Бидон ки дараҷоти риё мутафовитаст ва баъзе азим тарасту тафовути он аз се асли хезад :

بدان که درجات ریا متفاوت است و بعضی عظیم تر است و تفاوت آن از سه اصل خیزد:

Асли аввал

اصل اول

Он ки қасди риё беқасд савоб бошад . Чунон ки намоз кунад ва рӯза дорад ва агар танҳо будӣ накардӣ ва ин сахти азим буду уқоби ин бузург бошад . Аммо агар қасд савоб дорад низ валикин агар танҳо будӣ накардӣ ин низ ба дараҷаи аввали наздик буд ва ин қасди заъифи вайро аз хашми ҳақи таъолӣ берун наёвард . Аммо агар қасди савоби ғолиб буд ва агар танҳо будӣ бкрдии валикин чун касе ҳаме бинад андари нишоти биафзояд ва бар ваии осонтар буд , чунин умед дорем ки ибодати бад-ӣн ботил нашаваду савоб ҳбтаҳ нашавад , аммо бидон қадар ки шурб риё бӯдааст вайро уқубат кунанд ё бидон қадар аз савоби вай камтар кунанд , аммо агар ҳар ду баробар буд чунон ки яке ғолибтар набошад ин ширк бӯдау зоҳири ахбор онаст ки аз ин ба саломату сар ба сар наҷаҳд балки мъоқб бошад .

آن که قصد ریا بی قصد ثواب باشد. چنان که نماز کند و روزه دارد و اگر تنها بودی نکردی و این سخت عظیم بود و عقاب این بزرگ باشد. اما اگر قصد ثواب دارد نیز ولیکن اگر تنها بودی نکردی این نیز به درجه اول نزدیک بود و این قصد ضعیف وی را از خشم حق تعالی بیرون نیاورد. اما اگر قصد ثواب غالب بود و اگر تنها بودی بکردی ولیکن چون کسی همی بیند اندر نشاط بیفزاید و بر وی آسانتر بود، چنین امید داریم که عبادت بدین باطل نشود و ثواب حبطه نشود، اما بدان قدر که شرب ریا بوده است وی را عقوبت کنند یا بدان قدر از ثواب وی کمتر کنند، اما اگر هر دو برابر بود چنان که یکی غالبتر نباشد این شرک بوده و ظاهر اخبار آن است که از این به سلامت و سر به سر نجهد بلکه معاقب باشد.

Асли дувум

اصل دوم

Тафовути ончии риё ба вай кунанд ва он тоъатаст ва он бар се дараҷааст :

تفاوت آنچه ریا به وی کنند و آن طاعت است و آن بر سه درجه است:

Дараҷаи аввал риё бошад ба асли имон ва ин имони мунофиқ буд . Ва кори ваии саъбтар буд аз коФркаҳи вай низ ба ботин кофараст ва ба зоҳири талбис ҳаме кунад ва чунин андари ибтидои ислом бисёр бӯдаанд ва акнӯн камтар бошад , аммо абоҳтёну касоне ки мулҳид шудаанд ва ба шариъату охират имон надоранд ва ба зоҳири хилофи он ҳамеи намоянд , аз ҷумлаи ин мунофиқон бошанд ки ҷовид ба дӯзах бошанд .

درجه اول ریا باشد به اصل ایمان و این ایمان منافق بود. و کار وی صعبتر بود از کافرکه وی نیز به باطن کافر است و به ظاهر تلبیس همی کند و چنین اندر ابتدای اسلام بسیار بوده اند و اکنون کمتر باشد، اما اباحتیان و کسانی که ملحد شده اند و به شریعت و آخرت ایمان ندارند و به ظاهر خلاف آن همی نمایند، از جمله این منافقان باشند که جاوید به دوزخ باشند.

Дараҷаи дувуми риё буд ба асли ибодот , чун касе ки намоз кунад бе таҳорати пеши мардумон ва ё рӯза дорад ва агар танҳо будӣ накардӣ . Ва ин низ азимаст валикин на чун риё буд ба асли имон . Ва бар ҷумла чун манзалати наздики халқи дӯст тар медорад аз он ки ба наздики ҳақи таъолӣ , имони ваии заъиф буд , агарчӣ кофар нест , валикини андари вақти марги андари хатар куфр бошад агар на тавба кунад .

درجه دوم ریا بود به اصل عبادات، چون کسی که نماز کند بی طهارت پیش مردمان و یا روزه دارد و اگر تنها بودی نکردی. و این نیز عظیم است ولیکن نه چون ریا بود به اصل ایمان. و بر جمله چون منزلت نزدیک خلق دوست تر می دارد از آن که به نزدیک حق تعالی، ایمان وی ضعیف بود، اگرچه کافر نیست، ولیکن اندر وقت مرگ اندر خطر کفر باشد اگر نه توبه کند.

Дараҷаи сеюм он ки риё ба асли имон ва фароиз накунад , валикин ба суннат кунад чунон ки намоз шаб кунад ва садақа диҳад ва ба ҷамоат шаваду рӯзи арафау ошуроу душанбеу панҷшанбе рӯза дорад барои он ки то вайро мазаммат накунанд ё бар вай сано гӯйанд ва бошад ки гуяд : ҳамон ангорам ки накардам ки ин бар ман воҷиб набӯд акнӯн савобӣ наме биўсм бояд ки уқобӣ набошад . На чунинаст ки ин ибодатҳо барои ҳақ таъолӣасту халқро дар он насибӣ нест ва чун барои халқ кунад халқро Фропиш дошта бошад андари чизе ки он ҷузи ҳақи таъолиро нест ва ин истеҳзо буду сабаб уқоб бошад , агарчӣ бидон саъбӣ набошад ки андари фароиз буд . Ва наздик бошад бад-ӣни он риё ки ба суннатҳо кунанд ки сифоти ибодот буд , чунон ки чун касеро бинад рукӯъу суҷуд некӯтар кунад ва илтифот накунад ба ҳеҷ чизу қироати зиёдати бикашаду талаб ҷамоат кунад ва танҳо накунад васф пешин гираду андари зкўаҳ он диҳад ки беҳтар бошаду андари рӯзаи забон нигоҳ дорад ва ба хилват биншинад .

درجه سوم آن که ریا به اصل ایمان و فرایض نکند، ولیکن به سنت کند چنان که نماز شب کند و صدقه دهد و به جماعت شود و روز عرفه و عاشورا و دوشنبه و پنجشنبه روزه دارد برای آن که تا وی را مذمت نکنند یا بر وی ثنا گویند و باشد که گوید: همان انگارم که نکردم که این بر من واجب نبود اکنون ثوابی نمی بیوسم باید که عقابی نباشد. نه چنین است که این عبادتها برای حق تعالی است و خلق را در آن نصیبی نیست و چون برای خلق کند خلق را فراپیش داشته باشد اندر چیزی که آن جز حق تعالی را نیست و این استهزا بود و سبب عقاب باشد، اگرچه بدان صعبی نباشد که اندر فرایض بود. و نزدیک باشد بدین آن ریا که به سنتها کنند که صفات عبادات بود، چنان که چون کسی را بیند رکوع و سجود نیکوتر کند و التفات نکند به هیچ چیز و قرائت زیادت بکشد و طلب جماعت کند و تنها نکند وصف پیشین گیرد و اندر زکوه آن دهد که بهتر باشد و اندر روزه زبان نگاه دارد و به خلوت بنشیند.

Асли сеюм

اصل سوم

Тафовути мақсӯди марое буд ки лобуди мароеро ғаразӣ бошад аз риё ва он бар се дараҷааст : дараҷаи аввали мақсӯди вай ҷоҳӣ бошад то аз он ба фисқӣ ва маъсиятӣ расад , чунон ки амонату тақвоу ҳазар аз шубаҳот аз худ фарои намояд то вилояти авқофу қазоу васоёу вадиату моли ятем Фроўӣ диҳанд то андари он хиёнат кунад , ё мол Фроўӣ диҳанд то ба зкўаҳ ва садақа диҳад ва ба мустаҳаққи расонад ё дар роҳи ҳаҷ бар даравишон нафақа кунад ё андари хонақоҳи суфиён харҷ кунад ё бар масҷиду работу иморати он сарф кунад ва ё маҷлис кунад ва худро ба порсоеи Фронмоиду чашм бар занӣ афганда бошад ки хоҳад он зани андари вай рағбат кунад ё ба фасод бо вай биншинад ё ба маҷлис шавад , мақсӯди вай он бошад ки андари занӣ ё амрдӣ нигараду амсоли ин саъбтарин мақсӯдҳо буд ки ибодати ҳақро роҳии сохта то бидон ба маъсият вай расад . Ва ҳамчунин бошад ки касе ба молӣ ё ба зании вайро тӯҳмат кунад . Мол ба садақа бидиҳаду парҳези Фронмоид то он тӯҳматро аз хеш бияфканад то гӯйанд касе ки мол хеш бидиҳад моли дигарон чун ба ҳалол дорад .

تفاوت مقصود مرایی بود که لابد مرایی را غرضی باشد از ریا و آن بر سه درجه است: درجه اول مقصود وی جاهی باشد تا از آن به فسقی و معصیتی رسد، چنان که امانت و تقوی و حذر از شبهات از خود فرا نماید تا ولایت اوقاف و قضا و وصایا و ودیعت و مال یتیم فراوی دهند تا اندر آن خیانت کند، یا مال فراوی دهند تا به زکوه و صدقه دهد و به مستحق رساند یا در راه حج بر درویشان نفقه کند یا اندر خانقاه صوفیان خرج کند یا بر مسجد و رباط و عمارت آن صرف کند و یا مجلس کند و خود را به پارسایی فرانماید و چشم بر زنی افگنده باشد که خواهد آن زن اندر وی رغبت کند یا به فساد با وی بنشیند یا به مجلس شود، مقصود وی آن باشد که اندر زنی یا امردی نگرد و امثال این صعبترین مقصودها بود که عبادت حق را راهی ساخته تا بدان به معصیت وی رسد. و همچنین باشد که کسی به مالی یا به زنی وی را تهمت کند. مال به صدقه بدهد و پرهیز فرانماید تا آن تهمت را از خویش بیفکند تا گویند کسی که مال خویش بدهد مال دیگران چون به حلال دارد.

Дараҷаи дувуми он ки ғарази ваии мубоҳӣ буд , чун музаккар ки хештанро порсои намояд то вайро чизе диҳанд ё зании андари никоҳи вай рағбат кунад . Ва ин низ андари схти ҳақ таъолӣаст , агар чаҳ кор вай бидон саъбӣ нест ки он пешин буд , чаҳ ин низ тоъати ҳақи таъолиро роҳии сохт ба матоъи дунёу тоъати роҳи тақарруб ба ҳазрати ҳақи таъолӣ ва ёфт саодати охират буд . Чун роҳи дунёи сохт хиёнати вай бузург бошад .

درجه دوم آن که غرض وی مباحی بود، چون مُذَّکِر که خویشتن را پارسا نماید تا وی را چیزی دهند یا زنی اندر نکاح وی رغبت کند. و این نیز اندر سخط حق تعالی است، اگر چه کار وی بدان صعبی نیست که آن پیشین بود، چه این نیز طاعت حق تعالی را راهی ساخت به متاع دنیا و طاعت راه تقرب به حضرت حق تعالی و یافت سعادت آخرت بود. چون راه دنیا ساخت خیانت وی بزرگ باشد.

Дараҷаи сеюм он ки чизе талаб намекунад , валикини ҳазар ҳаме кунад ки вайро ба чашм ҳурмат нанигаранд чунон ки зоҳидироу солеҳонро нигаранд , чунон ки зуд равад ва чун касеро бинад оҳиста раваду сари андари пеши афканду шайхи вор рафтан гирад то нгўинд ки вай аз аҳл ғифлатаст ва пиндоранд ки вай низ андари миёни кор дайнаст . Ва ё хоҳад ки бихандад фурӯ гирад то нгўинди ҳазл бар вай ғолибаст ё боди сардии бикашаду ранҷии Фронмоид ё порае сари андар пеш кашад ва истиғфор кунад ва гуяд , « субҳони аллоҳ аз ин ғифлати одамӣ ! моро чаҳ ҷои ғифлат бо он ки моро Фропишаст »у ҳақи таъолӣ аз дил вай донад ки агар танҳо будӣ он таассуф ва он истиғфор набӯдӣ ва ё андари пеши вай касе ғайбат кунад гуяд , « мардумро аз ин муҳимтар кор ҳаст . Ба ғайбату айби худ машғӯл шудани аўлитр » . То гӯйанд ки вай ғайбат намекунад . ё қавмиро ҳаме бинад ки намоз ҳаме кунанд аз троўиҳ ё намози шаб ё рӯзи панҷшанбеу душанбеи рӯза ҳаме доранд ва агар вай надорад коҳилаш шимуранд аз бими ин мувофиқат кунад . Ва ё андари арафау ошуро рӯза надорад ва ташна шавад , об нахурд то пиндоранд ки рӯза дораст ва ё касе гуяд таом хур гуяд маро узрӣаст яъне рӯза дорам ва надораду бад-ӣни ду палидӣ ҷамъ кунад , яке нифоқ ки худ рӯза надораду дигари он ки Фронмоид ки ман сариҳ ҳаме нагӯям ки рӯза дораму ибодати хеши ҳамеи пӯшам ки ҳаме гӯям узрӣ ҳаст . намегӯям ки рӯза дорам . Ҳаме хоҳад ки хештани мухлиси намояд ва бошад ки об бихӯрад ва сабраш набӯду узрӣ гуфтан гирад ки « дӯш ранҷур будаму имрӯз рӯза натавонистам доштан » ва ё « фалони каси маро рӯза бикшод » ва бошад ки андар вақт нагӯяд ки онгоҳ бидонанд ки раёсат . Соъатӣ сабр кунаду онгоҳи суханӣ аз ҷое дигар фароз оварад ва гуяд , « ин дили модари сахт заъиф бошаду пиндорад ки агар фарзанди вай рӯза дорад ҳалок шавад » . Яъне ки барои дили модар рӯза намедорам ва ё гуяд , « чун мардуми рӯза ҳаме дорад ба шаби зуди хоб ҳаме гираду эҳёӣ шаб наметавонанд кард »у амсоли ин шайтон бар забон рондан гирад . Чун палидии ин риё дар ботин бошаду қрои мискин аз ин ғофил ки надонад ки аслу бехи хеш ҳаме кунаду ибодат ба риё ҳаме диҳад . Ин худ саҳласт ки аз риё баъзе ҳаст ки аз овоз рафтани мӯрчаи пӯшида тараст ки зиракону уламо аз андар ёфтан он оҷиз оянд то онгоҳ ба обидони аблаҳ чаҳ расад .

درجه سوم آن که چیزی طلب نمی کند، ولیکن حذر همی کند که وی را به چشم حرمت ننگرند چنان که زاهدان را و صالحان را نگرند، چنان که زود رود و چون کسی را بیند آهسته رود و سر اندر پیش افکند و شیخ وار رفتن گیرد تا نگویند که وی از اهل غفلت است و پندارند که وی نیز اندر میان کار دین است. و یا خواهد که بخندد فرو گیرد تا نگویند هزل بر وی غالب است یا باد سردی بکشد و رنجی فرانماید یا پاره ای سر اندر پیش کشد و استغفار کند و گوید، «سبحان الله از این غفلت آدمی! ما را چه جای غفلت با آن که ما را فراپیش است» و حق تعالی از دل وی داند که اگر تنها بودی آن تاسف و آن استغفار نبودی و یا اندر پیش وی کسی غیبت کند گوید، «مردم را از این مهم تر کار هست. به غیبت و عیب خود مشغول شدن اولیتر». تا گویند که وی غیبت نمی کند. یا قومی را همی بیند که نماز همی کنند از تراویح یا نماز شب یا روز پنجشنبه و دوشنبه روزه همی دارند و اگر وی ندارد کاهلش شمرند از بیم این موافقت کند. و یا اندر عرفه و عاشورا روزه ندارد و تشنه شود، آب نخورد تا پندارند که روزه دار است و یا کسی گوید طعام خور گوید مرا عذری است یعنی روزه دارم و ندارد و بدین دو پلیدی جمع کند، یکی نفاق که خود روزه ندارد و دیگر آن که فرانماید که من صریح همی نگویم که روزه دارم و عبادت خویش همی پوشم که همی گویم عذری هست. نمی گویم که روزه دارم. همی خواهد که خویشتن مخلص نماید و باشد که آب بخورد و صبرش نبود و عذری گفتن گیرد که «دوش رنجور بودم و امروز روزه نتوانستم داشتن» و یا «فلان کس مرا روزه بگشاد» و باشد که اندر وقت نگوید که آنگاه بدانند که ریاست. ساعتی صبر کند و آنگاه سخنی از جایی دیگر فراز آورد و گوید، «این دل مادر سخت ضعیف باشد و پندارد که اگر فرزند وی روزه دارد هلاک شود». یعنی که برای دل مادر روزه نمی دارم و یا گوید، «چون مردم روزه همی دارد به شب زود خواب همی گیرد و احیای شب نمی توانند کرد» و امثال این شیطان بر زبان راندن گیرد. چون پلیدی این ریا در باطن باشد و قرای مسکین از این غافل که نداند که اصل و بیخ خویش همی کند و عبادت به ریا همی دهد. این خود سهل است که از ریا بعضی هست که از آواز رفتن مورچه پوشیده تر است که زیرکان و علما از اندر یافتن آن عاجز آیند تا آنگاه به عابدان ابله چه رسد.