Гумони некӯи бурдан ба хештан .

گمان نیکو بردن به خویشتن.

Бидон ки ҳарки аз саодати охират маҳрӯм монад аз он буд ки роҳ нарафту ҳарки роҳ нарафт аз он буд ки ё надонист ва ё натавонист ва ҳар ки натавонист аз он буд ки асири шаҳват буд ва бо шаҳват худ барнаёмад ва ҳарки надонист аз он буд ки ё ғофил буд ва бехабар буд ё роҳ гум кард . Бо ҳам андари роҳ ба навъе аз пиндор аз роҳи биФтод .

بدان که هرکه از سعادت آخرت محروم ماند از آن بود که راه نرفت و هرکه راه نرفت از آن بود که یا ندانست و یا نتوانست و هر که نتوانست از آن بود که اسیر شهوت بود و با شهوت خود برنیامد و هرکه ندانست از آن بود که یا غافل بود و بی خبر بود یا راه گم کرد. با هم اندر راه به نوعی از پندار از راه بیفتاد.

Аммо он шақоват ки аз нотавонистани хезад шарҳ кардем ва мисли ин қавми чунон буд ки касеро роҳӣ бибояд рафт . Ва бар роҳи ақабаҳои тнк ва душворасту ваии заъиф буду ақаба натавонад гузошт ва ҳалок шавад . Ва ақаботи ин роҳ чун шаҳват ҷоҳасту шаҳвати молу шаҳвати шикам ва фараҷаст ва ин шаҳавот ки гуфтем кас бошад ки як ақабаи бигузораду андари дувум оҷиз ояд , кас буд ки ду бигузораду андари сеюм оҷиз ояд ва ҳамчунин то ҳамаи ақаботи бозпаси пушт на афканд ба мақсад нарасад . Аммо шақоват ки ба сабаб нодонистанаст аз се ҷинсаст : яке ғифлатаст ва бехабарӣ ки онро нодонӣ гӯйанду мисоли ин чун касе буд ки бар роҳ хуфта монад ва ғофила баравад , чун касе вайро бедор накунад ҳалок шавад . Дувуми ҷинс залолатаст ки онро гумроҳӣ гӯйанд . Ва мисли ин чун касе буд ки мақсади вай аз сӯии машриқ буд ва рӯй ба ҷониб мағриб оварад ва ҳаме равад ва ҳарчанд бештар равад давртар монад ва ин залолро баъӣд гӯйанд , аммо онгаҳ аз рост ва чап шаваду залолат буд валикин баъӣд набошад . Аммо ҷинси сеюм ғурур бошад ки онро фирефтагӣ ва пиндор гӯйанд ва мисли ин чун касе буд ки ба ҳаҷ хоҳад рафт вайро дар бодия ба зари холиси ҳоҷат буд . Ҳарчӣ дорад ҳамеи фурушад ва бо зар ҳаме кунад валикини зар ки ҳаме сетанд қалб буд ё мағшуш ва вай надонад . Ҳамеи пиндорад ки зод ҳосил кард ва мурод бихоҳад ёфт . Чун ба бодия расад зар арза кунад ҳеҷ каси андар вай нанигарад . Ҳасрату тшўир дар даст вай бимонаду андари ҳақи ин қавм омадааст , « қулҳо анбӣкми болохсрини аъмолои аллазӣнаи зли съиҳми фии алҳиўаҳи алднё ва ҳам иҳсбўни Санъо » гуфт , « хосртрини андари қиёмат касоне бошанд ки ранҷ барда бошанд ва пиндоранд ки корӣ кардаанд . Чун нигоҳ кунанд ҳама ғалат карда бошанд . Ва тақсири ин кас аз он бӯда бошад ки аввал ҳаме боист ки саррофӣ биёмухтӣ онгоҳи зари ситадӣ то холис аз набаҳра бишнохтӣ агар натавонистӣ бар сарроф арза кардӣ , агар натавонистӣ санги зар ба даст оварадӣ . Ва сарроф мисли перасту устод бояд ки ба дараҷа перон расад ё андари пеш перӣ бошаду кори хеши арза ҳаме кунад . Агар аз ин ҳарду оҷиз ояд санги зари шаҳват вайаст . Ҳарчиро ки табъ вай бидон майл кунад бояд ки бидонад ки ботиласту андари ин низ ғалат уфтад валикини ғолиби он буд ки савоб ояд пас нодонии асл авваласт андари шақоват ва ин се ҷинсасту тафсили ин ҳарасау алоҷи ваии фариза буд ба шинохтан ки асли нахустин шинохтан роҳаст онгоҳ рафтани роҳ ва чун ҳарду ҳосил шавад ҳеҷ боқӣ намонад . Ва аз ин буд ки Абубакри разии аллоҳи анҳу андари дуо бар ин ақтсор кард ва гуфт , « арнолҳқи ҳқоу арзқнои атбоъаи ҳақи бмои намои чунон ки ҳасту қудрату қӯти даҳ то аз пай вай биравем » . Ва мо андари ин усӯл ки гузашт алоҷ нотавонаст бигуфтем . Акнӯн аз нодонистани бигӯем .

اما آن شقاوت که از ناتوانستن خیزد شرح کردیم و مثل این قوم چنان بود که کسی را راهی بباید رفت. و بر راه عقبه های تنک و دشوار است و وی ضعیف بود و عقبه نتواند گذاشت و هلاک شود. و عقبات این راه چون شهوت جاه است و شهوت مال و شهوت شکم و فرج است و این شهوات که گفتیم کس باشد که یک عقبه بگذارد و اندر دوم عاجز آید، کس بود که دو بگذارد و اندر سوم عاجز آید و همچنین تا همه عقبات بازپس پشت نه افکند به مقصد نرسد. اما شقاوت که به سبب نادانستن است از سه جنس است: یکی غفلت است و بی خبری که آن را نادانی گویند و مثال این چون کسی بود که بر راه خفته ماند و غافله برود، چون کسی وی را بیدار نکند هلاک شود. دوم جنس ضلالت است که آن را گمراهی گویند. و مثل این چون کسی بود که مقصد وی از سوی مشرق بود و روی به جانب مغرب آورد و همی رود و هرچند بیشتر رود دورتر ماند و این ضلال را بعید گویند، اما آنگه از راست و چپ شود و ضلالت بود ولیکن بعید نباشد. اما جنس سوم غرور باشد که آن را فریفتگی و پندار گویند و مثل این چون کسی بود که به حج خواهد رفت وی را در بادیه به زر خالص حاجت بود. هرچه دارد همی فروشد و با زر همی کند ولیکن زر که همی ستاند قلب بود یا مغشوش و وی نداند. همی پندارد که زاد حاصل کرد و مراد بخواهد یافت. چون به بادیه رسد زر عرضه کند هیچ کس اندر وی ننگرد. حسرت و تشویر در دست وی بماند و اندر حق این قوم آمده است، «قل ها انبئکم بالاخسرین اعمالا الذین ضل سعیهم فی الحیوه الدنیا و هم یحسبون صنعا» گفت، «خاسرترین اندر قیامت کسانی باشند که رنج برده باشند و پندارند که کاری کرده اند. چون نگاه کنند همه غلط کرده باشند. و تقصیر این کس از آن بوده باشد که اول همی بایست که صرافی بیاموختی آنگاه زر ستدی تا خالص از نبهره بشناختی اگر نتوانستی بر صراف عرضه کردی، اگر نتوانستی سنگ زر به دست آوردی. و صراف مثل پیر است و استاد باید که به درجه پیران رسد یا اندر پیش پیری باشد و کار خویش عرضه همی کند. اگر از این هردو عاجز آید سنگ زر شهوت وی است. هرچه را که طبع وی بدان میل کند باید که بداند که باطل است و اندر این نیز غلط افتد ولیکن غالب آن بود که صواب آید پس نادانی اصل اول است اندر شقاوت و این سه جنس است و تفصیل این هرسه و علاج وی فریضه بود به شناختن که اصل نخستین شناختن راه است آنگاه رفتن راه و چون هردو حاصل شود هیچ باقی نماند. و از این بود که ابوبکر رضی الله عنه اندر دعا بر این اقتصار کرد و گفت، «ارنالحق حقا و ارزقنا اتباعه حق بما نما چنان که هست و قدرت و قوت ده تا از پی وی برویم». و ما اندر این اصول که گذشت علاج ناتوانست بگفتیم. اکنون از نادانستن بگوییم.