Аммо алоҷ ба тафсил онаст ки нигоҳ кунад то такаббур чаҳ мекунад ? агар ба сабаби насаб ҳаме кунад , бояд ки насаби хеши бидонад ки ҳақи таъолӣ баён кардааст ва гуфта , «у бдои халқи алонсони ман тин , сами ҷаъли ман сулолаи ман мо маин » гуфт , « асли ту аз хокасту насаб аз нутфа , пас нутфа падарасту хоки ҷад » . Ва аз ин ду хортар нест . Агар гӯйии охири падари андар миёнаст , миёни ту падари ту нутфау ълқаҳу мзғаҳ ва бисёре рсўоииҳост . Чаро андар ин нанигарӣ ? ва аҷабтар он ки падарат агар хоки бихтӣ ё ҳҷомӣ кардӣ ту аз вай нанг доштӣ ки ӯ даст ба хок ва хӯн кардааст ва ту худ аз хоку хӯнӣ чаро фахр ҳаме кунӣ ?

اما علاج به تفصیل آن است که نگاه کند تا تکبر چه می کند؟ اگر به سبب نسب همی کند، باید که نسب خویش بداند که حق تعالی بیان کرده است و گفته، «و بدا خلق الانسان من طین، ثم جعل من سلاله من ما مهین» گفت، «اصل تو از خاک است و نسب از نطفه، پس نطفه پدر است و خاک جد». و از این دو خوارتر نیست. اگر گویی آخر پدر اندر میان است، میان تو پدر تو نطفه و علقه و مضغه و بسیاری رسواییهاست. چرا اندر این ننگری؟ و عجبتر آن که پدرت اگر خاک بیختی یا حجامی کردی تو از وی ننگ داشتی که او دست به خاک و خون کرده است و تو خود از خاک و خونی چرا فخر همی کنی؟

Ва чун ин бишнохтӣ , мисли ту чун касе буд ки пиндорад алавӣаст . Ду гувоҳ гувоҳӣ диҳанд ки ӯ бандаасту фарзанди фалон ҳҷомасту вайро равшан гардонанд ки чунинаст , чун ин бидонаст дигар такаббур накунад ва низ натавонад кард . Ва дигари он ки ҳар ки ба насаб нозад ба дайгарии нозинда буду фазл бояд ки дар ту бошад ки агар аз бўли одамии Карамии хезади вайро фазл набӯд бар Карамӣ ки аз бўли асби хезад .

و چون این بشناختی، مثل تو چون کسی بود که پندارد علوی است. دو گواه گواهی دهند که او بنده است و فرزند فلان حجام است و وی را روشن گردانند که چنین است، چون این بدانست دیگر تکبر نکند و نیز نتواند کرد. و دیگر آن که هر که به نسب نازد به دیگری نازنده بود و فضل باید که در تو باشد که اگر از بول آدمی کرمی خیزد وی را فضل نبود بر کرمی که از بول اسب خیزد.

Ва агар кибр ба сабаб ҷамол мекунад , бояд ки ҳар ки ба ҷамоли хеш фахр мекунад андари ботин хеш нигарад то Фзоиҳ бинад ва нигоҳ кунад ки андари шиками вайу андари масонаи вайу андари раги вайу андари бинии вайу гӯши вайу андари ҳамаи аъзои вай чаҳ расвоӣаст ки ҳар рӯз ба даст хеш бишӯяд аз хештан ки на тоқат он дорад ки он ба чашм бинаду буи он башнавад ва ҳамеша ҳмол онаст . Ва онгоҳ кунад ки офариниши вай аз хӯни ҳайз ва нутфааст ва ба роҳи гузар бўл гузарад то андар вуҷӯд ояд .

و اگر کبر به سبب جمال می کند، باید که هر که به جمال خویش فخر می کند اندر باطن خویش نگرد تا فضایح بیند و نگاه کند که اندر شکم وی و اندر مثانه وی و اندر رگ وی و اندر بینی وی و گوش وی و اندر همه اعضای وی چه رسوایی است که هر روز به دست خویش بشوید از خویشتن که نه طاقت آن دارد که آن به چشم بیند و بوی آن بشنود و همیشه حمال آن است. و آنگاه کند که آفرینش وی از خون حیض و نطفه است و به راه گذر بول گذرد تا اندر وجود آید.

Тоўўии якеро дид ки ҳаме хиромед . Гуфт , « ин рафтан касе нест ки донад ки андари шиками худ чаҳ дорад » . Ва одамӣ агар як рӯз хештан нашавед ҳамаи мзблаҳҳо аз ваии покиза тар бошад . Ва андари мзблаҳи ҳеҷ палидтар аз он нест ки аз вай биафтад . Ва онгоҳи ҷамоли сӯрати вай на ба вайаст то бидон фахр кунаду зиштии дигарон бадишон нест ки бар эшон айб кунаду ҷамоли вай низ эътимодро нишоед ки ба як беморӣ табоҳ гардаду обилаи вайро аз ҳамаи зишттар бикунад . Бад-ӣни заъифӣ кибр нишоед оварад .

طاووی یکی را دید که همی خرامید. گفت، «این رفتن کسی نیست که داند که اندر شکم خود چه دارد». و آدمی اگر یک روز خویشتن نشوید همه مزبله ها از وی پاکیزه تر باشد. و اندر مزبله هیچ پلیدتر از آن نیست که از وی بیفتد. و آنگاه جمال صورت وی نه به وی است تا بدان فخر کند و زشتی دیگران بدیشان نیست که بر ایشان عیب کند و جمال وی نیز اعتماد را نشاید که به یک بیماری تباه گردد و آبله وی را از همه زشت تر بکند. بدین ضعیفی کبر نشاید آورد.

Аммо он ки такаббур ба қӯт кунад . Андеша кунад ки агар як раг аз вай ба дар хезади ҳеҷ кас аз вай оҷизтар набошад ва агар магасии чизе аз вай андар рибоед аз вай оҷиз ояд . Ва агар пашшае андари гӯш вай шавад оҷиз шаваду бими он буд ки ҳалок шавад . Ва агар хорӣ дар пой вай шавад барҷоӣ бимонаду онгоҳ агар бисёре қӯт дорад гову шеру пел аз ваии қавитар буд ва чаҳ фахр ба чизе ки гову хари андари он сабқат дорад ?

اما آن که تکبر به قوت کند. اندیشه کند که اگر یک رگ از وی به در خیزد هیچ کس از وی عاجزتر نباشد و اگر مگسی چیزی از وی اندر رباید از وی عاجز آید. و اگر پشه ای اندر گوش وی شود عاجز شود و بیم آن بود که هلاک شود. و اگر خاری در پای وی شود برجای بماند و آنگاه اگر بسیاری قوت دارد گاو و شیر و پیل از وی قوی تر بود و چه فخر به چیزی که گاو و خر اندر آن سبقت دارد؟

Аммо агар такаббур ба тавонгарӣу чокару ғулом ва ба вилоят султон кунад , ин ҳамаи чизе буд ки аз зоти ваии берун буд . Агар моли дузди бараду вайро аз вилоят азл кунанд ба дасти вай чаҳ бошад ?у онгоҳ бисёр ҷуҳуд буд ки моли бештар аз вай дорад ва бисёр беақл буд чун тарк ва карду аҷлоФ ки даҳ чанд ӯ вилоят дорад .

اما اگر تکبر به توانگری و چاکر و غلام و به ولایت سلطان کند، این همه چیزی بود که از ذات وی بیرون بود. اگر مال دزد برد و وی را از ولایت عزل کنند به دست وی چه باشد؟ و آنگاه بسیار جهود بود که مال بیشتر از وی دارد و بسیار بی عقل بود چون ترک و کرد و اجلاف که ده چند او ولایت دارد.

Ва дар ҷумла ҳар чаҳ бо ту набӯд аз ту набӯд ва ҳар чаҳ аз ту набӯд такаббур ва фахр бидон зишт буд . Ин ҳама орият бошад ва аз ин ҳеҷ чиз ба ту несту ончӣ аз ҷумлаи ин асбоб ба ваии такаббур тавон кард андари зоҳир , илм ва ибодатасту алоҷи ин душвортараст ки ин камолӣасту илм назд худои таъолии азиз ва азимаст ва аз сифоти ҳақ таъолӣаст , пас душвор буд бар олам ки ба хештан илтифот накунад ва ин ба ду ваҷҳ осон шавад .

و در جمله هر چه با تو نبود از تو نبود و هر چه از تو نبود تکبر و فخر بدان زشت بود. این همه عاریت باشد و از این هیچ چیز به تو نیست و آنچه از جمله این اسباب به وی تکبر توان کرد اندر ظاهر، علم و عبادت است و علاج این دشوارتر است که این کمالی است و علم نزد خدای تعالی عزیز و عظیم است و از صفات حق تعالی است، پس دشوار بود بر عالم که به خویشتن التفات نکند و این به دو وجه آسان شود.

Ваҷҳи аввали он ки бидонад ки ҳуҷҷат бар олами азим тарасту хатари вай бештараст ки аз ҷоҳили корҳо фурӯ гузоранд ва аз олами Фрўнгзорнду ҷинояти олами фоштар . Ва ихборӣ ки андари хатари олам омадааст тааммул бибояд кард ки андари қуръони ҳақи таъолии оламро ки андари илми муқассир буд ба харӣ монанда мекунад ва мегуяд , « харвории китоб дар пушт дорад . Кмсли алҳмори иҳмли асФоро »у ҷои дигар ба саг монанда мекунад ва ҳаме гуяд , « кмсли алклби ани таҳаммули алайҳи илҳс , ӯ ттркаҳи илҳс » яъне агар донад ва агар надонад табъ хеш нагузорад ва аз сагу хар чаҳ хасистар буд ?

وجه اول آن که بداند که حجت بر عالم عظیم تر است و خطر وی بیشتر است که از جاهل کارها فرو گذارند و از عالم فرونگذارند و جنایت عالم فاش تر. و اخباری که اندر خطر عالم آمده است تامل بباید کرد که اندر قرآن حق تعالی عالم را که اندر علم مقصر بود به خری ماننده می کند و می گوید، «خرواری کتاب در پشت دارد. کمثل الحمار یحمل اسفارا» و جای دیگر به سگ ماننده می کند و همی گوید، «کمثل الکلب ان تحمل علیه یلهث، او تترکه یلهث» یعنی اگر داند و اگر نداند طبع خویش نگذارد و از سگ و خر چه خسیس تر بود؟

Ва ба ҳақиқат ҳар ки андари охират наҷот нахоҳад ёфт , ҷумлаи ҷамодот аз ваии фозилтар то ба ҳайвонот чаҳ расад . Ва бад-ӣн буд ки аз асҳоби яке ҳаме гуфт : кошкӣ ман мурғӣ будамӣ ва яке ҳаме гуфт : кошкӣ гӯсфандӣ будамӣ . Пас хатари хотамат агар бидонади пурвой такаббур набӯд . То агар касе бинад аз хештани ҷоҳилтар , гуяд : вай надонист , андари маъсият маъзӯрасту вай аз ман беҳтар . Ва агар касе бинад ки аз ваии оламтар буд , гуяд : вай чизе донад ки ман надонаму вай аз ман беҳтар . Ва агар периро бинад гуяд : ваии ҳақи таъолиро тоъат аз ман беш кардаасту вай аз ман беҳтар ва агар кӯдакиро бинад гуяд : ман гуноҳ бисёр дорам , ӯ ҳануз кӯдакаст ва чандон ки ман гуноҳ надорад ва аз ман беҳтараст , балки агар кофариро бинад такаббур накунад ва гуяд : бошад ки мусулмон шаваду оқибат некӯ ёбаду марои хотамати куфр буд . Чаҳ бисёр каси умрро дид пеш аз ислом ки бар вай такаббур кард ва он такаббури андари илми таъолии хато буд . Пас чун бузургии андари наҷот охиратаст ва он ғайбаст , бояд ки ҳар касе ба хавфи он машғӯл бошад то ба такаббури напардозад .

و به حقیقت هر که اندر آخرت نجات نخواهد یافت، جمله جمادات از وی فاضلتر تا به حیوانات چه رسد. و بدین بود که از اصحاب یکی همی گفت: کاشکی من مرغی بودمی و یکی همی گفت: کاشکی گوسفندی بودمی. پس خطر خاتمت اگر بداند پروای تکبر نبود. تا اگر کسی بیند از خویشتن جاهل تر، گوید: وی ندانست، اندر معصیت معذور است و وی از من بهتر. و اگر کسی بیند که از وی عالم تر بود، گوید: وی چیزی داند که من ندانم و وی از من بهتر. و اگر پیری را بیند گوید: وی حق تعالی را طاعت از من بیش کرده است و وی از من بهتر و اگر کودکی را بیند گوید: من گناه بسیار دارم، او هنوز کودک است و چندان که من گناه ندارد و از من بهتر است، بلکه اگر کافری را بیند تکبر نکند و گوید: باشد که مسلمان شود و عاقبت نیکو یابد و مرا خاتمت کفر بود. چه بسیار کس عمر را دید پیش از اسلام که بر وی تکبر کرد و آن تکبر اندر علم تعالی خطا بود. پس چون بزرگی اندر نجات آخرت است و آن غیب است، باید که هر کسی به خوف آن مشغول باشد تا به تکبر نپردازد.

Ваҷҳи дувуми он ки бидонад ки кибри худоиро расаду бас . Ҳар ки бо вай мнозът кунад худои вайро душман дорад ки ҳар касеро гуфт ки туро наздики ман қадари он вақт буд ки ту худро қадар нашиносӣ . Пас агар оқибати хеш ҳаме донад ки саодат хоҳад буд ба мисли , бад-ӣни маърифати ҳам кибр аз ваии бишавад . Ва бад-ӣни сабаб буд ки анбиё ( ъ ) мутавозеъ буданд ки донистанд ки ҳақи таъолии кибрро душман дорад .

وجه دوم آن که بداند که کبر خدای را رسد و بس. هر که با وی منازعت کند خدای وی را دشمن دارد که هر کسی را گفت که تو را نزدیک من قدر آن وقت بود که تو خود را قدر نشناسی. پس اگر عاقبت خویش همی داند که سعادت خواهد بود به مثل، بدین معرفت هم کبر از وی بشود. و بدین سبب بود که انبیا(ع) متواضع بودند که دانستند که حق تعالی کبر را دشمن دارد.

Ва аммо обид бояд ки бар олам агар чаҳ обид набӯд , такаббур накунад ва гуяд ки бошад ки илми шафиъ вай бошаду сиёти вай маҳв кунаду расӯл ( с ) ҳаме гуяд , « фазли олам бар обид чун фазл манаст бар яке аз асҳоби ман , ва агар ҷоҳил бошаду ҳоли вай мастур бошад гуяд : буд ки ӯ худ аз ман обидтарасту хештан машҳур накардааст ва агар муфсидӣ бошад гуяд : бисёр гуноҳаст ки бар дил ман равад аз васвосу хавотир ки он аз фисқи зоҳиртар буд ва бошад ки андари ботин гуноҳӣаст ки ман аз он ғофилам ки ҳама амал бидон ҳбтаҳ шавад , вондри ботини вай халқӣ некӯаст ки гуноҳони вай куффорат кунад , балки бошад ки вай тавба кунаду хотамат некӯ ёбад ва бар ман хато равад ки имон ба дар марги андар хатар уфтад . Ва андари ҷумла чун раво бошад ки номи вай ба назд ҳақи таъолӣ аз ашқиё буд такаббур кардан аз ҷаҳласт . Ва аз ин сабабаст ки бузургону уламоу машойих ҳамеша мутавозеъ бӯдаанд .

و اما عابد باید که بر عالم اگر چه عابد نبود، تکبر نکند و گوید که باشد که علم شفیع وی باشد و سییات وی محو کند و رسول(ص) همی گوید، «فضل عالم بر عابد چون فضل من است بر یکی از اصحاب من، و اگر جاهل باشد و حال وی مستور باشد گوید: بود که او خود از من عابدتر است و خویشتن مشهور نکرده است و اگر مفسدی باشد گوید: بسیار گناه است که بر دل من رود از وسواس و خواطر که آن از فسق ظاهرتر بود و باشد که اندر باطن گناهی است که من از آن غافلم که همه عمل بدان حبطه شود، واندر باطن وی خلقی نیکوست که گناهان وی کفارت کند، بلکه باشد که وی توبه کند و خاتمت نیکو یابد و بر من خطا رود که ایمان به در مرگ اندر خطر افتد. و اندر جمله چون روا باشد که نام وی به نزد حق تعالی از اشقیا بود تکبر کردن از جهل است. و از این سبب است که بزرگان و علما و مشایخ همیشه متواضع بوده اند.