Бидон ки ҳасбат бар ҳамаи мусулмонон воҷибаст . Ин илми ҳасбату шарти он донистани воҷиб буд ки ҳар фаризае ки шароит он нашносанд , гузордан он мумкин нашавад . Ва ҳасбатро чаҳор рукнаст : яке мӯҳтасиб ва яке он ки ҳасбат бар вайаст ва яке он ки ҳасбат дар вайаст ва яке чигунагии эҳтисоб .

بدان که حسبت بر همه مسلمانان واجب است. این علم حسبت و شرط آن دانستن واجب بود که هر فریضه‌ای که شرایط آن نشناسند، گزاردن آن ممکن نشود. و حسبت را چهار رکن است: یکی محتسب و یکی آن که حسبت بر وی است و یکی آن که حسبت در وی است و یکی چگونگی احتساب.

Рукни аввал ( мӯҳтасибаст )

رکن اول (محتسب است)

Ва шарти вай беш аз он нест ки мусулмон ва мукаллаф бошад ки ҳасбати ҳақ дайн гузорданаст . Ҳарки аз аҳл дайнаст аҳл ҳасбатаст . Ва хилофаст ки адолату дастурии султон шарт ҳаст ё нау дурусти наздики мо онаст ки шарт нест .

و شرط وی بیش از آن نیست که مسلمان و مکلف باشد که حسبت حق دین گزاردن است. هرکه از اهل دین است اهل حسبت است. و خلاف است که عدالت و دستوری سلطان شرط هست یا نه و درست نزدیک ما آن است که شرط نیست.

Аммо адолату порсоӣӣ чигуна шарт буд ки агар ҳасбат касе хоҳад кард ки ҳеҷ гуноҳ накунад , худ ҳаргизи ҳасбат сӯрат набандад ки ҳеҷ кас аз маъсият маъсӯм набошад . Саиди бен ҷбиз мегуяд , « агар мо ҳасбати он вақт кунем ки ҳеҷ гуноҳ накунем , пас ҳаргиз ҳасбат накунем » . Ҳасани басариро гуфтанд ки касе гуяд ки халқро даъват макунед то нахусти худро пок накунед . Гуфт , « шайтон дар орзӯии ҳеҷ чиз нест , магари он ки ин калима дар дили мо ороста кунад то дар ҳасбат баста шавад .

اما عدالت و پارسایی چگونه شرط بود که اگر حسبت کسی خواهد کرد که هیچ گناه نکند، خود هرگز حسبت صورت نبندد که هیچ کس از معصیت معصوم نباشد. سعید بن جبیز می گوید، «اگر ما حسبت آن وقت کنیم که هیچ گناه نکنیم، پس هرگز حسبت نکنیم». حسن بصری را گفتند که کسی گوید که خلق را دعوت مکنید تا نخست خود را پاک نکنید. گفت، «شیطان در آرزوی هیچ چیز نیست، مگر آن که این کلمه در دل ما آراسته کند تا در حسبت بسته شود.

Ва инсоф дар ин масъала онаст ки бадоне ки ҳасбат аз ду гӯна буд : яке насиҳату ваъз ва ҳар корӣ ки мекунад ва касеро панд диҳад ва гуяд макун , ҷузи он ки бар вай хандад ҳеҷ фоида набӯду ваъзи ваии ҳеҷ асар накунад . Ин ҳасбати фосиқро нишоед , балки бошад ки бизиҳкор шавад чун донад ки нашунаванд ва бар ваии хнднд ки равнақи ваъзу ҳишмати шаръ дар чашми мардумон ботил шавад . Ва бад-ӣн сабабаст ки ваъзи донишмандоне ки фисқи эшон зоҳир буд , халқро зиён дорад ва эшон бидон бизиҳкор шаванд . Ва аз ин буд ки гуфт расӯл ( с ) , « он шаб ки маро ба миъроҷи бурданд , қавмиро дидам ки лабҳои эшон ба нохуни барӣ оташин мебуриданд . Гуфтам шумо кистед ? гуфтанд , мо онем ки ба хайр мефармудем ва худ намекардем . Ва аз шар тиҳӣ мекардем ва худ даст надоштем . » ваҳй омад ба исо ( ъ ) ки ё писари Марями пештари худро панди даҳ . Агар бипазирӣ нигоҳи дигаронро панди даҳ ва агар на , аз ман шарми дор .

و انصاف در این مساله آن است که بدانی که حسبت از دو گونه بود: یکی نصیحت و وعظ و هر کاری که می‌کند و کسی را پند دهد و گوید مکن، جز آن که بر وی خندد هیچ فایده نبود و وعظ وی هیچ اثر نکند. این حسبت فاسق را نشاید، بلکه باشد که بزهکار شود چون داند که نشنوند و بر وی خندند که رونق وعظ و حشمت شرع در چشم مردمان باطل شود. و بدین سبب است که وعظ دانشمندانی که فسق ایشان ظاهر بود، خلق را زیان دارد و ایشان بدان بزهکار شوند. و از این بود که گفت رسول (ص)، «آن شب که مرا به معراج بردند، قومی را دیدم که لب‌های ایشان به ناخن بری آتشین می بریدند. گفتم شما کیستید؟ گفتند، ما آنیم که به خیر می‌فرمودیم و خود نمی‌کردیم. و از شر نهی می‌کردیم و خود دست نداشتیم» وحی آمد به عیسی (ع) که یا پسر مریم پیشتر خود را پند ده. اگر بپذیری‌، آنگاه دیگران را پند ده و اگر نه، از من شرم دار.

Навъи дигари ҳасбат онаст ки ба даст буд ва ба қаҳр , чунон ки хамр бинад бирезаду чангу рубоби бишиканад ва касе ки қасд фасодӣ кунад вайро ба қаҳр аз он манъ кунад . Ин фосиқро раво бошад , ки бар ҳар касе воҷибаст , яке он ки худ накунаду дайгарии он ки нагузорад ки дайгарӣ кунад . Агар яке дасти бдошти дайгариро чаро бояд дошт ? агар касе гуяд , зишт буд ки касе ҷомаи абрешимин пӯшидау боз ҳасбат кунад ва аз сар дайгарӣ баркашад ва худ шароб мехӯрду шароби дигарон май резад , ҷавоб онаст ки зишти дигар буду ботили дигар . Ин аз он зишт бошад ки меҳтарии дасти бдошт на аз он ки ин нишоед ки агар касе рӯза дорад ва намоз накунад , ин зишт бошад ки аз мҳмтрии дасти бдошт , на аз он ки рӯзаи доштани ботил буд , лекин аз он ки намоз муҳимтараст . Ҳамчунин кардан аз фармудан муҳимтараст , валикини ҳарду воҷибаст ва яке дигар дар шарт нест ки ин бидон адо кунад ки гуяд манъ кардан аз хамр бар вай воҷибаст бо он ки вай нахурд , чун хӯрд ин воҷиб аз ӯ биафтад , ва ин маҳол буд .

نوع دیگر حسبت آن است که به دست بود و به قهر، چنان که خمر بیند بریزد و چنگ و رباب بشکند و کسی که قصد فسادی کند وی را به قهر از آن منع کند. این فاسق را روا باشد، که بر هر کسی واجب است، یکی آن که خود نکند و دیگری آن که نگذارد که دیگری کند. اگر یکی دست بداشت دیگری را چرا باید داشت؟ اگر کسی گوید، زشت بود که کسی جامه ابریشمین پوشیده و باز حسبت کند و از سر دیگری برکشد و خود شراب می خورد و شراب دیگران می ریزد، جواب آن است که زشت دیگر بود و باطل دیگر. این از آن زشت باشد که مهتری دست بداشت نه از آن که این نشاید که اگر کسی روزه دارد و نماز نکند، این زشت باشد که از مهمتری دست بداشت، نه از آن که روزه داشتن باطل بود، لیکن از آن که نماز مهمتر است. همچنین کردن از فرمودن مهمتر است، ولیکن هردو واجب است و یکی دیگر در شرط نیست که این بدان ادا کند که گوید منع کردن از خمر بر وی واجب است با آن که وی نخورد، چون خورد این واجب از او بیفتد، و این محال بود.

Ва аммо шарти дувум ва он дастурии султону маншури ҳасбати навиштан . Ин низ шарт нест ки бузургони салафи худ бар султонону хулафо ҳасбат кардаанду ҳикояти он дароз шавад . Ва ҳақиқати ин масъала бидон маълум шавад ки дараҷот ҳасбат бишносӣу ҳасбатро чаҳор дараҷааст :

و اما شرط دوم و آن دستوری سلطان و منشور حسبت نوشتن. این نیز شرط نیست که بزرگان سلف خود بر سلطانان و خلفا حسبت کرده‌اند و حکایت آن دراز شود. و حقیقت این مساله بدان معلوم شود که درجات حسبت بشناسی و حسبت را چهار درجه است:

Дараҷаи аввали панд доданасту трсонидн ба худои ъзўҷлу ани худ бар ҳамаи мусулмонон воҷибаст , ба маншур чаро ҳоҷат ояд ? балки фозилтарин ибодатӣ онаст ки султонро панд диҳад ва ба худоӣ таъолӣ битарсанд .

درجه اول پند دادن است و ترسانیدن به خدای عزّوجل و آن خود بر همه مسلمانان واجب است، به منشور چرا حاجت آید؟ بلکه فاضل‌ترین عبادتی آن است که سلطان را پند دهد و به خدای تعالی بترساند.

Дараҷаи дувуми сухан зиштаст , чунон ки гуяд , « ё фосиқ , ё золим , ё аҳмақ ё ҷоҳил , аз худоӣ натарсӣ ки чунин кунӣ ? » ва ин суханҳо ҳама ростасту дуруст дар ҳақи фосиқи гуфтан , ба ҳеҷ маншур ҳоҷат нест .

درجه دوم سخن زشت است، چنان که گوید، «یا فاسق، یا ظالم، یا احمق یا جاهل، از خدای نترسی که چنین کنی؟» و این سخن‌ها همه راست است و درست در حق فاسق گفتن، به هیچ منشور حاجت نیست.

Дараҷаи сими он ки ба даст манъ кунад , шароби бирезади даври боби бишиканаду дастори абрешимин аз сар вай баргирад ва ин ҳамчун ибодат воҷибаст . Ва ҳар чизе ки дар боби аввал ривоят кардем залил кунад , бар он ки ҳарки муъминаст вайро ин салтанат додааст шаръ бе дастурии султон .

درجه سیم آن که به دست منع کند، شراب بریزد دور باب بشکند و دستار ابریشمین از سر وی برگیرد و این همچون عبادت واجب است. و هر چیزی که در باب اول روایت کردیم ذلیل کند، بر آن که هرکه مؤمن است وی را این سلطنت داده است شرع بی دستوری سلطان.

Дараҷаи чаҳоруми он ки бузанд ва ба задан ҳам бим кунад ва бошад ки чун он қавм дар муқобила оянд ва ба мадад ҳоҷат уфтад , қавмиро ҷамъ кунад ва ин бошад ки ба фитна адо кунад чун бедастурӣ султон бошад аўлитри он буд ки ин бедастурӣ султон набӯд .

درجه چهارم آن که بزند و به زدن هم بیم کند و باشد که چون آن قوم در مقابله آیند و به مدد حاجت افتد، قومی را جمع کند و این باشد که به فتنه ادا کند چون بی دستوری سلطان باشد اولی‌تر آن بود که این بی دستوری سلطان نبود.

Ва на аҷаб агар дараҷоти ҳасбати бигардад ки агар ки агар фарзандӣ бар падар ҳасбат кунад , вайро беш аз насиҳат ба лутф мусаллам набошад . Ҳасан басарӣ мегуяд , « панд диҳад ва чун хашмгин хоҳад шуд хомӯш бошад » , аммо сухани дурушти гуфтан чун аҳмлу ҷоҳил ва монанди ин нишоед , ва задани ваии худ албата нишоеду куштани вай агарчӣ кофар буд ва задан дар ҳад , агарчӣ писар ҷаллод бошад нишоед , ин аўлитр буд . Агар тавонад ки хамри ваии бирезаду ҷомаи абрешиминро дарз боз кунаду чизе ки аз идрори ҳаром ситадааст ба худованди расонаду кӯзаи симини бишиканаду сӯрат ки бар девор нақш карда бошанд табоҳ кунаду амсоли ин . Зоҳир онаст ки ин раво буд агарчӣ падар хашмгин шавад ки кардан ин ҳақасту хашми падар ботиласт ва ин масрафӣ нест дар нафаси падар чун задану дашном додану мумкин буд ки касе гуяд ки чун сахти ранҷур хоҳиш шуд падар , накунад . Ҳасани басарии разии аллоҳ анҳу мегуяд , « чун хашмгин хоҳад шуд хомӯш бошад ва аз ваъз даст бидорад » .

و نه عجب اگر درجات حسبت بگردد که اگر که اگر فرزندی بر پدر حسبت کند، وی را بیش از نصیحت به لطف مسلم نباشد. حسن بصری می گوید، «پند دهد و چون خشمگین خواهد شد خاموش باشد»، اما سخن درشت گفتن چون احمل و جاهل و مانند این نشاید، و زدن وی خود البته نشاید و کشتن وی اگرچه کافر بود و زدن در حد، اگرچه پسر جلاد باشد نشاید، این اولی‌تر بود. اگر تواند که خمر وی بریزد و جامه ابریشمین را درز باز کند و چیزی که از ادرار حرام ستده است به خداوند رساند و کوزه سیمین بشکند و صورت که بر دیوار نقش کرده باشند تباه کند و امثال این. ظاهر آن است که این روا بود اگرچه پدر خشمگین شود که کردن این حق است و خشم پدر باطل است و این مصرفی نیست در نفس پدر چون زدن و دشنام دادن و ممکن بود که کسی گوید که چون سخت رنجور خواهش شد پدر، نکند. حسن بصری رضی الله عنه می گوید، «چون خشمگین خواهد شد خاموش باشد و از وعظ دست بدارد».

Ва бидон ки ҳасбати хоҷа бар бандау ҳасбати банда бар хоҷау ҳасбати зан бар шавҳару ҳасбати раият бар султон ҳамчунин буд ки ҳасбати фарзанд бар падар ки ин ҳуқуқи ҳама муаккадаст азим аммо ҳасбати шогирд бар Авестоади осон тараст , чаҳ он ҳурмат ба муҷаррад дайнаст , чун бидон илм ки аз вай омӯхтааст кор кунад маҳол набошад , балки олам ки ба илми хеш кор накунад ҳурмати хеши фурӯ ниҳода бошад .

و بدان که حسبت خواجه بر بنده و حسبت بنده بر خواجه و حسبت زن بر شوهر و حسبت رعیت بر سلطان همچنین بود که حسبت فرزند بر پدر که این حقوق همه مؤکد است عظیم اما حسبت شاگرد بر اوستاد آسان‌تر است، چه آن حرمت به مجرد دین است، چون بدان علم که از وی آموخته است کار کند محال نباشد، بلکه عالم که به علم خویش کار نکند حرمت خویش فرو نهاده باشد.

Рукни дувум ( ончии ҳасбат дар вай буд )

رکن دوم (آنچه حسبت در وی بود)

Бидон ки ҳркорӣ ки мункир буд ва дар ҳол мавҷӯд бошаду мӯҳтасиб бетаҷассус он бишносаду ношойистагии он ба яқин маълум бошад , ҳасбат дар ваии раво буд , ва аз ин ҷумлаи чаҳор шарт дар вай маълум шавад :

بدان که هرکاری که منکر بود و در حال موجود باشد و محتسب بی تجسس آن بشناسد و ناشایستگی آن به یقین معلوم باشد، حسبت در وی روا بود، و از این جمله چهار شرط در وی معلوم شود:

Шарти аввали он ки мункир бошад , агарчӣ маъсият набошад ва агар чаҳ сағира буд ки агар девона ё кӯдакиро бинад ки бо бҳимаҳ эй суҳбат мекунад , манъ бояд кард , агарчӣ инро маъсияти нгўинд ки эшон мукаллаф наанд , валикини ин феъли худ дар шаръ мункирасту фоҳиш . Ва агар девонаро биндкаҳ шароб мехӯрд ё кӯдакро бинад ки мол касе талаф мекунад , ҳам манъ бояд кард . Ва ончии маъсият буд , агарчӣ сағира бошад , ҳасбат бояд кард , чун урати бараҳна кардан дар гармоба ва аз пас занон нигаристан ва ба хилват бо эшон истодану ангуштарии заррину ҷомаи абрешимин доштан ва аз кӯзаи симини об хӯрдан ва мисли ин сғоири ҳамаи ҳасбат бояд кардан ;

شرط اول آن که منکر باشد، اگرچه معصیت نباشد و اگر چه صغیره بود که اگر دیوانه یا کودکی را بیند که با بهیمه‌ای صحبت می‌کند، منع باید کرد، اگرچه این را معصیت نگویند که ایشان مکلف نه اند، ولیکن این فعل خود در شرع منکر است و فاحش. و اگر دیوانه را بیندکه شراب می خورد یا کودک را بیند که مال کسی تلف می کند، هم منع باید کرد. و آنچه معصیت بود، اگرچه صغیره باشد، حسبت باید کرد، چون عورت برهنه کردن در گرمابه و از پس زنان نگریستن و به خلوت با ایشان ایستادن و انگشتری زرین و جامه ابریشمین داشتن و از کوزه سیمین آب خوردن و مثل این صغایر همه حسبت باید کردن؛

Шарти дувуми он ки маъсият дар ҳоли мавҷӯд буд , аммо агар касе фориғ шуд аз хамр хӯрдан , пас аз он нишоед вайро рнҷонидни ҷуз ба насиҳат кардан . Аммо ҳад задани ҷузи султонро нишоед . Ҳамчунин касе ки азм кунад ки имшаб шароб бихӯрад нишоед вайро рнҷонидн , ҷузи насиҳат кардан ки бошад ки нахурд . Ва чун гуяд нахоҳам хӯрд , нишоед гумони бади бурдан . Аммо чун бо занӣ ба хилват биншинад , ҳасбати раво буд пеш аз он ки қарор шавад , чаҳ хилвати нафас маъсиятаст ; балки агар дар гармоба занон боистад то чун берун меоянд менигарад , ҳасбат бояд кард ки ин истодан маъсиятаст .

شرط دوم آن که معصیت در حال موجود بود، اما اگر کسی فارغ شد از خمر خوردن، پس از آن نشاید وی را رنجانیدن جز به نصیحت کردن. اما حد زدن جز سلطان را نشاید. همچنین کسی که عزم کند که امشب شراب بخورد نشاید وی را رنجانیدن، جز نصیحت کردن که باشد که نخورد. و چون گوید نخواهم خورد، نشاید گمان بد بردن. اما چون با زنی به خلوت بنشیند، حسبت روا بود پیش از آن که قرار شود، چه خلوت نفس معصیت است؛ بلکه اگر در گرمابه زنان بایستد تا چون بیرون می آیند می نگرد، حسبت باید کرد که این ایستادن معصیت است.

Шарти сими он ки маъсияти зоҳир буд бе таҷассуси мӯҳтасиб , аммо таҷассус нишоед ва ҳар ки дар хона шуд ва дар бибаст , нишоед бедастурӣ дар шудану талаб кардан то чаҳ мекунад ва аз роҳ дару боми гӯши доштан то овоз равад шунӯд ва ҳасбат кунад , балки ҳар чаҳ худоӣ таъолӣ бпушонед пӯшида бояд дошт , магар ки овоз раваду овози мисатон берун мерасад , онкӣ раво бошад бедастурӣ дар шудану ҳасбат кардан . Ва агар фосиқии чизе дар зери доман май бараду раво буд ки хамр бошад , нишоед ки гуяд бинмоӣ то бубинам ки чист . Ин таҷассус буд ва чун мумкинаст ки хамр набошад нодидаи пиндорад , аммо агар буи хамр бияёд раво буд ки бирезад , ва агар барбатӣ дорад ки бузург буду ҷомаи борӣк буд ки битавон донист , раво буд ки бияфканад ва агар мумкинаст ки чизе дигараст нодида бояд ингошт .

شرط سیم آن که معصیت ظاهر بود بی تجسس محتسب، اما تجسس نشاید و هر که در خانه شد و در ببست، نشاید بی دستوری در شدن و طلب کردن تا چه می کند و از راه در و بام گوش داشتن تا آواز رود شنود و حسبت کند، بلکه هر چه خدای تعالی بپوشانید پوشیده باید داشت، مگر که آواز رود و آواز مستان بیرون می رسد، آنکه روا باشد بی دستوری در شدن و حسبت کردن. و اگر فاسقی چیزی در زیر دامن می برد و روا بود که خمر باشد، نشاید که گوید بنمای تا ببینم که چیست. این تجسس بود و چون ممکن است که خمر نباشد نادیده پندارد، اما اگر بوی خمر بیاید روا بود که بریزد، و اگر بربطی دارد که بزرگ بود و جامه باریک بود که بتوان دانست، روا بود که بیفکند و اگر ممکن است که چیزی دیگر است نادیده باید انگاشت.

Ва қиссаи умр ки ба бомис фурӯ шуд ва якеро дид бо занӣ ва бо хамр , дар китоби ҳуқуқ суҳбат биоварадем ва маърӯфаст . Ва яке рӯз бар минбари мшлўрт бо саҳоба кард ки бигӯед ки агар эмом ба чашми хеш мункирӣ бинад раво буд ки ҳад занад ? гуруҳе гуфтанд , « раво бошад » . Алӣ ( ъ ) гуфт , « ин корӣаст ки худои ъзўҷл дар ду одил бастааст , ба як тан кифоят науфтад ва раво надошт ки эмом ба илми хеш дар вай кор кунад ва воҷиб дошт пӯшидан » .

و قصه عمر که به بامس فرو شد و یکی را دید با زنی و با خمر، در کتاب حقوق صحبت بیاوردیم و معروف است. و یکی روز بر منبر مشلورت با صحابه کرد که بگویید که اگر امام به چشم خویش منکری بیند روا بود که حد زند؟ گروهی گفتند، « روا باشد ». علی (ع) گفت، « این کاری است که خدای عزوجل در دو عادل بسته است، به یک تن کفایت نیفتد و روا نداشت که امام به علم خویش در وی کار کند و واجب داشت پوشیدن».

Шарти чаҳоруми онкии маълум буд ба ҳақиқат ки он ношоистаст , на ба гумону иҷтиҳод , пас шофиии мазҳабро раво набӯд ки бар ҳанафии мазҳаб эътироз кунад ки бе вале никоҳ кунаду шафъа ҷавор сетанду амсоли ин , аммо агар шофиии мазҳаби никоҳ ки бе вале кунад бо нбиз хурмо хӯрд , бар ваии эътирози раво буд ки мухолифат кардани соҳиби мазҳаби хеши наздики ҳеҷ кас раво набӯд .

شرط چهارم آنکه معلوم بود به حقیقت که آن ناشایست است، نه به گمان و اجتهاد، پس شافعی مذهب را روا نبود که بر حنفی مذهب اعتراض کند که بی ولی نکاح کند و شفعه جوار ستاند و امثال این، اما اگر شافعی مذهب نکاح که بی ولی کند با نبیذ خرما خورد، بر وی اعتراض روا بود که مخالفت کردن صاحب مذهب خویش نزدیک هیچ کس روا نبود.

Ва гуруҳе гуфтаанд ки ҳубаст дар хамру зиноу чизеи раво буд ки ҳаромии он ба иттифоқу яқин буд , на он ки ба иҷтиҳод буд . Ва ин дуруст нест ки иттифоқи муҳассилон онаст ки ҳар ки ба хилофи иҷтиҳоди хеш ё ба хилофи иҷтиҳоди соҳиби мазҳаби хеш кор кунад осӣаст . Пас ин ба ҳақиқат ҳаромаст ҳаркиро ки дрқблаҳи иҷтиҳод ба ҷиҳатӣ адо кунад ки пушт ба он ҷониб кунаду намози гузорад . Ва осӣ буд агар чаҳ дайгарӣ май пиндоради дайгарӣ май пиндорад ки вай мсибаст ва он ки мегуяд ки раво буд ҳар касе мазҳаб ҳар ки хоҳад фарогирад , суханӣ беҳудааст , эътимодро нишоед , балки ҳар касе мукаллафаст бдонкаҳ ба занни хеши коркунад ва чун занни ваии ин буд Маслан ки шофиӣ оламтараст , вайро дар мухолифати ваии ҳеҷ узр набошад ҷузи муҷарради шаҳват .

و گروهی گفته اند که حبست در خمر و زنا و چیزی روا بود که حرامی آن به اتفاق و یقین بود، نه آن که به اجتهاد بود. و این درست نیست که اتفاق محصلان آن است که هر که به خلاف اجتهاد خویش یا به خلاف اجتهاد صاحب مذهب خویش کار کند عاصی است. پس این به حقیقت حرام است هرکه را که درقبله اجتهاد به جهتی ادا کند که پشت به آن جانب کند و نماز گزارد. و عاصی بود اگر چه دیگری می پندارد دیگری می پندارد که وی مصیب است و آن که می گوید که روا بود هر کسی مذهب هر که خواهد فراگیرد، سخنی بیهوده است، اعتماد را نشاید، بلکه هر کسی مکلف است بدانکه به ظن خویش کارکند و چون ظن وی این بود مثلا که شافعی عالمتر است، وی را در مخالفت وی هیچ عذر نباشد جز مجرد شهوت.

Аммо мбтдъ ки ваии худоиро ҷисм гуяду қуръонро махлуқ гуяд , ва гуяд худоиро натавон дид ,у амсоли ин , бар ваии ҳасбат бояд кард , агар чаҳ бўҳниФаҳу молик ҳасбат накунанд , ки ?хитои он қавм қатъаст ва дар фиқҳи хато ба қатъ маълум нашавад . Валикин бар мбтдъи ҳасбат дар шаҳрӣ бояд кард ки мбтдъи ғарибу нодир буд бештари мазҳаб суннат доранд , аммо чун ду гуруҳ бошанд ва агар ту бар мбтдъ ҳасбат кунӣ , вай низ бар ту ҳасбат кунад ва ба фитна адо кунад , ин чунин нишоед ало ба дастурии султони вақт .

اما مبتدع که وی خدای را جسم گوید و قرآن را مخلوق گوید، و گوید خدای را نتوان دید،و امثال این، بر وی حسبت باید کرد، اگر چه بوحنیفه و مالک حسبت نکنند، که خطای آن قوم قطع است و در فقه خطا به قطع معلوم نشود. ولیکن بر مبتدع حسبت در شهری باید کرد که مبتدع غریب و نادر بود بیشتر مذهب سنت دارند، اما چون دو گروه باشند و اگر تو بر مبتدع حسبت کنی، وی نیز بر تو حسبت کند و به فتنه ادا کند، این چنین نشاید الا به دستوری سلطان وقت.

Рукни сим ( он ки ҳасбат бар вай буд )

رکن سیم (آن که حسبت بر وی بود)

Ва шарти вай онаст ки мукаллаф буд то феъли ваии маъсият буд ва ӯро ҳурматӣ набошад ки монеъ буд , чун падар ки ҳурмати ваии монеъ буд аз ҳасбат кардан ба дасту истихфоф аммо агар девонау кӯдакро аз фавоҳиш манъ кунем , чунон ки гуфтеми инро ном ҳасбат набӯд , балки агар сутурро байнем ки ғалла мусулмонон мехӯрд манъ кунем барои нгоҳдошти моли мусулмон , валикини ин воҷиб набӯд , магари онгоҳ ки осон буду зӣоне ҳосил наёяд , барои ҳақи мусулмонӣ , чунон ки агар мол касе зойеъ хоҳад шуд ва ӯро шаҳодатӣ бошаду роҳ давр набошад , бар ваии воҷиб буд гувоҳӣ барои ҳақи мусулмонон .

و شرط وی آن است که مکلف بود تا فعل وی معصیت بود و او را حرمتی نباشد که مانع بود، چون پدر که حرمت وی مانع بود از حسبت کردن به دست و استخفاف اما اگر دیوانه و کودک را از فواحش منع کنیم، چنان که گفتیم این را نام حسبت نبود، بلکه اگر ستور را بینیم که غله مسلمانان می خورد منع کنیم برای نگاهداشت مال مسلمان، ولیکن این واجب نبود، مگر آنگاه که آسان بود و زیانی حاصل نیاید، برای حق مسلمانی، چنان که اگر مال کسی ضایع خواهد شد و او را شهادتی باشد و راه دور نباشد، بر وی واجب بود گواهی برای حق مسلمانان.

Аммо чун оқили моли кас итлоф кунад , ин зулм буду маъсият , агар чаҳ дар вай ранҷӣ бошад ҳасбат бояд кард ки маъсияти дасти бдоштну манъ кардан беранҷ набошаду лобуд бибояд кашид , магар ки ранҷӣ буд ки тоқат он надорад ва аз он оҷиз ояд . Ва мақсӯд аз ҳасбат кардани изҳори шъоир исломаст , пас таҳаммули ранҷ дар ин воҷибаст . Маслан агар ҷое хамр бисёр буд ва то он бирезад монда хоҳад шуд , воҷиб ояд ва агар гӯсфандон бисёр ғалла мусулмонӣ мехуранд ва чун гӯсфандонро аз ғалла берун мекунад рӯзгори вай табоҳ мешавад , нишоед ки рӯзгори худ дар ивази мол касе дигар бар бод диҳад , аммо воҷиб буд ки дар иваз дайн бидиҳад ва аз маъсият манъ кунад .

اما چون عاقل مال کس اتلاف کند، این ظلم بود و معصیت، اگر چه در وی رنجی باشد حسبت باید کرد که معصیت دست بداشتن و منع کردن بی رنج نباشد و لابد بباید کشید، مگر که رنجی بود که طاقت آن ندارد و از آن عاجز آید. و مقصود از حسبت کردن اظهار شعایر اسلام است، پس تحمل رنج در این واجب است. مثلا اگر جایی خمر بسیار بود و تا آن بریزد مانده خواهد شد، واجب آید و اگر گوسفندان بسیار غله مسلمانی می خورند و چون گوسفندان را از غله بیرون میکند روزگار وی تباه می شود، نشاید که روزگار خود در عوض مال کسی دیگر بر باد دهد، اما واجب بود که در عوض دین بدهد و از معصیت منع کند.

Ва дар ҳасбат низ ҳамаи ранҷии таҳаммул кардан воҷиб наёяд ки дар он низ тафсилӣасту тафсил онаст ки агар оҷиз буд маъзӯр буду ҷузи инкор ба дил воҷиб наёяд , аммо агар оҷиз набӯд влкни тарсад ки вайро бизананд ва ё донад ки аз сухани ваии фоида Эй нахоҳад буд , инро чаҳор сӯратаст :

و در حسبت نیز همه رنجی تحمل کردن واجب نیاید که در آن نیز تفصیلی است و تفصیل آن است که اگر عاجز بود معذور بود و جز انکار به دل واجب نیاید، اما اگر عاجز نبود ولکن ترسد که وی را بزنند و یا داند که از سخن وی فایده ای نخواهد بود، این را چهار صورت است:

Яке он ки донад ки вайро бизананд ва аз маъсият даст надоранд , бар вай воҷиб набӯд , влкни мубоҳ буд ки ба даст ё забон эҳтисоб кунад ва бар захм сабр кунад , балки бар ин савоб бояд ки дар хабараст ки ҳеҷ шаҳид аз он фозилтар нест ки бар султони золим ҳасбат кунаду вайро бикашанд .

یکی آن که داند که وی را بزنند و از معصیت دست ندارند، بر وی واجب نبود، ولکن مباح بود که به دست یا زبان احتساب کند و بر زخم صبر کند، بلکه بر این ثواب باید که در خبر است که هیچ شهید از آن فاضلتر نیست که بر سلطان ظالم حسبت کند و وی را بکشند.

Дувуми он ки донад ки маъсият манъ тавонад кард ва ҳеҷ бим набӯд қодири мутлақи ин буд ва агар накунад осӣ бошад .

دوم آن که داند که معصیت منع تواند کرد و هیچ بیم نبود قادر مطلق این بود و اگر نکند عاصی باشد.

Сими он ки маъсияти дасти бндорду лекин ӯро тавонанд зад , ҳасбат кардан ба забони воҷиб буд таъзими шаръро ки чунон ки аз ингор ба дил оҷиз нест аз инкор ба забони ҳам ки сухани вай шояд бишинаванд оҷиз нест .

سیم آن که معصیت دست بندارد و لیکن او را توانند زد، حسبت کردن به زبان واجب بود تعظیم شرع را که چنان که از انگار به دل عاجز نیست از انکار به زبان هم که سخن وی شاید بشنوند عاجز نیست.

Чаҳоруми он ки маъсиятро ботил тавонад кард , валикин ӯро бизананд , чунон ки сангӣ бар қробаҳ ё хнбу рубобу чанги зндўи бишиканад . Ин воҷиб наёяд , лекин дар ҳасбат кардан агар ӯро брнҷоннди он ранҷ кашӣдану сабр кардан фозилтар . Агар касе гуяд ки худоӣ мефармоед , «у лотлқўои боидикми илои алтҳлкаҳи хештан дар тҳлкаҳи мёФкнид » , ҷавоб онаст ки ибн аббос мегуяд ки мол нафақа кунед дар роҳи худоӣ то ҳалок нашавед . Ва броءи бен ъозб мегуяд , « маънӣ онаст ки гуноҳ кунад ва онгоҳ гуяд тавбаи ман қабул накунанд » . Ва абӯ убайда мегуяд , « маънӣ онаст ки гуноҳ кунад ва пас аз он ҳеҷ хайр накунад . »

چهارم آن که معصیت را باطل تواند کرد، ولیکن او را بزنند، چنان که سنگی بر قرابه یا خنب و رباب و چنگ زندو بشکند. این واجب نیاید، لیکن در حسبت کردن اگر او را برنجانند آن رنج کشیدن و صبر کردن فاضلتر. اگر کسی گوید که خدای می فرماید، « و لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه خویشتن در تهلکه میافکنید»، جواب آن است که ابن عباس می گوید که مال نفقه کنید در راه خدای تا هلاک نشوید. و براء بن عاذب می گوید، « معنی آن است که گناه کند و آنگاه گوید توبه من قبول نکنند». و ابو عبیده می گوید، « معنی آن است که گناه کند و پس از آن هیچ خیر نکند. »

Ва бар ҷумлаи раво буд ки як мусулмони хештанро бар саф куффор занад ва ҷанг мекунад то кушта шавад , агар чаҳ хештанро дар тҳлкаҳ афканда бошад , лекин чун дар он фоида бошад ки ӯ низ касеро бикашад то дили куффор шикаста шавад . Ва гӯйанд ки мусулмони ҳама ҳамчунин диловар бошанд , дар ин савоб бошад , аммо агар нобенаӣ ё оҷизии худро бар саф занад раво набӯд ки ин худро бе фоидаи ҳалок кардан буд .

و بر جمله روا بود که یک مسلمان خویشتن را بر صف کفار زند و جنگ می کند تا کشته شود، اگر چه خویشتن را در تهلکه افکنده باشد، لیکن چون در آن فایده باشد که او نیز کسی را بکشد تا دل کفار شکسته شود. و گویند که مسلمان همه همچنین دلاور باشند، در این ثواب باشد، اما اگر نابینایی یا عاجزی خود را بر صف زند روا نبود که این خود را بی فایده هلاک کردن بود.

Ва ҳамчунин агар ҳасбат ҷое ки вайро бизананду брнҷоннду маъсияти дасти бндорнд , ва бар он салобат ки ваии фарои намояди дардӣу шикастӣ дар дили фосиқон падед нахоҳад омад ва касеро рағбат хайрӣ нахоҳад буд , ҳам нишоед ки зарарии эҳтимол кардан бефоидае раво набӯд .

و همچنین اگر حسبت جایی که وی را بزنند و برنجانند و معصیت دست بندارند، و بر آن صلابت که وی فرا نماید دردی و شکستی در دل فاسقان پدید نخواهد آمد و کسی را رغبت خیری نخواهد بود، هم نشاید که ضرری احتمال کردن بی فایده ای روا نبود.

Ва дар ин қоидаи ду ашколаст : яке он ки бисёраст ки ҳарос ӯ аз баддилӣу гумони бад буду дигари он ки бошад ки аз задан натарсад , лекин аз ҷоҳу молу ранҷи хуишони тарсад аммо дар аввал онаст ки агар ба ғолиб занн донад ки ӯро бизананд маъзӯр бошад ва агар ғолиби занни он буд ки назананд , ҳаргиз дар ин маъзӯр набошад ки ин эҳтимолу гумони бади ҳаргизи брнхизд ва агар шак буд , муҳтамил буд ки гӯйем ҳасбат воҷибаст ба яқин ва ба шак нахезад ва бошад ки гӯйем , « ҳасбати худ ҷое воҷиб ояд ки ғолиби саломат буд , аммо ашколи дигар онаст ки зарарӣ ки бошад , гоҳ буд ки бар мол буд ё бар ҷоҳ ё бар тан ё бар хуишону шогирдон ё бим он бошад ки бадв дароз кунанд ё бими он буд ки дар фоидаи динӣу дунёе бар вай баста ояду ақсоми ин бисёраст ва ҳар якеро ҳукмӣасту ончӣ дар ҳақи худ тарсади ду қисмаст :

و در این قاعده دو اشکال است: یکی آن که بسیار است که هراس او از بددلی و گمان بد بود و دیگر آن که باشد که از زدن نترسد، لیکن از جاه و مال و رنج خویشان ترسد اما در اول آن است که اگر به غالب ظن داند که او را بزنند معذور باشد و اگر غالب ظن آن بود که نزنند، هرگز در این معذور نباشد که این احتمال و گمان بد هرگز برنخیزد و اگر شک بود، محتمل بود که گوییم حسبت واجب است به یقین و به شک نخیزد و باشد که گوییم، « حسبت خود جایی واجب آید که غالب سلامت بود، اما اشکال دیگر آن است که ضرری که باشد، گاه بود که بر مال بود یا بر جاه یا بر تن یا بر خویشان و شاگردان یا بیم آن باشد که بدو دراز کنند یا بیم آن بود که در فایده دینی و دنیایی بر وی بسته آید و اقسام این بسیار است و هر یکی را حکمی است و آنچه در حق خود ترسد دو قسم است :

Яке он ки тарсад ки чизе дар мстқбл ҳосил наёяд , чунон ки агар бар устод ҳасбат кунад дар таълим ӯ тақсир кунад ва агар бар табиб ҳасбат кунад алоҷ ӯро тимор надорад ва агар бар хоҷа ҳасбат кунад идрор ӯ бозгирд ва ё чун вайро корӣ уфтад ҳимоят накунад , ин ҳама онаст ки бад-ӣн маъзӯр набошад ки ин зарарӣ нест , балки ҳароси фӯт шудан зёдтӣаст дар мстқбл . Аммо агар дар вақте буд ки бидон муҳтоҷ бошад чунон ки бемор буду табиби ҷома абрешимин дорад , агар ҳасбат кунад назд ӯ наёяд ва ё дарвешу оҷиз буду қӯт ва таваккул надорад ва як кас буд ки ӯро нафақа медиҳад , агар ҳасбат кунад бозгирд ё дар дасти шарирӣ монда бошад ва як тан буд ки ӯро ҳимоят медорад . Ин ҳоҷатҳо дар вақтаст . Баъӣд набӯд агар ӯро бад-ӣни узрҳо рухсати диҳем дар хомӯшӣ ки ин зарар дар вақт зоҳираст , валикин ба аҳволи бигардад ва ин ба андешау иҷтиҳод таъаллуқ дорад . Бояд ки дайни худро назар кунаду эҳтиёт ба ҷои орад то безарурат аз ҳасбати дасти бндорд .

یکی آن که ترسد که چیزی در مستقبل حاصل نیاید، چنان که اگر بر استاد حسبت کند در تعلیم او تقصیر کند و اگر بر طبیب حسبت کند علاج او را تیمار ندارد و اگر بر خواجه حسبت کند ادرار او بازگیرد و یا چون وی را کاری افتد حمایت نکند، این همه آن است که بدین معذور نباشد که این ضرری نیست، بلکه هراس فوت شدن زیادتی است در مستقبل. اما اگر در وقتی بود که بدان محتاج باشد چنان که بیمار بود و طبیب جامه ابریشمین دارد، اگر حسبت کند نزد او نیاید و یا درویش و عاجز بود و قوت و توکل ندارد و یک کس بود که او را نفقه می دهد، اگر حسبت کند بازگیرد یا در دست شریری مانده باشد و یک تن بود که او را حمایت می دارد. این حاجتها در وقت است. بعید نبود اگر او را بدین عذرها رخصت دهیم در خاموشی که این ضرر در وقت ظاهر است، ولیکن به احوال بگردد و این به اندیشه و اجتهاد تعلق دارد. باید که دین خود را نظر کند و احتیاط به جای آرد تا بی ضرورت از حسبت دست بندارد.

Қисми дувуми он буд ки тарсад ки чизе ки ҳосиласт фӯт шавад , чунон ки мол фӯт шавад , бдонкаҳ донад ки мол бустонанду сарой ӯ хароб кунанд ё саломат фӯт шавад ки бизананд ё ҷоҳ фӯт шавад бдонкаҳи Маслан бараҳна дар бозораш баранд , агар тарсад , дар ин ҳамаи маъзӯр буд . Аммо агар бар чизеи тарсад ки дар мурувват қадаҳ накунад , лекини таҷаммулу ръўнтро зиён дорад , чунон ки пиёда ба бозор баранд ва нагузоранд ки ҷомаи таҷаммули пӯшад ё дар рӯй ӯ сахт дурушт гӯйанд , ин ҳамаи зёдтии ҷоҳ буд ва ба чунин асбоб маъзӯр набошад ки мувозибат бар чунин корҳо Маҳмӯд нест дар шаръ , аммо ҳифзи мурувват Маҳмӯдаст дар шаръ .

قسم دوم آن بود که ترسد که چیزی که حاصل است فوت شود، چنان که مال فوت شود، بدانکه داند که مال بستانند و سرای او خراب کنند یا سلامت فوت شود که بزنند یا جاه فوت شود بدانکه مثلا برهنه در بازارش برند، اگر ترسد، در این همه معذور بود. اما اگر بر چیزی ترسد که در مروت قدح نکند، لیکن تجمل و رعونت را زیان دارد، چنان که پیاده به بازار برند و نگذارند که جامه تجمل پوشد یا در روی او سخت درشت گویند، این همه زیادتی جاه بود و به چنین اسباب معذور نباشد که مواظبت بر چنین کارها محمود نیست در شرع، اما حفظ مروت محمود است در شرع.

Аммо агар аз он тарсад ки ӯро айб кунанд взбон дароз кунанд ва душман гиранд ва дар корҳо ӯро мтобът накунанд , шак нест ки ин узрӣ бошад ки ҳеҷ ҳасбат аз ин холӣ набӯд , магари он маъсияти ғайбат буд ва донад ки агар ҳасбат кунад даст аз он бндорнд ва ӯро низ ғайбат кардан гиранд ва дар маъсияти дроФзоинд , онгоҳ дар ин узри раво буд .

اما اگر از آن ترسد که او را عیب کنند وزبان دراز کنند و دشمن گیرند و در کارها او را متابعت نکنند، شک نیست که این عذری باشد که هیچ حسبت از این خالی نبود، مگر آن معصیت غیبت بود و داند که اگر حسبت کند دست از آن بندارند و او را نیز غیبت کردن گیرند و در معصیت درافزایند، آنگاه در این عذر روا بود.

Аммо агар аз ин маъонии тарсад дар ҳақи пайвастагону хуишони худ , чун зоҳидӣ ки донад ки ӯро назананд ва мол надорад ки бустонанд , лекин ба интиқом ӯ хуишону муттасилон ӯро брнҷоннд , ӯро нишоед ҳасбат кардан , чаҳ зарар дар ҳақи худ шояд ва дар ҳақ дигарон нишоед , балки нигоҳи доштани ҳуқуқи эшон ҳақи дайн буд ва ин низ муҳим бошад .

اما اگر از این معانی ترسد در حق پیوستگان و خویشان خود، چون زاهدی که داند که او را نزنند و مال ندارد که بستانند، لیکن به انتقام او خویشان و متصلان او را برنجانند، او را نشاید حسبت کردن، چه ضرر در حق خود شاید و در حق دیگران نشاید، بلکه نگاه داشتن حقوق ایشان حق دین بود و این نیز مهم باشد.

Рукни чаҳорум ( чигунагӣ эҳтисобаст )

رکن چهارم (چگونگی احتساب است)

Бидон ки ҳасбатро ҳашт дараҷааст :

بدان که حسبت را هشت درجه است:

Аввал донистани ҳол , онкии таъриф кардани онкасро , онгоҳи панд додан , онгоҳи сухани дурушти гуфтан , онгоҳ ба дасти тағайюр кардан , онгоҳ ба захми бим кардану таҳдид кардан , онгоҳи силаҳ баркашидану ёварон хостану ҳашар кардан ва дар ин тартиби нигоҳи доштан воҷибаст :

اول دانستن حال، آنکه تعریف کردن آنکس را، آنگاه پند دادن، آنگاه سخن درشت گفتن، آنگاه به دست تغیر کردن، آنگاه به زخم بیم کردن و تهدید کردن، آنگاه سلاح برکشیدن و یاوران خواستن و حشر کردن و در این ترتیب نگاه داشتن واجب است:

Дараҷаи аввал

درجه اول

Донистан ҳоласт . Бояд ки аввал ба яқину таҳқиқи бидонад ки бетаҷассус зоҳир бошанд ва аз дару бом гӯш надорад ва аз ҳамсоягон суол накунад ва агар чизе дар зер доман доранд даст фароз накунад , балки онгоҳ ки овоз равад шунӯд ё буии хамри шунӯд ё бинад , онгоҳ ҳасбат кунад . Ва агар ду одил ӯро хабар диҳанд қабул кунад ва раво бошад ки бедастурӣ дар хона шавад ва ба қавли ду одил , аммо ба қавли як одили он аўлитр ки нашавад ки сарой малик ӯст ва ба қавли як одили ҳақи малик ӯ ботил нашавад . Ва гӯйанд ки нақши ангуштарии луқмони ин буд ки пӯшидан ончӣ дидӣ ба аён , аўлитр аз расво кардан ба гумон .

دانستن حال است. باید که اول به یقین و تحقیق بداند که بی تجسس ظاهر باشند و از در و بام گوش ندارد و از همسایگان سوال نکند و اگر چیزی در زیر دامن دارند دست فراز نکند، بلکه آنگاه که آواز رود شنود یا بوی خمر شنود یا بیند، آنگاه حسبت کند. و اگر دو عادل او را خبر دهند قبول کند و روا باشد که بی دستوری در خانه شود و به قول دو عادل، اما به قول یک عادل آن اولیتر که نشود که سرای ملک اوست و به قول یک عادل حق ملک او باطل نشود. و گویند که نقش انگشتری لقمان این بود که پوشیدن آنچه دیدی به عیان، اولیتر از رسوا کردن به گمان.

Дараҷаи дувум

درجه دوم

Таърифаст ки бошад ки касе корӣ кунад ва намедонад ки нишоед ки рӯстоӣ дар масҷид намоз кунаду рукӯъу суҷуди тамом ба ҷой наёвард ё дар кафш ӯ наҷосат буд ва надонад , агар донистӣ ки ин намоз дуруст нест худ накардӣ , пас ӯро бибояд омухту адаби он инаст ки ба лутф омӯзад то ӯро ранҷур нашавад ки рнҷонидни мусулмонон безаруратӣ нишоеду ҳаркиро чизе биёмухтӣ , ӯро ба ҷаҳлу нодонӣ сифат кардӣу айб ӯ фарои чашм ӯ доштӣ ва ин ҷароҳатро бемарҳамӣ эҳтимол натавон карду марҳами он буд ки узрии Фропиши дорӣу гӯйӣ ки ҳарки аз модари бзоид олам набӯд , лекини биомузад ва ҳарки надонад тақсирӣ буд ки аз модару падар ва Авестоад бошад . Магар ки дар ноҳити шумо касе нест ки ба шумо омӯзад ? ва ба ину амсоли ин дил ӯ хуш кунаду ҳарки чунин накунад то касе биринҷад мисли ӯ чун касе буд ки хӯн аз ҷома ба бўл мешавед ё хоҳад ки хайрии бикунад ва шарӣ карда бошад .

تعریف است که باشد که کسی کاری کند و نمی داند که نشاید که روستایی در مسجد نماز کند و رکوع و سجود تمام به جای نیاورد یا در کفش او نجاست بود و نداند، اگر دانستی که این نماز درست نیست خود نکردی، پس او را بباید آموخت و ادب آن این است که به لطف آموزد تا او را رنجور نشود که رنجانیدن مسلمانان بی ضرورتی نشاید و هرکه را چیزی بیاموختی، او را به جهل و نادانی صفت کردی و عیب او فرا چشم او داشتی و این جراحت را بی مرهمی احتمال نتوان کرد و مرهم آن بود که عذری فراپیش داری و گویی که هرکه از مادر بزاید عالم نبود، لیکن بیاموزد و هرکه نداند تقصیری بود که از مادر و پدر و اوستاد باشد. مگر که در ناحیت شما کسی نیست که به شما آموزد؟ و به این و امثال این دل او خوش کند و هرکه چنین نکند تا کسی برنجد مثل او چون کسی بود که خون از جامه به بول می شوید یا خواهد که خیری بکند و شری کرده باشد.

Дараҷаи сим

درجه سیم

Ваъзу насиҳат буд ба рФқ на ба унф ки чун донад ки ҳаромаст , дар таъриф фоида набӯд , тхўиФ бояд карду лутф дар ин он бошад ки Маслан чун касе ғайбат мекунад , гуяд кист аз мо ки дар вай айбӣ нест , пас ба хештани машғӯл бӯдани аўлитр ё хабарӣ бархонад дар ғайбат .

وعظ و نصیحت بود به رفق نه به عنف که چون داند که حرام است، در تعریف فایده نبود، تخویف باید کرد و لطف در این آن باشد که مثلا چون کسی غیبت می کند، گوید کیست از ما که در وی عیبی نیست، پس به خویشتن مشغول بودن اولیتر یا خبری برخواند در غیبت.

Ва ӣнҷои офатӣ азимаст ки аз он саломати наёбади ало касе ки муваффақ буд , чаҳ дар насиҳат кардан ду шарафаст : яке он ки ъзи илму вараъи хеш изҳор кунад , дигари ъзи таҳаккум ва улувва рифъати худ бар он каси намӯдан . Ва ин ҳар ду аз дӯстии ҷоҳи хезад ва ин табъ одамӣасту ғолиб он бошад ки ӯ пиндорад ки ваъз медиҳаду тоъат шаръ медорад ва ба ҳақиқати тоъати шаҳват ва ҷоҳ доштаасту маъсият ки бар вай рафтааст , аз ончӣ онкас мекунад , бошад ки бтар буд ва бояд ки ба худ назар кунад , агар тавбаи онкас аз сари насиҳати дайгарии дӯст тар дорад аз он ки аз насиҳат ӯу насиҳати худро корааст , худ насиҳат ӯро мусалламаст ва агар он дӯст тар дорад ки ба қавл ӯ даст бидорад , бояд ки аз худои тарсад , чаҳ бим онаст ки бад-ӣни насиҳат ба хад даъват мекунад на ба ҳақ .

و اینجا آفتی عظیم است که از آن سلامت نیابد الا کسی که موفق بود، چه در نصیحت کردن دو شرف است: یکی آن که عز علم و ورع خویش اظهار کند، دیگر عز تحکم و علو رفعت خود بر آن کس نمودن. و این هر دو از دوستی جاه خیزد و این طبع آدمی است و غالب آن باشد که او پندارد که وعظ می دهد و طاعت شرع می دارد و به حقیقت طاعت شهوت و جاه داشته است و معصیت که بر وی رفته است، از آنچه آنکس می کند، باشد که بتر بود و باید که به خود نظر کند، اگر توبه آنکس از سر نصیحت دیگری دوست تر دارد از آن که از نصیحت او و نصیحت خود را کاره است، خود نصیحت او را مسلم است و اگر آن دوست تر دارد که به قول او دست بدارد، باید که از خدای ترسد، چه بیم آن است که بدین نصیحت به خد دعوت می کند نه به حق.

Довӯди тоиро гуфтанд , « чаҳ гӯйӣ ки касе дар наздик султон шаваду ҳасбати ганд ? » гуфт , « тарсам ки ба тозӣонаи бзнндш . » гуфтанд , « қӯт он дорад . » гуфт , « тарсам ки бикашадаш . » гуфтанд , « қӯт он дорад . » гуфт , « тарсам аз он иллати азимтарин ва он аҷабаст . » бўслимон дороне гуфт , « бар фалони Халифаи инкор хостам кард ва донистам ки бикашад ва аз он нтрсидм , валикини мардумон бисёр буданд . Тарсидам ки халқи марои бенанд дар он сидқу салобат ва он назари халқ дар дили ман ширин шавад , онгоҳ беихлос кушта шавам . »

داوود طایی را گفتند، «چه گویی که کسی در نزدیک سلطان شود و حسبت گند؟» گفت، «ترسم که به تازیانه بزنندش.» گفتند، «قوت آن دارد.» گفت، «ترسم که بکشدش.» گفتند، «قوت آن دارد.» گفت، «ترسم از آن علت عظیم ترین و آن عجب است.» بوسلیمان دارانی گفت، «بر فلان خلیفه انکار خواستم کرد و دانستم که بکشد و از آن نترسیدم، ولیکن مردمان بسیار بودند. ترسیدم که خلق مرا بینند در آن صدق و صلابت و آن نظر خلق در دل من شیرین شود، آنگاه بی اخلاص کشته شوم.»

Дараҷаи чаҳорум

درجه چهارم

Сухани дурушт гуфтанаст ва дар ин ду адабаст : яке он ки то ба тлтФ метавонад гуфт ва ба кифоят буд , дурушт нагӯяду дигари он ки фӯҳш нагӯяду ҷуз рост нагӯяду ҷузи золиму фосиқ ва аҳмақ нагӯяд ки ҳарки маъсият кунад аҳмақ буд ки расӯл гуфт , « зирак онаст ки ҳисоб худ баргираду сӯй марг менигараду аҳмақи он буд ки аз пас ҳавоӣ худ шаваду хештанро ишва диҳад ва умед дорад ки аз ӯ дргзорнд » . Ва сухани дурушти он вақти раво буд ки донад ки фоида Эй хоҳад дод . Чун донад ки фоида накунад , рӯй турш кунад ва ба чашми ҳақорат ба вай нигарад ва аз ӯ эъроз кунад .

سخن درشت گفتن است و در این دو ادب است: یکی آن که تا به تلطف می تواند گفت و به کفایت بود، درشت نگوید و دیگر آن که فحش نگوید و جز راست نگوید و جز ظالم و فاسق و احمق نگوید که هرکه معصیت کند احمق بود که رسول گفت، «زیرک آن است که حساب خود برگیرد و سوی مرگ می نگرد و احمق آن بود که از پس هوای خود شود و خویشتن را عشوه دهد و امید دارد که از او درگذارند». و سخن درشت آن وقت روا بود که داند که فایده ای خواهد داد. چون داند که فایده نکند، روی ترش کند و به چشم حقارت به وی نگرد و از او اعراض کند.

Дараҷаи панҷум

درجه پنجم

Тағайюр кардан ба даст ва дар ин ду адабаст : яке он ки то тавонад он касро фармоед ки тағайюр кунад , Маслан ӯро гуяд то дарзи ҷомаи дебо боз кунад ва аз замини ғасб берун шаваду хамри бирезад ва аз фарш дебо бархезад ва агар ҷанбаст аз масҷид берун шавад . Адаби дувуми он ки агар аз ин оҷиз ояд вайро берун кунаду адаби ин онаст ки бар камтарин ақтсор кунад , чун даст тавонад гирифт ки берун кунад риш нагирад ва пой нагирад ва накушуд ва чун чанг бинад бишиканаду реза реза накунаду дарзи оҳиста боз кунад то бандараду ҷой шароб нашканад . Агар тавонад ки бирезад ва агар натавонад раво бошад ки сангӣ бар ӯ занаду бишиканаду ҳақи он мол ботил шавад ва агар обгинаи сар танг бошад ва агар ба рехтан машғӯл шавад ӯро бигиранд ва бизананд , раво буд ки бишиканад ва ба як сӯ шавад . Ва дар ибтидои таҳрими хамр фармӯдаанд ба шикастани ҷои хамр , валикини он мансӯхаст ва низ гуфтаанд ки он ӯоне буд ки ҷузи хамр ар нишоед , аммо имрӯз беузрӣ шикастан он раво набӯду ҳаркии бишиканад бар ӯ товон буд .

تغیر کردن به دست و در این دو ادب است: یکی آن که تا تواند آن کس را فرماید که تغیر کند، مثلا او را گوید تا درز جامه دیبا باز کند و از زمین غصب بیرون شود و خمر بریزد و از فرش دیبا برخیزد و اگر جنب است از مسجد بیرون شود. ادب دوم آن که اگر از این عاجز آید وی را بیرون کند و ادب این آن است که بر کمترین اقتصار کند، چون دست تواند گرفت که بیرون کند ریش نگیرد و پای نگیرد و نکشد و چون چنگ بیند بشکند و ریزه ریزه نکند و درز آهسته باز کند تا بندرد و جای شراب نشکند. اگر تواند که بریزد و اگر نتواند روا باشد که سنگی بر او زند و بشکند و حق آن مال باطل شود و اگر آبگینه سر تنگ باشد و اگر به ریختن مشغول شود او را بگیرند و بزنند، روا بود که بشکند و به یک سو شود. و در ابتدای تحریم خمر فرموده اند به شکستن جای خمر، ولیکن آن منسوخ است و نیز گفته اند که آن اوانی بود که جز خمر ار نشاید، اما امروز بی عذری شکستن آن روا نبود و هرکه بشکند بر او تاوان بود.

Дараҷаи шашум

درجه ششم

Таҳдид бошад , чунон ки гуяд , « бирез он хамрро вагарнаи саратро башиканам ва бо ту чунин ва чунин кунам , ва ин он вақт буд раво буд ки бад-ӣн ҳоҷат ояд ва ба лутфи бнризду адаби ин ду чиз буд :

تهدید باشد، چنان که گوید، «بریز آن خمر را وگرنه سرت را بشکنم و با تو چنین و چنین کنم، و این آن وقت بود روا بود که بدین حاجت آید و به لطف بنریزد و ادب این دو چیز بود:

Яке он ки ба чизе таҳдид накунад ки раво набошад , чунон ки гуяд , « ҷомаи ту бадараму хонаи ту бикунаму зану фарзанди туро брнҷонм » . Ва дигар он гуяд ки тавонад кард то дурӯғ набошад ва нагӯяд , « бародар кунам ва гардан бизанам » ва монанди ин , ӣнҳамаи дурӯғ буд . Аммо агар мболғтӣ зиёдат кунад аз он ки азм дорад ва донад ки аз он ҳаросӣ ҳосил ояд , барои ин маслиҳатро шояд , чунон ки агар миёни ду тан сулҳ хоҳад дод , агар зиёдату нақсоне роҳ ёбад дар сухан , раво буд .

یکی آن که به چیزی تهدید نکند که روا نباشد، چنان که گوید، «جامه تو بدرم و خانه تو بکنم و زن و فرزند تو را برنجانم». و دیگر آن گوید که تواند کرد تا دروغ نباشد و نگوید، «برادر کنم و گردن بزنم» و مانند این، اینهمه دروغ بود. اما اگر مبالغتی زیادت کند از آن که عزم دارد و داند که از آن هراسی حاصل آید، برای این مصلحت را شاید، چنان که اگر میان دو تن صلح خواهد داد، اگر زیادت و نقصانی راه یابد در سخن، روا بود.

Дараҷаи ҳафтум

درجه هفتم

Задан бошад ба даст ва ба пой ва ба чӯб ва ин раво буд ба вақти ҳоҷат ва ба қадари ҳоҷату вақти ҳоҷати он буд ки даст аз маъсияти бндорд безахм чун дасти бдошт захм нишоед ки уқубати пас аз маъсият тъзиз бошаду ҳаду ҷузи султонро нарасад . Ва адаби ин онаст ки тоздн ба дасти кифоят буд ба чӯб назанад ва бар рӯй назанад ва агар кифоят нашавад раво буд ки шамшер баркашад ва агар касе даст дар занӣ зада бошаду даст аз вай надорад ало аз бими теғ , раво буд ки теғ бараҳна кунад ва агар миён ӯу мӯҳтасиби ҷӯӣ буд , тир бар камон наад ва гуяд , « даст бидор , вагарна бизанам . » онгоҳ агар дасти бндорд , лекин бояд ки дасти фиророн ва соқ дорад ва аз ҷое ки бохатар буд ҳазар кунад .

زدن باشد به دست و به پای و به چوب و این روا بود به وقت حاجت و به قدر حاجت و وقت حاجت آن بود که دست از معصیت بندارد بی زخم چون دست بداشت زخم نشاید که عقوبت پس از معصیت تعزیز باشد و حد و جز سلطان را نرسد. و ادب این آن است که تازدن به دست کفایت بود به چوب نزند و بر روی نزند و اگر کفایت نشود روا بود که شمشیر برکشد و اگر کسی دست در زنی زده باشد و دست از وی ندارد الا از بیم تیغ، روا بود که تیغ برهنه کند و اگر میان او و محتسب جویی بود، تیر بر کمان نهد و گوید، «دست بدار، وگرنه بزنم.» آنگاه اگر دست بندارد، لیکن باید که دست فراران و ساق دارد و از جایی که باخطر بود حذر کند.

Дараҷаи ҳаштум

درجه هشتم

Он ки агар мӯҳтасиб танҳо басанда наёяд ҳашар кунаду мардуми фароҳами орад ва ҷанг кунад ва бошад ки фосиқон низ қавмии ҷамъи созанд ва ба қаттол адо кунад гуруҳе гуфтаанд , « чун чунин буд бедастур султон нишоед , чун аз ин фитнаи хезад ва ба қаттол адо кунад » . Ва гуруҳе гуфтаанд , « чунон ки раво буд ки гуруҳе бе дастурии эмом ба ғзоӣ куффор шаванд , раво буд ки ба ҷанги фосиқони раванду мӯҳтасибро низ агар бикашанд шаҳид буд » .

آن که اگر محتسب تنها بسنده نیاید حشر کند و مردم فراهم آرد و جنگ کند و باشد که فاسقان نیز قومی جمع سازند و به قتال ادا کند گروهی گفته اند، «چون چنین بود بی دستور سلطان نشاید، چون از این فتنه خیزد و به قتال ادا کند». و گروهی گفته اند، «چنان که روا بود که گروهی بی دستوری امام به غزای کفار شوند، روا بود که به جنگ فاسقان روند و محتسب را نیز اگر بکشند شهید بود».