Бидон ки хашми андари одамӣ офарӣдаанд то силаҳ вай бошад то ончии вайро зиён дорад аз вай боздорад аз худ , чунон ки шаҳват офарӣдаанд то олат вай бошад то ҳарчӣ мардро сӯдмандаст ба хештан кашад . Ва вайро аз ин ҳарду чора нест , валикин чун ба ифрот буд зиёнкор бошад ва мисли оташӣ буд ки бар дил занаду дӯд бар димоғ раваду ҷойгоҳи ақлу андешаро торик кунад то фардои ваҷҳ савоб набинад , чун дӯдӣ ки андар ғорӣ уфтад ва торик шавад ки фарои ҳеҷ ҷой натавонад дид ва ин сухани мазмум буд . Ва аз ин гуфтаанд ки хашми ғӯл диласт . Ва бошад ки ин хашми заъиф буд ва ин низ мазмум буд ки ҳамият бар ҳараму ҳамият бар дайн бо куффор аз хашми хезад . Ва худои субҳонау таъолии расӯл ( с )ро гуфт , « ҷоҳади куффору ағлзи алайҳим »у саҳобаро рҳмҳми аллоҳ сано гуфт ва гуфт , « ашдоءи алии алкФор » ва ин ҳамаи натиҷаи хашм буд , пас бояд ки қӯти хашм ба ифрот буд ва на заъиф , балки муътадил буд ва ба ишорати ақлу дайн буд .

بدان که خشم اندر آدمی آفریده اند تا سلاح وی باشد تا آنچه وی را زیان دارد از وی بازدارد از خود، چنان که شهوت آفریده اند تا آلت وی باشد تا هرچه مرد را سودمند است به خویشتن کشد. و وی را از این هردو چاره نیست، ولیکن چون به افراط بود زیانکار باشد و مثل آتشی بود که بر دل زند و دود بر دماغ رود و جایگاه عقل و اندیشه را تاریک کند تا فردا وجه صواب نبیند، چون دودی که اندر غاری افتد و تاریک شود که فرا هیچ جای نتواند دید و این سخن مذموم بود. و از این گفته اند که خشم غول دل است. و باشد که این خشم ضعیف بود و این نیز مذموم بود که حمیت بر حرم و حمیت بر دین با کفار از خشم خیزد. و خدای سبحانه و تعالی رسول (ص) را گفت، «جاهد کفار و اغلظ علیهم» و صحابه را رحمهم الله ثنا گفت و گفت، «اشداء علی الکفار» و این همه نتیجه خشم بود، پس باید که قوت خشم به افراط بود و نه ضعیف، بلکه معتدل بود و به اشارت عقل و دین بود.

Ва гуруҳе пиндоштанд ки мақсӯд аз риёзат , асли хашми берун бурданаст ва ин хатост . Ки хашм силаҳаст ва аз вай чора нест . Асли хашми ботил шудан то одамӣ зинда бошад мумкин нест , чунон ки ботил шудани асли шаҳват мумкин нест , лекин раво бошад ки андари баъзе корҳо ва баъзе авқот пӯшида шавад , Аслан чунон ки пиндоранд ки хашм нест гашт . Ва тафзили ин онаст ки хашм аз чизеи хезад ки бидон ҳоҷат бошад ки касе қасд он кунад то бабрад , аммо ончӣ ҳоҷат набӯд Маслан касеро сегӣ бошад ки аз он мустағнӣаст , агар касе вайро бузанд ё бикашад раво бошад ки хашмгин нашавад , аммо қӯту маскану ҷомау тандурустӣ ва мисли ин , ҳоҷати бад-ӣни ҳаргиз мунқатиъ нашавад . Пас касе ки вайро ҷароҳат кунанд то саломати вай фӯт шавад ё хуфта шаваду ҷомау қӯт вай бустонанд , лобуди хашм падедор ояд ; локини ҳаркиро ҳоҷат беш буд хашми бештар буду ваии бечоратару дармондатар буд . Чун касе ба манъи он машғӯл шавад хашм аз он хезад ва ҳарчанд ба ҳоҷати муҳтоҷтар ба бозстдни он хашми зиёдтар ки озодии андар беҳоҷатӣаст ҳарчанд ҳоҷати бештар ба бандагии наздиктар ва мумкин бошад ки ба риёзати хештанро чунон созад ки ҳоҷати вай бо қадар зарурат уфтаду ҳоҷати ҷоҳу мол бисёру зёдтҳои дунё аз пеш вай бархезаду лоҷарами хашм ки табаъи он ҳоҷат аст бархезад .

و گروهی پنداشتند که مقصود از ریاضت، اصل خشم بیرون بردن است و این خطاست. که خشم سلاح است و از وی چاره نیست. اصل خشم باطل شدن تا آدمی زنده باشد ممکن نیست، چنان که باطل شدن اصل شهوت ممکن نیست، لیکن روا باشد که اندر بعضی کارها و بعضی اوقات پوشیده شود، اصلا چنان که پندارند که خشم نیست گشت. و تفضیل این آن است که خشم از چیزی خیزد که بدان حاجت باشد که کسی قصد آن کند تا ببرد، اما آنچه حاجت نبود مثلا کسی را سگی باشد که از آن مستغنی است، اگر کسی وی را بزند یا بکشد روا باشد که خشمگین نشود، اما قوت و مسکن و جامه و تندرستی و مثل این، حاجت بدین هرگز منقطع نشود. پس کسی که وی را جراحت کنند تا سلامت وی فوت شود یا خفته شود و جامه و قوت وی بستانند، لابد خشم پدیدار آید؛ لکن هرکه را حاجت بیش بود خشم بیشتر بود و وی بیچاره تر و درمانده تر بود. چون کسی به منع آن مشغول شود خشم از آن خیزد و هرچند به حاجت محتاج تر به بازستدن آن خشم زیادتر که آزادی اندر بی حاجتی است هرچند حاجت بیشتر به بندگی نزدیکتر و ممکن باشد که به ریاضت خویشتن را چنان سازد که حاجت وی با قدر ضرورت افتد و حاجت جاه و مال بسیار و زیادتهای دنیا از پیش وی برخیزد و لاجرم خشم که تبع آن حاجت است برخیزد.

Ва тафовути миёни халқи андари ин бисёраст ки бештари хашмҳо аз сабаби зиёдати молу ҷоҳ буд ва агар каси корҳои хасис кунад чун нараду шатранҷу кабутарбозӣ ва мисли ин , агар касе гуяд нек набозад ё шароб бисёр нахурд фалон хашмгин шавад ва шак нест ки ҳарчӣ аз ин ҷинсаст ба риёзат аз вай битавон растан , лекини ончии лобуд одамӣаст , асли хашм дар он ботил нашавад ва худ набояд ки шавад ки Маҳмӯд набошад , лекин чунон набояд ки ихтиёр аз вай бастанд ва ба фармони шаръ ва ақл набошад ва ба риёзати хашмро бо ин дараҷа тавон оварад . Ва далел бар он ки асли ин хашми бншўд ва набояд ки шавад онаст ки расӯл ( с ) аз ин холӣ набӯдӣ ва гуфтӣ ки ман бшром . Ағзби комаи иғзби албшр хашмгин шавам чунон ки одамӣ хашмгин шавад , ва ҳар одамӣ ки лаънат кунам ё сухан дурушт гӯям дар хашм ё бизанам , борхдоёи он аз ман сабаби раҳмати гардон бар вай .

و تفاوت میان خلق اندر این بسیار است که بیشتر خشمها از سبب زیادت مال و جاه بود و اگر کس کارهای خسیس کند چون نرد و شطرنج و کبوتربازی و مثل این، اگر کسی گوید نیک نبازد یا شراب بسیار نخورد فلان خشمگین شود و شک نیست که هرچه از این جنس است به ریاضت از وی بتوان رستن، لیکن آنچه لابد آدمی است، اصل خشم در آن باطل نشود و خود نباید که شود که محمود نباشد، لیکن چنان نباید که اختیار از وی بستاند و به فرمان شرع و عقل نباشد و به ریاضت خشم را با این درجه توان آورد. و دلیل بر آن که اصل این خشم بنشود و نباید که شود آن است که رسول (ص) از این خالی نبودی و گفتی که من بشرام. اغضب کما یغضب البشر خشمگین شوم چنان که آدمی خشمگین شود، و هر آدمی که لعنت کنم یا سخن درشت گویم در خشم یا بزنم، بارخدایا آن از من سبب رحمت گردان بر وی.

Ва Абдуллоҳ ба ъмрўбн алъос гуфт , « ҳарчиз ки гӯйӣ бинивисам ё расӯли аллоҳ агар дар хашм буд ? » гуфт , банавис ки бидон худоӣ ки маро ба ҳақ халқ фиристод ки агарчӣ хашм бошад бар забони ман ҷуз ҳақ наравад . Пас нагуфт ки маро хашм нест , влкн гуфт хашми маро аз ҳақи беруни набард . Ва Оишаи разии аллоҳи анҳу як рӯз хашмгин шуд . Расӯл ( с ) гуфт , « шайтон омад » . Гуфт , « ва туро шайтон нест ? » гуфт , « ҳаст влкни маро бар вай нусрат кард то ваии зердаст ман шуду ҷуз бихир нафармоед » . Ва нагуфт марои шайтон ғазаб нест .

و عبدالله به عمروبن العاص گفت، «هرچیز که گویی بنویسم یا رسول الله اگر در خشم بود؟» گفت، بنویس که بدان خدایی که مرا به حق خلق فرستاد که اگرچه خشم باشد بر زبان من جز حق نرود. پس نگفت که مرا خشم نیست، ولکن گفت خشم مرا از حق بیرون نبرد. و عایشه رضی الله عنه یک روز خشمگین شد. رسول (ص) گفت، «شیطان آمد». گفت، «و تو را شیطان نیست؟» گفت، «هست ولکن مرا بر وی نصرت کرد تا وی زیردست من شد و جز بخیر نفرماید». و نگفت مرا شیطان غضب نیست.