Бидон ки доруии вай маъҷунӣаст аз талхии сабру ширинии илму душвории амалу ҳамаи доруҳои бемории дил аз ин ахлот бошаду ҳосили ин алоҷи панҷ чизаст :

بدان که داروی وی معجونی است از تلخی صبر و شیرینی علم و دشواری عمل و همه داروهای بیماری دل از این اخلاط باشد و حاصل این علاج پنج چیز است:

Алоҷи аввал амаласт , чунон ки харҷи хеш бо андакӣ оварад . Ба ҷомаи дурушту нони тиҳӣ қаноат кунаду нони хӯриши гоҳи гоҳи ӣнқадар бетамаъ ва беҳирс ба даст меояд . Ва расӯл ( с ) гуфт , « се чизаст ки наҷоти халқи андар онаст . Тарсидан аз худои субҳонау таъолии андари сару ошкороу харҷ кардани бнўо дар дарвешӣ ва тавонгарӣу инсоф додани андари хашму хушнӯдӣ » . Ва яке бўдрдои разии аллоҳи анҳуро дид ки ҳастаи хурмо май чид ва мегуфт , « рФқ дар маишат нигоҳдоштан аз фиқҳи мард буд » . Ва расӯл ( с ) гуфт , « ҳаркии харҷ бнўо кунад ҳақи таъолӣ ӯро бениёз кунад . Ва ҳаркии харҷ бенаво кунад вайро дарвешӣ доду ҳаркии худоиро ёд кунад ҳақи таъолии вайро дӯст дорад » . Ва гуфт ( с ) , « харҷ ба тадбиру оҳистагии як нима маишатаст » .

علاج اول عمل است، چنان که خرج خویش با اندکی آورد. به جامه درشت و نان تهی قناعت کند و نان خورش گاه گاه اینقدر بی طمع و بی حرص به دست می آید. و رسول (ص) گفت، «سه چیز است که نجات خلق اندر آن است. ترسیدن از خدای سبحانه و تعالی اندر سر و آشکارا و خرج کردن بنوا در درویشی و توانگری و انصاف دادن اندر خشم و خشنودی». و یکی بودردا رضی الله عنه را دید که هسته خرما می چید و می گفت، «رفق در معیشت نگاهداشتن از فقه مرد بود». و رسول (ص) گفت، «هرکه خرج بنوا کند حق تعالی او را بی نیاز کند. و هرکه خرج بی نوا کند وی را درویشی داد و هرکه خدای را یاد کند حق تعالی وی را دوست دارد». و گفت (ص)، «خرج به تدبیر و آهستگی یک نیمه معیشت است».

Алоҷи дувуми он ки чун кифоят рӯз ёфт , дили андари мстқбл чандон набандад ки амли вай дароз шавад ва ором нагирад дар талаби ону шайтон ӯро ғалаба кунад , чунон ки гуфт , « алшитони иъдкми алФқру ёмркми болФҳшоء » хоҳад ки туро аз бими ранҷи дарвешии фардои имрӯз ба нақди андар ранҷ дорад ва бар ту ҳаме хандад ки бошад ки худ фардо наёяд ва агар бияёд ранҷи он беш аз он нахоҳад буд ки имрӯз ба нақди худро дар он афканд . Ва ҳазар аз ин бидон буд ки бидонади рӯзӣ ба сабаби ҳирси ҳарис зиёдат нашаваду ончӣ муқаддараст лобуд бирасад . Расӯл ( с ) ба ибн масъӯд бигузашт ва ӯро сахт андӯҳгин дид . ӯро гуфт , « ғам бисёр бар дил манеҳ ки ҳарчӣ тақдир карда бошад бишаваду ончӣ рӯзӣ туаст бирасад лобуд » ва бояд ки бидонад ки рӯзии бандаи бештар аз ҷое буд ки напиндорад , чунон ки гуфт , « ва ман итқи аллоҳи иҷъли мхрҷоу ирзқаҳи ман ҳайси лои иҳтсб »у Сафён саврӣ гуфт , « парҳезгор бош ки ҳаргизи ҳеҷ парҳезгор аз гуруснагӣ намурда » . Яъне ҳақи субҳонау таъолии дили халқ бар ту чунон гирданд ки ба шафқати кифояти ту нохостаи ҳамеи расонад . Ва бўҳозми рҳмҳм аллоҳ гуфт , « ҳарчӣ ҳаст ду қисмаст . Ончии рӯзӣ манаст бетаъҷил ман бирасаду ончии рӯзӣ ман нест ба ҷаҳди ҳамаи аҳли осмону замин ба ман нарасад .

علاج دوم آن که چون کفایت روز یافت، دل اندر مستقبل چندان نبندد که امل وی دراز شود و آرام نگیرد در طلب آن و شیطان او را غلبه کند، چنان که گفت، «الشیطان یعدکم الفقر و یامرکم بالفحشاء» خواهد که تو را از بیم رنج درویشی فردا امروز به نقد اندر رنج دارد و بر تو همی خندد که باشد که خود فردا نیاید و اگر بیاید رنج آن بیش از آن نخواهد بود که امروز به نقد خود را در آن افکند. و حذر از این بدان بود که بداند روزی به سبب حرص حریص زیادت نشود و آنچه مقدر است لابد برسد. رسول (ص) به ابن مسعود بگذشت و او را سخت اندوهگین دید. او را گفت، «غم بسیار بر دل منه که هرچه تقدیر کرده باشد بشود و آنچه روزی توست برسد لابد» و باید که بداند که روزی بنده بیشتر از جایی بود که نپندارد، چنان که گفت، «و من یتق الله یجعل مخرجا و یرزقه من حیث لا یحتسب» و سفیان ثوری گفت، «پرهیزگار باش که هرگز هیچ پرهیزگار از گرسنگی نمرد». یعنی حق سبحانه و تعالی دل خلق بر تو چنان گرداند که به شفقت کفایت تو ناخواسته همی رساند. و بوحازم رحمهم الله گفت، «هرچه هست دو قسم است. آنچه روزی من است بی تعجیل من برسد و آنچه روزی من نیست به جهد همه اهل آسمان و زمین به من نرسد.

Алоҷи сеюм он ки бидонад ки агар тамаъ накунад ва сабр кунад ранҷур шавад ва агар тамаъ кунад ва сабр накунад ҳам хор шавад ва ҳам ранҷур ва ба ин млўм бошаду андари хатари уқоби охират буд ва бидон савоб ёбаду сутӯда буд , охири ранҷӣ бо савобу сутӯдагӣу ъзи нафаси аўлитр аз ранҷӣ бо мазаллату накӯҳишу бими уқубат . Ва расӯл ( с ) гуфт , « ъзи муъмини андари он буд ки аз халқ бениёз бошад » . Ва алии бен абитолб ( ъ ) гуяд ки ҳаркии туро ба вай ҳоҷатаст асири ваии гаштӣу ҳаркиро ба ту ҳоҷатаст амири ваии гаштӣ .

علاج سوم آن که بداند که اگر طمع نکند و صبر کند رنجور شود و اگر طمع کند و صبر نکند هم خوار شود و هم رنجور و به این ملوم باشد و اندر خطر عقاب آخرت بود و بدان ثواب یابد و ستوده بود، آخر رنجی با ثواب و ستودگی و عزّ نفس اولیتر از رنجی با مذلت و نکوهش و بیم عقوبت. و رسول (ص) گفت، «عزّ مومن اندر آن بود که از خلق بی نیاز باشد». و علی بن ابیطالب (ع) گوید که هرکه تو را به وی حاجت است اسیر وی گشتی و هرکه را به تو حاجت است امیر وی گشتی.

Алоҷи чаҳоруми он ки андеша кунад ки то ин ҳирсу тамаъ барои чаҳ мекунад . Агар барои тнъми шикам ҳаме кунад хару гов аз вай беш хӯрд ва агар барои шаҳват фараҷ кунад , хӯку хирс аз вай беш буд ва агар барои таҷаммулу ҷома некӯ кунад , ҷуҳудонро низ он бошад ва агар тамаъи бабрад ва ба андакӣ қаноат кунад , хештанро ҳеҷ назар набинад магари анбёءу авлиёъ ва чун монанди ин қавм бошад беҳтар аз монанди ҷонварон .

علاج چهارم آن که اندیشه کند که تا این حرص و طمع برای چه می کند. اگر برای تنعم شکم همی کند خر و گاو از وی بیش خورد و اگر برای شهوت فرج کند، خوک و خرس از وی بیش بود و اگر برای تجمل و جامه نیکو کند، جهودان را نیز آن باشد و اگر طمع ببرد و به اندکی قناعت کند، خویشتن را هیچ نظر نبیند مگر انبیاء و اولیاء و چون مانند این قوم باشد بهتر از مانند جانوران.

Алоҷи панҷуми он ки аз офати моли бияндешад ки чун бисёр буд андари дунё , андари хатари офот буду андари охират ба панҷсад соли пас аз даравишон дар биҳишт шавад . Бояд кҳҳмишаҳ дар касе нигарад ки дун вай бошад дар дунё ва бидон шукр кунад ва дар тавонгарон нанигарад . Ва расӯл ( с ) мегуяд , « дар касе нигаред ки дарун шумо бошад дар дунё »у Иблис ҳамеша фармон май намояд ки чаро қаноат кунӣ ? фалону фалони чандин мол доранд . Ва чун парҳез кунӣ гуяд чаро ҳазар кунӣ ? фалону фалони олам ҳазар намекунанду ҳаром ҳаме хуранд . Ва дар дунё касе фаро пеш медорад ки тавонгартар аз ту буд ва дар дайни онро ки кам аз ту буд . Ва саодат тавонаду акси ин буд ки ҳамеша бояд андари дайн дар бузургони муттақе нигаҳ кунӣ то хештанро муқассири бинӣу андари дунёи андари даравишон нигаҳ кунӣ то хешро тавонгари бинӣ .

علاج پنجم آن که از آفت مال بیندیشد که چون بسیار بود اندر دنیا، اندر خطر آفات بود و اندر آخرت به پانصد سال پس از درویشان در بهشت شود. باید کههمیشه در کسی نگرد که دون وی باشد در دنیا و بدان شکر کند و در توانگران ننگرد. و رسول (ص) می گوید، «در کسی نگرید که درون شما باشد در دنیا» و ابلیس همیشه فرمان می نماید که چرا قناعت کنی؟ فلان و فلان چندین مال دارند. و چون پرهیز کنی گوید چرا حذر کنی؟ فلان و فلان عالم حذر نمی کنند و حرام همی خورند. و در دنیا کسی فرا پیش می دارد که توانگر تر از تو بود و در دین آن را که کم از تو بود. و سعادت تواند و عکس این بود که همیشه باید اندر دین در بزرگان متقی نگه کنی تا خویشتن را مقصر بینی و اندر دنیا اندر درویشان نگه کنی تا خویش را توانگر بینی.