Бидон ки кас бошад ки бар санои халқи ҳарис буд ва ҳамеша номи некӯ талаб кунад , агарчӣ андари корӣ ки бархилоф шаръ бошаду накӯҳиши халқро кора буд агарчӣ бар корӣ бошад ки он ҳақ буд ва ин низ беморӣ диласту алоҷи вай маълум нагардад то сабаби лиззату ?илам дар дили мардум ва дар мадҳу мазаммат маълум шавад . Бидон ки лиззати мадҳро чаҳор сабабаст :

بدان که کس باشد که بر ثنای خلق حریص بود و همیشه نام نیکو طلب کند، اگرچه اندر کاری که برخلاف شرع باشد و نکوهش خلق را کاره بود اگرچه بر کاری باشد که آن حق بود و این نیز بیماری دل است و علاج وی معلوم نگردد تا سبب لذت و الم در دل مردم و در مدح و مذمت معلوم شود. بدان که لذت مدح را چهار سبب است:

Сабаби аввали он ки бигуфтем ки одамии камоли худро дӯст дораду нуқсони худро душману санои далел камол кунад ва бошад ки андари камоли худ ба шак бошаду лиззати вай тамом набӯд . Чун аз касе башнавад яқин гардад то бидон майл ва ором гирад ва он лиззати вай тамом шавад ки чун аз хештан ба вай камол ёфт асари рубубияти андар хештан бидиду рубубият маҳбӯбаст ба табъ , ва чун мазаммати шунӯди огоҳӣ аз нуқсон худ биёбаду бад-ӣни сабаб ранҷур шавад , пас агар саноу накӯҳиш аз каси шунӯд ки доно буду газоф гӯ набошад чун устоди мунсифи олам , лоҷарами огоҳӣ беш ёбад аз ранҷу роҳат ва чун бебасират гуяд он лиззат набошад ки яқин ба қавли вай ҳосил нашавад .

سبب اول آن که بگفتیم که آدمی کمال خود را دوست دارد و نقصان خود را دشمن و ثنا دلیل کمال کند و باشد که اندر کمال خود به شک باشد و لذت وی تمام نبود. چون از کسی بشنود یقین گردد تا بدان میل و آرام گیرد و آن لذت وی تمام شود که چون از خویشتن به وی کمال یافت اثر ربوبیت اندر خویشتن بدید و ربوبیت محبوب است به طبع، و چون مذمت شنود آگاهی از نقصان خود بیابد و بدین سبب رنجور شود، پس اگر ثنا و نکوهش از کس شنود که دانا بود و گزاف گو نباشد چون استاد منصف عالم، لاجرم آگاهی بیش یابد از رنج و راحت و چون بی بصیرت گوید آن لذت نباشد که یقین به قول وی حاصل نشود.

Сабаби дувуми он ки сано далолат мекунад ки дили гӯяндаи малику мусаххар вайасту андари дили ваии мардро маҳаллӣ ва ҷоҳӣасту ҷоҳ маҳбӯбаст , пас агар муҳташамӣ гуяд аз санои лиззат беш буд ки қадари малик бар дили вай тамомтар бошад ва агар хасис гуяд он лиззат набошад .

سبب دوم آن که ثنا دلالت می کند که دل گوینده ملک و مسخر وی است و اندر دل وی مرد را محلی و جاهی است و جاه محبوب است، پس اگر محتشمی گوید از ثنا لذت بیش بود که قدر ملک بر دل وی تمامتر باشد و اگر خسیس گوید آن لذت نباشد.

Сабаби сими он ки сано ӯро бишоратӣ бошад бидон ки дилҳои дигари сайд вай хоҳанд шуд ки чун ваии сано ҳаме гуяд , дигарон низ эътиқод ҳаме кунанд ва он сироят ҳаме кунад , пас агар бармало буд ва аз касе буд ки сухан ӯ бипазиранд лиззати он бештар буд .

سبب سیم آن که ثنا او را بشارتی باشد بدان که دلهای دیگر صید وی خواهند شد که چون وی ثنا همی گوید، دیگران نیز اعتقاد همی کنند و آن سرایت همی کند، پس اگر برملا بود و از کسی بود که سخن او بپذیرند لذت آن بیشتر بود.

Сабаби чаҳоруми он ки далел буд бар он ки сано гӯйанд мақҳур вайаст ба ҳукми ҳишмату ҳишмат низ маҳбӯбаст агарчӣ ба қаҳр буд ки агар чаҳ донад ки ончӣ ҳаме гуяд эътиқод надорад , валикин ҳоҷатмандаст вайро ба санои гуфтан бар вай дӯст дорад ва аз камоли қудрат хеш донад , пас агар дар сано чизе бигӯед ки донад ки дурӯғ ҳаме гуяду кас қабул нахоҳад кард ва аз дил намегуяд ва аз бим низ намегуяд балки ба сухра ҳаме гуяд ҳеҷ лиззат намонад ки он сабабҳо бархест . Акнӯн чун сабаби ин бдонстии алоҷи осони бадоне агар ҷаҳд кунӣ .

سبب چهارم آن که دلیل بود بر آن که ثنا گویند مقهور وی است به حکم حشمت و حشمت نیز محبوب است اگرچه به قهر بود که اگر چه داند که آنچه همی گوید اعتقاد ندارد، ولیکن حاجتمند است وی را به ثنا گفتن بر وی دوست دارد و از کمال قدرت خویش داند، پس اگر در ثنا چیزی بگوید که داند که دروغ همی گوید و کس قبول نخواهد کرد و از دل نمی گوید و از بیم نیز نمی گوید بلکه به سخره همی گوید هیچ لذت نماند که آن سببها برخاست. اکنون چون سبب این بدانستی علاج آسان بدانی اگر جهد کنی.

Аммо сабаби аввал онаст ки камоли хеш эътиқод накунӣ ва бояд ки андеша кунӣ ки агар ин сифат ки вай ҳаме гуяд чун илму вараъи рост ҳаме гуяд шодии ту бад-ӣни сифатҳо бояд ки буд ва бидон худоӣ ки туро ин дод на ба қавл ӯ ки ба қавли ин зиёдат ва нуқсон нашавад ва агар сано бар ту ба тавонгарӣу хоҷагӣу асбоби дунё ҳаме гуяд ин худ шодӣӣ наярзад ва агар арзад шодӣ бидон буд на ба мадҳ , балки олам низ агар чаҳ илму вараъ хеш донад ба шодии напардозад аз бими хотамат ки он маълум нест ва агар ин маълум нашавад ҳамаи зойеъ буд ва касеро ки ҷой дӯзах хоҳад буд чаҳ ҷои шодии вайро ?

اما سبب اول آن است که کمال خویش اعتقاد نکنی و باید که اندیشه کنی که اگر این صفت که وی همی گوید چون علم و ورع راست همی گوید شادی تو بدین صفتها باید که بود و بدان خدای که تو را این داد نه به قول او که به قول این زیادت و نقصان نشود و اگر ثنا بر تو به توانگری و خواجگی و اسباب دنیا همی گوید این خود شادئی نیرزد و اگر ارزد شادی بدان بود نه به مدح، بلکه عالم نیز اگر چه علم و ورع خویش داند به شادی نپردازد از بیم خاتمت که آن معلوم نیست و اگر این معلوم نشود همه ضایع بود و کسی را که جای دوزخ خواهد بود چه جای شادی وی را؟

Ва аммо агар он сифат донад ки дар вай нест чун вараъу илм чун бидон шод буд ҳамоқат бошад ва мисли ваии чунон буд ки касе вайро гуяд ки ин хоҷаи мардӣ азизасту ҳамаи аҳшои ваии атр ва машкаст ва вай донад ки наҷосату кабид ва тиҳоласту шоди ҳаме буд бад-ӣни дурӯғи ин айн ҷунун бошад . Ва аммо аз сабабҳои дигар ки ҳосили он ҷоҳу ҳишмату дӯстӣ онаст алоҷ гуфта шуд ва аммо агар касе туро мазаммат кунад ранҷур шудану хашм гирифтан бо ваии ҳама аз ҷаҳл буд , чаҳ агар ваии рост ҳаме гуяд фиришта Эйаст ва агар дурӯғ мегуяд ва медонад ки дурӯғ мегуяд шайтонаст ва агар намедонад ки дурӯғ мегуяд харӣ ва аблаҳӣаст , бидон ки худои таъолӣ касеро масх гардонид то харӣ шавад ё шайтонӣ ё фириштае чаро бояд ки ту ранҷури шӯй ?

و اما اگر آن صفت داند که در وی نیست چون ورع و علم چون بدان شاد بود حماقت باشد و مثل وی چنان بود که کسی وی را گوید که این خواجه مردی عزیز است و همه احشای وی عطر و مشک است و وی داند که نجاست و کبد و طحال است و شاد همی بود بدین دروغ این عین جنون باشد. و اما از سببهای دیگر که حاصل آن جاه و حشمت و دوستی آن است علاج گفته شد و اما اگر کسی تو را مذمت کند رنجور شدن و خشم گرفتن با وی همه از جهل بود، چه اگر وی راست همی گوید فرشته ای است و اگر دروغ می گوید و می داند که دروغ می گوید شیطان است و اگر نمی داند که دروغ می گوید خری و ابلهی است، بدان که خدای تعالی کسی را مسخ گردانید تا خری شود یا شیطانی یا فرشته ای چرا باید که تو رنجور شوی؟

Пас агар рост ҳаме гуяд ранҷур бидон нуқсон бояд буд ки андари тўост . Агар нуқсон динӣаст на аз сухан вайаст ва агар дунёеаст худ ба наздики аҳли дайни ҳунар буд на айбу дигари алоҷи он буд ки андеша кунӣ ки ончӣ гуфт аз се ҳол холӣ нест . Агар рост гуфт ва ба шафқат гуфт аз ваии миннат бояд дошт . Агар касе туро гуяд ки андари ҷомаи ту Марӣаст миннати дорӣу айб ки андари дайн буд аз мори бтар буд ки аз ваии ҳалок охират бошад . Ва агар андари наздики подшоҳии ҳаме рӯй , касе туро ҳаме гуяд эй палиди ҷомаи бештари ҷома пок кун . Нигоҳ кунӣ ҷома пурнаҷосат бошад ва агар чунон пеш подшоҳ шуд андари хати уқубат будӣ аз он миннат бояд дошт ки аз он хатари рстӣ . Ва агар ба қасд тънт гуфт ту фоида хеш ёфтӣ , чун рост гуфту тнъти вай ҷиноятӣаст ки бар дайн худ кард . Пас чун туро манфиатасту вайро музиратаст хашми андари вай шарт нест , аммо агар дурӯғ гуфта бошад , бояд андеша кунӣ ки ин айб бо бисёр айби дигари дорӣ ки вай ҳаме надонад , пас ба шукри он машғӯли шӯ ки ҳақи таъолии парда бар дигари айби ту фурӯ гузошту ваии ҳасаноти худ ба ту ҳадя кард ва агар сано буд , ҳамчун куштани ту будӣ чаро ба куштани шоди шӯй ва ба ҳадяи ранҷури шӯй ? ва ин касе кунад ки аз корҳо сӯрат бинад на маънӣу рӯҳ . Ва ҳарки ақл дорад аз паии ақли бад-ӣн пайдо шавад ки ӯ аз корҳо ҳақиқат ва рӯҳ бинад на зоҳиру сӯрату андари ҷумла то тамаъ аз халқ бурӣда нашавад ин беморӣ аз дили брнхизд .

پس اگر راست همی گوید رنجور بدان نقصان باید بود که اندر تواست. اگر نقصان دینی است نه از سخن وی است و اگر دنیایی است خود به نزدیک اهل دین هنر بود نه عیب و دیگر علاج آن بود که اندیشه کنی که آنچه گفت از سه حال خالی نیست. اگر راست گفت و به شفقت گفت از وی منت باید داشت. اگر کسی تو را گوید که اندر جامه تو ماری است منت داری و عیب که اندر دین بود از مار بتر بود که از وی هلاک آخرت باشد. و اگر اندر نزدیک پادشاهی همی روی، کسی تو را همی گوید ای پلید جامه بیشتر جامه پاک کن. نگاه کنی جامه پرنجاست باشد و اگر چنان پیش پادشاه شد اندر خط عقوبت بودی از آن منت باید داشت که از آن خطر رستی. و اگر به قصد تعنت گفت تو فایده خویش یافتی، چون راست گفت و تنعت وی جنایتی است که بر دین خود کرد. پس چون تو را منفعت است و وی را مضرت است خشم اندر وی شرط نیست، اما اگر دروغ گفته باشد، باید اندیشه کنی که این عیب با بسیار عیب دیگر داری که وی همی نداند، پس به شکر آن مشغول شو که حق تعالی پرده بر دیگر عیب تو فرو گذاشت و وی حسنات خود به تو هدیه کرد و اگر ثنا بود، همچون کشتن تو بودی چرا به کشتن شاد شوی و به هدیه رنجور شوی؟ و این کسی کند که از کارها صورت بیند نه معنی و روح. و هرکه عقل دارد از پی عقل بدین پیدا شود که او از کارها حقیقت و روح بیند نه ظاهر و صورت و اندر جمله تا طمع از خلق بریده نشود این بیماری از دل برنخیزد.