Бидон ки алоҷи хашм воҷибаст ки бештари халқро хашм ба дӯзахи барад . Ва алоҷи ваии ду ҷинсаст : яке ҷинси вай чун мсҳласт ки беху Модати он аз ботин бар кунаду ҷинси дувум мисли скнҷбинаст ки таскин кунаду Модати набард .

بدان که علاج خشم واجب است که بیشتر خلق را خشم به دوزخ برد. و علاج وی دو جنس است: یکی جنس وی چون مسهل است که بیخ و مادت آن از باطن بر کند و جنس دوم مثل سکنجبین است که تسکین کند و مادت نبرد.

Ва ҷинси аввал ки мисли мсҳласт онаст ки нигоҳ кунад ки сабаби хашми андар ботин чист . Он асбобро аз бехи бикунад . Ва онро панҷ сабабаст .

و جنس اول که مثل مسهل است آن است که نگاه کند که سبب خشم اندر باطن چیست. آن اسباب را از بیخ بکند. و آن را پنج سبب است.

Сабаби аввал кибраст ки мутакаббир ба андаки моя эй сухан ё мъомлт ки дар хилофи таъзими вай буд хашмгин шавад . Бояд ки кибрро ба тавозуъи бишиканаду бидонад ки вай аз ҷинси бандагон дигараст ки фазл ба ахлоқи некӯ буду кибр аз ахлоқ бадасту ҷуз ба тавозуъи кибр ботил нашавад .

سبب اول کبر است که متکبر به اندک مایه‌ای سخن یا معاملت که در خلاف تعظیم وی بود خشمگین شود. باید که کبر را به تواضع بشکند و بداند که وی از جنس بندگان دیگر است که فضل به اخلاق نیکو بود و کبر از اخلاق بد است و جز به تواضع کبر باطل نشود.

Сабаби дувум аҷабаст ки андари шаъни хештан эътиқодӣ дорад . Ва алоҷ онаст ки худро бишносаду тамомии алоҷи кибру аҷаб ба ҷой худ гуфта шавад .

سبب دوم عُجب است که اندر شأن خویشتن اعتقادی دارد. و علاج آن است که خود را بشناسد و تمامی علاج کبر و عجب به جای خود گفته شود.

Сабаби сим мазоҳаст ки андари бештари аҳвол ба хашм адо кунад . Бояд ки хештанро ба ҷад машғӯл кунад андар шинохтани кори охирату ҳосил кардани кору ахлоқи некӯ ва аз мазоҳи бози истад . Ва ҳамчунин пар хандидану схрит кардан ба хашм адо кунад . Бояд ки худро аз он сиёнат кунад ва агар дайгарӣ бар вай истеҳзо кунад худ аз он эъроз кунад .

سبب سیم مزاح است که اندر بیشتر احوال به خشم ادا کند. باید که خویشتن را به جد مشغول کند اندر شناختن کار آخرت و حاصل کردن کار و اخلاق نیکو و از مزاح باز ایستد. و همچنین پر خندیدن و سخریت کردن به خشم ادا کند. باید که خود را از آن صیانت کند و اگر دیگری بر وی استهزا کند خود از آن اعراض کند.

Сабаби чаҳоруми маломат кардану айб карданаст ки ин низ сабаб хашм гардад аз ҳардуи ҷониб . Ва алоҷи он буд ки бидонад бе айби худоӣ таъолӣасту ҳарки ( ба ) айби худ ( машғӯл ) бошад ( ба ) айб дигарон нарасад . Ва маломати ҳамин сиблат . Пас агар ба айбу маломати худ машғӯл шавад то хашми дайгарӣ аз миён бархезад аўлитр .

سبب چهارم ملامت کردن و عیب کردن است که این نیز سبب خشم گردد از هردو جانب. و علاج آن بود که بداند بی عیب خدای تعالی است و هرکه (به) عیب خود (مشغول) باشد (به) عیب دیگران نرسد. و ملامت همین سبیل. پس اگر به عیب و ملامت خود مشغول شود تا خشم دیگری از میان برخیزد اولیتر.

Сабаби панҷуми ҳирсу оз буд бар зиёдати молу ҷоҳ ки бидон ҳоҷат бисёр шаваду ҳаркии бахил буд ба як донг ки аз ваии бишавад хашмгин гардаду ҳаркии томъ буд ба як луқма ки аз вай фӯт шавад хашмнок гардад ва ин ҳамаи ахлоқ бадаст .

سبب پنجم حرص و آز بود بر زیادت مال و جاه که بدان حاجت بسیار شود و هرکه بخیل بود به یک دانگ که از وی بشود خشمگین گردد و هرکه طامع بود به یک لقمه که از وی فوت شود خشمناک گردد و این همه اخلاق بد است.

Ва асли хашм инаст . Ва алоҷи ин ҳам илмӣаст ва ҳам амалӣ . Аммо илмӣ онаст ки офату шари ваии бидонад ки зарари он бар ваии андари дайну дунё то ба чаҳ ҳадаст то ба дил аз он нФўр шавад , онгоҳ ба алоҷи амалӣ машғӯл гардад ва он бошад ки аз ин сифот ба мухолифат бархезад ки алоҷи ҳама ба мухолифати ҳавоу ҳавасу ахлоқ бадаст . Чунон ки андари риёзат нафас бигуфтем . Ва ангехтани хашму ахлоқи бади бештар аз онаст ки мхолтт бо гуруҳе кунанд ки хашм бар эшон ғолиб бошад ва бошад ки онро шуҷоату салобат ном кунанд ва бидон фахр оваранд . Ва ҳикоят кунанд ки фалони бузург ба як калимаи фалонро бикушт ё хону мол ӯ бабрад ки кас Зуҳра надоштӣ ки бар хилофи вай сухан гуфтӣ ки ваии мардии мардона буду мардон чунин бошанду фарои гузоштани он хорӣ ва беҳамиятӣ ва нокасе бошад , пас хашмро ки хуй сегонаст шуҷоату мардонагии ном ниҳода бошаду ҳалам ки ахлоқ пайғамбаронаст нокасе ва беҳамиятӣ ном кунад . Ва кори шайтон инаст ки ба талбис ва ба алфози зишт аз ахлоқи некӯ боз медорад ва ба алфози некӯ ба ахлоқи бад даъват мекунад . Ва оқил донад ки агар рондани ҳаяҷони хашм аз мардӣ будӣ , боистӣ ки занону кӯдакону перони заъифи нафасу беморон ба хашми наздиктар набудандӣ ва маълумаст ки ин қавми зӯдтар хашм гиранд . Балки ҳеҷ мардӣ дар он нарасад ки касе бо хашм хеш барояд . Ва ин сифат анбиёст ( ъ ) . Ва он дигар сифат кардону таркону арабу касоне ки ба сбоъ ва бҳоем нздиктронд . Бингар ки бузургӣ дар он бошад ки монанди анбиё бошӣ ё монанди ғофилон ва аблаҳон бошӣ ?

و اصل خشم این است. و علاج این هم علمی است و هم عملی. اما علمی آن است که آفت و شر وی بداند که ضرر آن بر وی اندر دین و دنیا تا به چه حد است تا به دل از آن نفور شود، آنگاه به علاج عملی مشغول گردد و آن باشد که از این صفات به مخالفت برخیزد که علاج همه به مخالفت هوا و هوس و اخلاق بد است. چنان که اندر ریاضت نفس بگفتیم. و انگیختن خشم و اخلاق بد بیشتر از آن است که مخالطت با گروهی کنند که خشم بر ایشان غالب باشد و باشد که آن را شجاعت و صلابت نام کنند و بدان فخر آورند. و حکایت کنند که فلان بزرگ به یک کلمه فلان را بکشت یا خان و مال او ببرد که کس زهره نداشتی که بر خلاف وی سخن گفتی که وی مردی مردانه بود و مردان چنین باشند و فرا گذاشتن آن خواری و بی حمیتی و ناکسی باشد، پس خشم را که خوی سگان است شجاعت و مردانگی نام نهاده باشد و حلم که اخلاق پیغمبران است ناکسی و بی حمیّتی نام کند. و کار شیطان این است که به تلبیس و به الفاظ زشت از اخلاق نیکو باز می‌دارد و به الفاظ نیکو به اخلاق بد دعوت می‌کند. و عاقل داند که اگر راندن هیجان خشم از مردی بودی، بایستی که زنان و کودکان و پیران ضعیف نفس و بیماران به خشم نزدیکتر نبودندی و معلوم است که این قوم زودتر خشم گیرند. بلکه هیچ مردی در آن نرسد که کسی با خشم خویش برآید. و این صفت انبیاست (ع). و آن دیگر صفت کردان و ترکان و عرب و کسانی که به سباع و بهایم نزدیکتراند. بنگر که بزرگی در آن باشد که مانند انبیا باشی یا مانند غافلان و ابلهان باشی؟