Бидон ки ин беморӣу алоҷи ин воҷибасту ҷуз ба ҷаддии тамом алоҷ напазирад ки ин иллатӣаст бо мизоҷи дили одамии омехтау андари ваии росих шуда . Алоҷи душвори пазираду сабаби съўбти ин беморӣ онаст ки одамӣ аз кӯдакии бози мардумонро мебинад ки рӯу риё бо якдигар нигоҳ медоранд ва худро андари чашми якдигар ҳаме оройанду ҳамаи шуғли эшон ё бештар он бошад ва ин табъи андари дили кӯдак растан гирад ва ҳар рӯзи зиёдат ҳаме шавад то онгоҳ ки оқилӣ тамом шаваду бидонад ки ин кор зиёнкоронаст ва он одати ғолиб шуда бошаду маҳв кардан он душвор гашта бошад . Ва ҳеҷ кас аз ин беморӣ холӣ набошад ва ин муҷоҳидати фарзи айни ҳама халқасту андари муъолиҷати ду мақомаст : яке талаби мсҳл ки Модати ин аз ботини бабрад ва қалъ кунад ва ин мураккабаст аз илму амал :

بدان که این بیماری و علاج این واجب است و جز به جدی تمام علاج نپذیرد که این علتی است با مزاج دل آدمی آمیخته و اندر وی راسخ شده. علاج دشوار پذیرد و سبب صعوبت این بیماری آن است که آدمی از کودکی باز مردمان را می بیند که رو و ریا با یکدیگر نگاه می دارند و خود را اندر چشم یکدیگر همی آرایند و همه شغل ایشان یا بیشتر آن باشد و این طبع اندر دل کودک رستن گیرد و هر روز زیادت همی شود تا آنگاه که عاقلی تمام شود و بداند که این کار زیانکاران است و آن عادت غالب شده باشد و محو کردن آن دشوار گشته باشد. و هیچ کس از این بیماری خالی نباشد و این مجاهدت فرض عین همه خلق است و اندر معالجت دو مقام است: یکی طلب مسهل که مادت این از باطن ببرد و قلع کند و این مرکب است از علم و عمل:

Аммо илмӣ онаст ки зарурӣ бишносад ки одамӣ ончӣ кунад аз он кунад ки вайро лиззатӣ бошад дар вақт . Чун шиносад ки зарари он андари оқибат ба дараҷа Эйаст ки тоқат он надорад дасти бдоштн бар вай саҳл шавад , чунон ки бидонад ки дар ангабини заҳр қотиласт ва агарчӣ бар ваии ҳарис буд аз вай ҳазар кунад . Ва асли риё агарчӣ бар ҷумла бо дӯстии ҷоҳ ва манзалат ояд , валикини се бех дорад : яке дӯстии Муҳамадати сано , дувуми бими нкўҳидну мазаммат , сими тамаъи андари мардумон . Ва барои ин буд ки аъробии расӯлро гуфт ки чаҳ гӯйӣ дар мардӣ ки ҷиҳод кунад барои ҳамият ё барои он ки мардии вайро бибинад ё ҳадис вай кунанд ? расӯл ( с ) гуфт , « ҳарки ҷиҳод бидон кунад то калимаи тавҳид ғолиб шавад ваии андари роҳи ҳақ таъолӣаст » ва ин ҳамаи ишорат ба талаби зикру саноу бим мазамматаст . Ва расӯл ( с ) гуфт , « ҳарки ғзо кунад то зонўбнди шутурӣ ба дасти оради вайро ҷуз он нест аз ғзо ки ният кардааст » .

اما علمی آن است که ضروری بشناسد که آدمی آنچه کند از آن کند که وی را لذتی باشد در وقت. چون شناسد که ضرر آن اندر عاقبت به درجه ای است که طاقت آن ندارد دست بداشتن بر وی سهل شود، چنان که بداند که در انگبین زهر قاتل است و اگرچه بر وی حریص بود از وی حذر کند. و اصل ریا اگرچه بر جمله با دوستی جاه و منزلت آید، ولیکن سه بیخ دارد: یکی دوستی محمدت ثنا، دوم بیم نکوهیدن و مذمت، سیم طمع اندر مردمان. و برای این بود که اعرابی رسول را گفت که چه گویی در مردی که جهاد کند برای حمیت یا برای آن که مردی وی را ببیند یا حدیث وی کنند؟ رسول (ص) گفت، «هرکه جهاد بدان کند تا کلمه توحید غالب شود وی اندر راه حق تعالی است» و این همه اشارت به طلب ذکر و ثنا و بیم مذمت است. و رسول (ص) گفت، «هرکه غزا کند تا زانوبند شتری به دست آرد وی را جز آن نیست از غزا که نیت کرده است».

Пас ҳосили риё аз ин се асл ояд . Аммо шараи санои халқ бояд ки бишиканад бидон ки бияндешад аз Фзиҳтии хеши андари қиёмат ки бар сари мулло мунодӣ кунанд , « ё марое ё фоҷир ё гумроҳ ! шарм надоштӣ ки тоъати ҳақи таъолӣ ба ҳадиси мардумони бФрўхтӣу дили халқ нигоҳ доштӣ ва ба ризои холиқ бок надоштӣу даврӣ аз ҳақи таъолӣ ихтиёр кардӣ то ба халқи наздики шӯйу қабули халқ аз қабули ҳақи дӯст тар доштӣ ва ба мазаммати холиқ ризо додӣ бо санои халқ ? ҳеҷ каси наздики ту аз ҳақи таъолӣ хортар набӯд ки ризоӣ ҳама биҷустӣ ва ба хати вай бок надоштӣ ? » чун оқил аз ин Фзиҳт бияндешад донад ки санои халқи бад-ӣн қиём накунад хосса ки бошад ки он тоъат ки ҳаме кунад сабаби руҷҳони каффа ҳасанот хоҳад буд , чун ба риё табоҳ гардад сабаби руҷҳони каффа сиӣот шавад . Агар ин риё накардӣ рафиқи анбёءу авлиёъи хостӣ буд . Акнӯн бад-ӣни риёи андари даст забонӣа афтоду рафиқ маҳҷӯрон шуд . Ва ин ҳама ба ризоӣ халқ карду ризои халқи ҳаргизи худ ҳосил наёяд ки то яке хушнӯд шавад дайгарӣ нохушнӯд гардад . Ва агар яке сано гуяд яке мазаммат кунад . Ва онгоҳ агар ҳама сано гӯйанд ба дасти эшон на рӯзӣ вайаст ва на умри вай ва на саодати дунёу саодати охират . Ҷаҳлии тамом буд ки дили худ андари ҳол пароканда кунаду андари хатари уқобу мқти афканд барои чунин ғараз . Ва амсоли ин бояд ки бар дили худ тоза ҳаме дорад .

پس حاصل ریا از این سه اصل آید. اما شره ثنای خلق باید که بشکند بدان که بیندیشد از فضیحتی خویش اندر قیامت که بر سر ملا منادی کنند، «یا مرایی یا فاجر یا گمراه! شرم نداشتی که طاعت حق تعالی به حدیث مردمان بفروختی و دل خلق نگاه داشتی و به رضای خالق باک نداشتی و دوری از حق تعالی اختیار کردی تا به خلق نزدیک شوی و قبول خلق از قبول حق دوست تر داشتی و به مذمت خالق رضا دادی با ثنای خلق؟ هیچ کس نزدیک تو از حق تعالی خوارتر نبود که رضای همه بجستی و به خط وی باک نداشتی؟» چون عاقل از این فضیحت بیندیشد داند که ثنای خلق بدین قیام نکند خاصه که باشد که آن طاعت که همی کند سبب رجحان کفه حسنات خواهد بود، چون به ریا تباه گردد سبب رجحان کفه سیئات شود. اگر این ریا نکردی رفیق انبیاء و اولیاء خواستی بود. اکنون بدین ریا اندر دست زبانیه افتاد و رفیق مهجوران شد. و این همه به رضای خلق کرد و رضای خلق هرگز خود حاصل نیاید که تا یکی خشنود شود دیگری ناخشنود گردد. و اگر یکی ثنا گوید یکی مذمت کند. و آنگاه اگر همه ثنا گویند به دست ایشان نه روزی وی است و نه عمر وی و نه سعادت دنیا و سعادت آخرت. جهلی تمام بود که دل خود اندر حال پراکنده کند و اندر خطر عقاب و مقت افکند برای چنین غرض. و امثال این باید که بر دل خود تازه همی دارد.

Ва аммо тамаъро бидон ки гуфтаем андари китоби дӯстии мол алоҷ кунад ва бо хештан тақдир кунад ки ин тамаъ вафо накунад ва агар кунад бо мазаллату миннат буду ризои ҳақи таъолӣ фӯт шавад ба нақд ва дилҳои халқ мусаххар нашавад ало ба машйати ҳақи таъолӣ , чун ризои ҳақи таъолӣ ҳосил кунад ваии дилҳоро худ мусаххар вай гирданд . Ва чун ризои ҳақи таъолӣ ҳосил накунад , Фсиҳтии вай ошкоро шавад ва дилҳо низ нФўр гардад , ва аммо алоҷ мазаммат бидон кунад ки бо хештан гуяд ки агар ба наздики ҳақи таъолии сутӯда буд накӯҳиши халқи вайро зиён надорад ва агар накӯҳида буд санои халқи ҳеҷ суд надорад ва агар роҳ ихлос гираду дил аз парокандагии халқ пок дорад , ҳамаи дилҳоро ҳақи таъолӣ ба дӯстии вай ороста кунад ва агар накунад худ зуд буд ки риёу нифоқ вай бишносанд ва он мазаммат ки аз он ҳамеи тарсад ба вай расаду ризои ҳақи таъолӣ фӯт шавад ва чун дил ҳозир кунад ва як ҳиммат ва як андеша шавад , андари ихлос ва аз мурооти дили халқ халосӣ ёбад , анвор ба дили вай пайваста шаваду латоифу мадади аноят мутавотир шаваду роҳи ҳаловату лиззати он бар вай кушода шавад .

و اما طمع را بدان که گفته ایم اندر کتاب دوستی مال علاج کند و با خویشتن تقدیر کند که این طمع وفا نکند و اگر کند با مذلت و منت بود و رضای حق تعالی فوت شود به نقد و دلهای خلق مسخر نشود الا به مشیت حق تعالی، چون رضای حق تعالی حاصل کند وی دلها را خود مسخر وی گرداند. و چون رضای حق تعالی حاصل نکند، فصیحتی وی آشکارا شود و دلها نیز نفور گردد، و اما علاج مذمت بدان کند که با خویشتن گوید که اگر به نزدیک حق تعالی ستوده بود نکوهش خلق وی را زیان ندارد و اگر نکوهیده بود ثنای خلق هیچ سود ندارد و اگر راه اخلاص گیرد و دل از پراکندگی خلق پاک دارد، همه دلها را حق تعالی به دوستی وی آراسته کند و اگر نکند خود زود بود که ریا و نفاق وی بشناسند و آن مذمت که از آن همی ترسد به وی رسد و رضای حق تعالی فوت شود و چون دل حاضر کند و یک همت و یک اندیشه شود، اندر اخلاص و از مراعات دل خلق خلاصی یابد، انوار به دل وی پیوسته شود و لطایف و مدد عنایت متواتر شود و راه حلاوت و لذت آن بر وی گشاده شود.

Аммо алоҷи амалии он буд ки хайроту тоъоти хешро ҳамчунон пинҳон дорад ки касе фавоҳишу маосӣ пинҳон дорад то одат кунад ба қаноат кардани андари тоъат кардан ба илми ҳақи таъолӣ ва ин андари ибтидои душвор буд , валикин чун ҷаҳд кунад бар вай осон шаваду лиззати ихлос ва муноҷот биёбад ва чунон шавад ки агар халқ низ бенанди ваии худ аз халқ ғофил бошад .

اما علاج عملی آن بود که خیرات و طاعات خویش را همچنان پنهان دارد که کسی فواحش و معاصی پنهان دارد تا عادت کند به قناعت کردن اندر طاعت کردن به علم حق تعالی و این اندر ابتدا دشوار بود، ولیکن چون جهد کند بر وی آسان شود و لذت اخلاص و مناجات بیابد و چنان شود که اگر خلق نیز بینند وی خود از خلق غافل باشد.

Мақоми дувуми таскини хотири раёсат , чун хотири риё падед ояд агарчӣ ба муҷоҳидат чунон кард ки тамаъ аз моли халқ ва аз саноӣ халқ бибареду ҳамаи андари чашми вай ҳақир шуд , валикини шайтони андари миёни ибодати хотирҳои риёи андари пеш овардан гирад : аввали хотири он буд ки бидонад ки касеро итилоъ афтод ё умед онаст ки итилоъ уфтад . Дувум рағбатӣ бошад ки андари нафас падед ояд ки бидонад ки вайро манзалатӣ буд наздики эшон . Сими қабули ин рағбат буд то азм кунад ки таҳқиқ гирданду ҷаҳд бояд кард то аввали хотирро дафъ кунад ва бигӯед ки итилоъи халқ чаҳ кунам ки холиқ матлаъасту марои итилоъи вай кифоятасту кори ман ба даст халқ нест . Агар хотири дувуми андари рағбат қабул биҷунбад ончӣ аз пеши брхўиштн тақдир кардааст бо ёд оварад ки қабули эшон бо раду мқти ҳақи таъолӣ чаҳ суд то аз ин андешаи кроҳитӣ падед ояд андари муқобилаи он рағбат , пас он шӯҳрати вайро ба қабули халқ ҳаме хонд ва ин кроҳити вайро манъ ҳаме кунад . Ва он ки ғолиби ваии кроҳит буд , нафаси мутӣъ вай гардад , пас андари муқобилаи он се хатари се кор дигар бошад :

مقام دوم تسکین خاطر ریاست، چون خاطر ریا پدید آید اگرچه به مجاهدت چنان کرد که طمع از مال خلق و از ثنای خلق ببرید و همه اندر چشم وی حقیر شد، ولیکن شیطان اندر میان عبادت خاطرهای ریا اندر پیش آوردن گیرد: اول خاطر آن بود که بداند که کسی را اطلاع افتاد یا امید آن است که اطلاع افتد. دوم رغبتی باشد که اندر نفس پدید آید که بداند که وی را منزلتی بود نزدیک ایشان. سیم قبول این رغبت بود تا عزم کند که تحقیق گرداند و جهد باید کرد تا اول خاطر را دفع کند و بگوید که اطلاع خلق چه کنم که خالق مطلع است و مرا اطلاع وی کفایت است و کار من به دست خلق نیست. اگر خاطر دوم اندر رغبت قبول بجنبد آنچه از پیش برخویشتن تقدیر کرده است با یاد آورد که قبول ایشان با رد و مقت حق تعالی چه سود تا از این اندیشه کراهیتی پدید آید اندر مقابله آن رغبت، پس آن شهرت وی را به قبول خلق همی خواند و این کراهیت وی را منع همی کند. و آن که غالب وی کراهیت بود، نفس مطیع وی گردد، پس اندر مقابله آن سه خطر سه کار دیگر باشد:

Яке маърифати он ки дар лаънату схти ҳақ таъолӣ хоҳад буд , дувуми кроҳитӣ ки аз ин маърифат таваллуд кунад , сими бозоистодну дафъ кардани хотири риёро ва бошад ки шаҳвати риёи чунон заҳмат кунад ки андари дил ҷой намонад маърифату кроҳитроу фаро дидор наёяд агарчӣ пеш аз он бисёр бар худ тақдир карда бошад . Ва чун чунин буд дасти шайтонро буд ва ин ҳамчунон буд ки хештанро бар ҳалами рости бунааду офати хашм бо хештан тақдир кунад . Чун Фроон вақт расад хашм ғалаба гираду ҳама фаромӯш кунад ва бошад ки маърифат ҳозир шаваду бидонад ки ҳамаи раёсати валикин чун шаҳват қавӣ бошад кроҳит падед набошад ва бошад ки кроҳит низ буд валикин бо он шаҳвати брнёиду дафъ натавонад кард ва ба қабули халқ майл кунад ва бисёр олам буд ки сухан ҳаме гуяд ва ҳаме донад ки ба риё ҳаме гуяд ва он хусрон вайасту тавбаи тохир ҳаме кунад . Пас дафъи риё ба миқдори қӯт кроҳит бошаду қӯти кроҳит ба миқдори қӯти маърифат буду қӯти маърифат ба миқдори қӯти имон буду мадади ин аз млоикаҳ бошаду риё ба миқдори қӯти шаҳват дунё бошаду мадади он аз шаётин шудау дили бандаи миёни ду лашгари мутанозиъ буду вайро ба ҳарякӣ шбҳтӣаст . Чун як шубҳа бар ваии ғолибтар буд , асари вайро қобилтар буду майл ба вай беш кунад ва ин шубҳа аз пеш фарогирифта бошад , ки бандаи пеш аз намоз бо хештан чунон карда буд ки ахлоқи млоикаҳ бар вай ғолибтар бошад ё чунон ки ахлоқи шаётин бар вай ғолибтар бошад , пас андари миёни ибодат чун хотири риё андар расад он падед омадан гирад . Ва тақдири азалу рои ин ҳамаи вайро ҳаме тозанд то бидонҷо ки насиби вай омадааст аз қисмати азалӣ аз ғалабаи шубҳаи млоикаҳ ё шубҳаи шаётин .

یکی معرفت آن که در لعنت و سخط حق تعالی خواهد بود، دوم کراهیتی که از این معرفت تولد کند، سیم بازایستادن و دفع کردن خاطر ریا را و باشد که شهوت ریا چنان زحمت کند که اندر دل جای نماند معرفت و کراهیت را و فرا دیدار نیاید اگرچه پیش از آن بسیار بر خود تقدیر کرده باشد. و چون چنین بود دست شیطان را بود و این همچنان بود که خویشتن را بر حلم راست بنهد و آفت خشم با خویشتن تقدیر کند. چون فراآن وقت رسد خشم غلبه گیرد و همه فراموش کند و باشد که معرفت حاضر شود و بداند که همه ریاست ولیکن چون شهوت قوی باشد کراهیت پدید نباشد و باشد که کراهیت نیز بود ولیکن با آن شهوت برنیاید و دفع نتواند کرد و به قبول خلق میل کند و بسیار عالم بود که سخن همی گوید و همی داند که به ریا همی گوید و آن خسران وی است و توبه تاخیر همی کند. پس دفع ریا به مقدار قوت کراهیت باشد و قوت کراهیت به مقدار قوت معرفت بود و قوت معرفت به مقدار قوت ایمان بود و مدد این از ملایکه باشد و ریا به مقدار قوت شهوت دنیا باشد و مدد آن از شیاطین شده و دل بنده میان دو لشگر متنازع بود و وی را به هریکی شبهتی است. چون یک شبهه بر وی غالبتر بود، اثر وی را قابلتر بود و میل به وی بیش کند و این شبهه از پیش فراگرفته باشد، که بنده پیش از نماز با خویشتن چنان کرده بود که اخلاق ملایکه بر وی غالبتر باشد یا چنان که اخلاق شیاطین بر وی غالبتر باشد، پس اندر میان عبادت چون خاطر ریا اندر رسد آن پدید آمدن گیرد. و تقدیر ازل و رای این همه وی را همی تازند تا بدانجا که نصیب وی آمده است از قسمت ازلی از غلبه شبهه ملایکه یا شبهه شیاطین.