазл дорад чунон ки расӯл ( с ) дар хонаи рабиъи бинт масъӯд шуд . Он канизакон даф мезаданд ва сурӯд мегуфтанд чун вай бидиданд санои вай ба шеър гуфтан гирифтанд . Гуфт , « хомӯш бошед . Ҳамон ки мегуфтед , бигӯед . » ки санои ваии айни ҷад буд , бар дафи гуфтан ки сӯрат ҳазл дорад нишоед .

سبب چهارم آن که الحان را نیز مدد باید داد به آوازهای دیگر تا اثر بیشتر کند، چون قصب و طبل و دف و شاهین و این صورت هزل دارد و قرآن عین جدست، وی را صیانت باید کرد که با چیزی یار کنند که در چشم عوام آن صورت هزل دارد چنان که رسول (ص) در خانه ربیع بنت مسعود شد. آن کنیزکان دف می زدند و سرود می گفتند چون وی بدیدند ثنای وی به شعر گفتن گرفتند. گفت، «خاموش باشید. همان که می گفتید، بگویید.» که ثنای وی عین جد بود، بر دف گفتن که صورت هزل دارد نشاید.

Сабаби панҷуми он ки ҳар касеро ҳолатӣ бошад ки ҳарис буд бар он ки байтии шунӯди мувофиқи ҳоли хеш , чун мувофиқ набӯд онро кора бошад ва бошад ки гуяд , « ин магӯӣу дайгарии гӯй . » ва нишоед қуръонро дар маъраз овардан ки аз он кроҳит ояд ва бошад ки ҳамаи оятҳо мувофиқи ҳол ҳар касе набошад . Агар байтии мувофиқи ҳол вай набошад , вай бар вифқи ҳоли хеш танзил кунад ки воҷиб нест ки аз шеъри он фаҳм кунӣ ки шоир хостааст , аммо қуръонро нишоед ки танзил кунӣ бар андешаи хеш ва он маънӣ қуръонӣ бигардоне .

سبب پنجم آن که هر کسی را حالتی باشد که حریص بود بر آن که بیتی شنود موافق حال خویش، چون موافق نبود آن را کاره باشد و باشد که گوید، «این مگوی و دیگری گوی.» و نشاید قرآن را در معرض آوردن که از آن کراهیت آید و باشد که همه آیتها موافق حال هر کسی نباشد. اگر بیتی موافق حال وی نباشد، وی بر وفق حال خویش تنزیل کند که واجب نیست که از شعر آن فهم کنی که شاعر خواسته است، اما قرآن را نشاید که تنزیل کنی بر اندیشه خویش و آن معنی قرآنی بگردانی.

Пас сабаби ихтиёри машойихи қўолро ин бӯдааст ки гуфта омаду ҳосили ин маъонии ду сабабанд : яке заъф шунавандау дигари бузургдошти ҳурмати қуръонро то дар тасарруф ва андеша науфтад .

پس سبب اختیار مشایخ قوال را این بوده است که گفته آمد و حاصل این معانی دو سبب اند: یکی ضعف شنونده و دیگر بزرگداشت حرمت قرآن را تا در تصرف و اندیشه نیفتد.

Мақоми сим

مقام سیم

Дар самоъи ҳаракату рақсу ҷома дариданаст . Ва ҳарчӣ дар он мағлуб бошад ва беихтиёр буд бидон мохўз набӯд ва ҳарчӣ ба ихтиёр кунад то ба мардуми намояд ки ваии соҳиб ҳолатаст ва набошад , ин ҳаром буд ва ин айни нифоқ буд .

در سماع حرکت و رقص و جامه دریدن است. و هرچه در آن مغلوب باشد و بی اختیار بود بدان ماخوذ نبود و هرچه به اختیار کند تا به مردم نماید که وی صاحب حالت است و نباشد، این حرام بود و این عین نفاق بود.

Абулқосими наср ободӣ гуфт , « ман мегӯям ин қавм ба самоъ машғӯл бошанд беҳтар аз он ки ба ғайбат . » абӯи Амри бен нҷид гуфт , « агар сӣ сол ғайбат кунад бидон нарасад ки дар самоъи ҳолатии намояд ки ба дурӯғ буд ва бидон ки комилтар он бошад ки самоъ май шунӯд ва сокин мебошад ки бар зоҳири вай пайдо наёяду қӯти вай чунон бошад ки хештан нигоҳ метавонад дошт ки он ҳаракату бонг гиристан ҳам аз заъф буд , лекини чунин қӯт камтар бошад . »

ابوالقاسم نصر آبادی گفت، «من می گویم این قوم به سماع مشغول باشند بهتر از آن که به غیبت.» ابو عمرو بن نجید گفت، «اگر سی سال غیبت کند بدان نرسد که در سماع حالتی نماید که به دروغ بود و بدان که کاملتر آن باشد که سماع می شنود و ساکن می باشد که بر ظاهر وی پیدا نیاید و قوت وی چنان باشد که خویشتن نگاه می تواند داشت که آن حرکت و بانگ گریستن هم از ضعف بود،لیکن چنین قوت کمتر باشد.»

Ва ҳамоно ки Абубакр гуфт , « кнои комаи кантами сами қсти қлўбно » он буд ки қавӣати қлўбно яъне сахт ва ба қӯт шуд ки тоқат он дорем ки хештанро нигоҳ дорем . Ва онкас ки хештан нигоҳ натавон дошт , бояд ки то зарурат нарасад хештан нигоҳ медорад .

و همانا که ابوبکر گفت، «کنا کما کنتم ثم قست قلوبنا» آن بود که قویت قلوبنا یعنی سخت و به قوت شد که طاقت آن داریم که خویشتن را نگاه داریم. و آنکس که خویشتن نگاه نتوان داشت، باید که تا ضرورت نرسد خویشتن نگاه می دارد.

Ҷавонӣ дар суҳбати ҷунайд буд чун самоъ шунид бонг кард . Ҷунайд гуфт , « агар беш чунин кунӣ дар суҳбати ман нишоеи пас вай сабр мекард ба ҷаҳдии азим то як рӯзи чандон хештан нигоҳ дошт ки ба охири як бонг карду шикамаши шикофт ва фармон ёфт аммо агар касе ки аз хештани ҳолатӣ изҳор намекунад , рақс кунад ё ба такаллуфи хештан ба гиристани орад , раво буду рақс мубоҳаст ки зангён дар масҷид рақс мекарданд ки Оиша ба назора шуд . Ва расӯл ( с ) гуфт , « ё алӣ , ту аз манӣ ва ман аз ту » аз шодии ин рақс кард , чанд бори пой бар замин зад , чунон ки одат араб бошад ки дар нишот шодӣ кунанд .

جوانی در صحبت جنید بود چون سماع شنید بانگ کرد. جنید گفت، «اگر بیش چنین کنی در صحبت من نشایی پس وی صبر می کرد به جهدی عظیم تا یک روز چندان خویشتن نگاه داشت که به آخر یک بانگ کرد و شکمش شکافت و فرمان یافت اما اگر کسی که از خویشتن حالتی اظهار نمی کند، رقص کند یا به تکلف خویشتن به گریستن آرد، روا بود و رقص مباح است که زنگیان در مسجد رقص می کردند که عایشه به نظاره شد. و رسول (ص) گفت، «یا علی، تو از منی و من از تو» از شادی این رقص کرد، چند بار پای بر زمین زد، چنان که عادت عرب باشد که در نشاط شادی کنند.

Ва бо ҷаъфар гуфт , « ту ба ман Монӣ ба халқу халқ » , вай низ аз шодӣ рақс кард . Ва зайди бен ҳорисаро гуфт , « ту бародару мавлои мое . » рақс кард аз шодӣ . Пас касе ки мегуяд ки ин ҳаромаст хато мекунад , балки ғояти ин онаст ки бозӣ бошаду бозӣ низ ҳаром нест . Ва касе ки бидон сабаб кунад ки то он ҳолат ки дар дили вай пайдо меояд қавӣ тар шавад , он худ Маҳмӯд буд .

و با جعفر گفت، «تو به من مانی به خلق و خلق»، وی نیز از شادی رقص کرد. و زید بن حارثه را گفت، «تو برادر و مولای مایی.» رقص کرد از شادی. پس کسی که می گوید که این حرام است خطا می کند، بلکه غایت این آن است که بازی باشد و بازی نیز حرام نیست. و کسی که بدان سبب کند که تا آن حالت که در دل وی پیدا می آید قوی تر شود، آن خود محمود بود.

Аммо ҷома даридан ба ихтиёр нишоед ки ин зойеъ кардани мол буд , аммо чун мағлуб бошад раво буд . Ва ҳарчанд ки ҷома ба ихтиёри дард , лекин бошад ки дар он ихтиёр музтар бошад ки чунон шавад ки агар хоҳад ки накунад натавонад ки нолаи бемор агарчӣ ба ихтиёр буд , лекин агар хоҳад ки накунад натавонад . Ва на ҳарчӣ ба иродату қасд буд одамӣ аз он даст тавонад дошт ба ҳамаи вақтҳо . Чун чунин мағлуб шуда бошад мохўз набӯд .

اما جامه دریدن به اختیار نشاید که این ضایع کردن مال بود، اما چون مغلوب باشد روا بود. و هرچند که جامه به اختیار درد، لیکن باشد که در آن اختیار مضطر باشد که چنان شود که اگر خواهد که نکند نتواند که ناله بیمار اگرچه به اختیار بود، لیکن اگر خواهد که نکند نتواند. و نه هرچه به ارادت و قصد بود آدمی از آن دست تواند داشت به همه وقتها. چون چنین مغلوب شده باشد ماخوذ نبود.

Аммо он ки суфиёни ҷома хирқа кунанд ба ихтиёру пораҳо қисмат кунанд гуруҳе эътироз кардаанд ки ин нишоед ва хато кардаанд ки карбос низ нишоед ки пора кунанд то пероҳан дузанд , валикин чун зойеъ накунанд ва барои мақсӯдӣ пора кунанд раво бошад . Ҳамчунин чун пораҳо чаҳорсу кунанд барои он ғараз то ҳамаро насиб буд ва бар саҷҷода ва мураққаъ дузанд , раво бошад ки агар касе ҷомаи карбосиро ба сад роҳ пора кунад ва ба сад дарвеш диҳад , мубоҳ буд чун ҳар порае чунон бошад ки ба кор ояд .

اما آن که صوفیان جامه خرقه کنند به اختیار و پاره ها قسمت کنند گروهی اعتراض کرده اند که این نشاید و خطا کرده اند که کرباس نیز نشاید که پاره کنند تا پیراهن دوزند، ولیکن چون ضایع نکنند و برای مقصودی پاره کنند روا باشد. همچنین چون پاره ها چهارسو کنند برای آن غرض تا همه را نصیب بود و بر سجاده و مرقع دوزند، روا باشد که اگر کسی جامه کرباسی را به صد راه پاره کند و به صد درویش دهد، مباح بود چون هر پاره ای چنان باشد که به کار آید.