Бидон ки гуруҳе дигаранд ки аз охират ғофиланд валикин эътиқодӣ кардаанд бар хилофи ростӣ ва аз роҳи ҳақ биФтодаҳанд ва он гумроҳии ҳиҷоб эшонаст ва аз ин панҷ мисоли бигӯем то маълум шавад :

بدان که گروهی دیگرند که از آخرت غافل اند ولیکن اعتقادی کرده اند بر خلاف راستی و از راه حق بیفتاده اند و آن گمراهی حجاب ایشان است و از این پنج مثال بگوییم تا معلوم شود:

Мисоли аввали он ки гуруҳеи охиратро мункиранд ва эътиқод кардаанд ки одамӣ чун бимирад нест шавад , ҳамчун гиёҳӣ ки хушк шавад ва ҳамчун чароғӣ ки бимираду бад-ӣни сабаби лагоми тақво аз сар Фрокрдаҳанд ва худаш ҳаме зӣанд ва пиндоранд ки ин ки анбиё ( ъ ) гуфтаанд , дар ин ҷаҳони талаби ҷоҳ ва табаъ кардаанд ва бошад ки сариҳ бигӯянд ки ин ҳадиси дӯзахи чунон буд ки кӯдакиро гӯйанд агар ба дабиристон нарӯй туро дар хона мӯашон кунанд . Ва ин мудаббир агар андари ин мисол нигоҳ кунад донад ки он идбори кӯдакро уфтад аз ношудан ба дабиристон аз хонаи мӯашон бтараст , чунон ки аҳли басират бдонстаҳанд ки идбори ҳиҷоб аз ҳақи таъолӣ аз дӯзах бтарасту сабаби он мтобът ҳавост , валикини ингори ин мувофиқ табъаст ва ин ғолиб шудааст бар ботин бисёре аз халқи андари охир алзмон , агарчӣ бар забони нгўинд ва бошад ки бар хештан низ пӯшида доранд , валикини мъомлти эшон бар он далел кунад , чаҳ ақли эшон чунонаст ки аз бими ранҷи мстқбли андари дунё бисёр ранҷ бикашанд , агар хатарӣ дар охират эътиқод дорандӣ осон нагирандӣ . Ва алоҷи ин он буд ки ҳақиқати охирати вайро маълум шавад ва онро се тариқаст :

مثال اول آن که گروهی آخرت را منکرند و اعتقاد کرده اند که آدمی چون بمیرد نیست شود، همچون گیاهی که خشک شود و همچون چراغی که بمیرد و بدین سبب لگام تقوی از سر فراکرده اند و خودش همی زیند و پندارند که این که انبیا (ع) گفته اند، در این جهان طلب جاه و تبع کرده اند و باشد که صریح بگویند که این حدیث دوزخ چنان بود که کودکی را گویند اگر به دبیرستان نروی تو را در خانه موشان کنند. و این مدبر اگر اندر این مثال نگاه کند داند که آن ادبار کودک را افتد از ناشدن به دبیرستان از خانه موشان بتر است، چنان که اهل بصیرت بدانسته اند که ادبار حجاب از حق تعالی از دوزخ بتر است و سبب آن متابعت هواست، ولیکن انگار این موافق طبع است و این غالب شده است بر باطن بسیاری از خلق اندر آخر الزمان، اگرچه بر زبان نگویند و باشد که بر خویشتن نیز پوشیده دارند، ولیکن معاملت ایشان بر آن دلیل کند، چه عقل ایشان چنان است که از بیم رنج مستقبل اندر دنیا بسیار رنج بکشند، اگر خطری در آخرت اعتقاد دارندی آسان نگیرندی. و علاج این آن بود که حقیقت آخرت وی را معلوم شود و آن را سه طریق است:

Тариқи аввал : он ки ба мшоҳдти биҳишту дӯзаху ҳоли мутӣъ ва осӣ бибинад . Ва ин ба пайғамбарону авлиё махсӯс бошад ки эшонро агарчӣ андари ин ҷаҳон бошанд андари он ҳолатӣ ки бадишони даройад ки онро фано гӯйанд , аҳволи он ҷаҳон ба мшоҳдти бенанд ки ҳиҷоб аз он мшоҳдти шуғл ҳавосасту машғалаи шаҳавот , ва ба маънии ин ишоратӣ карда омадааст андари унвони китоб ва ин бғоити азиз буд , ва он ки ба охират имон надорад бад-ӣни куҷо имон дораду куҷо талаб кунад ва агар талаб кунад кӣ расад ?

طریق اول: آن که به مشاهدت بهشت و دوزخ و حال مطیع و عاصی ببیند. و این به پیغمبران و اولیا مخصوص باشد که ایشان را اگرچه اندر این جهان باشند اندر آن حالتی که بدیشان درآید که آن را فنا گویند، احوال آن جهان به مشاهدت بینند که حجاب از آن مشاهدت شغل حواس است و مشغله شهوات، و به معنی این اشارتی کرده آمده است اندر عنوان کتاب و این بغایت عزیز بود، و آن که به آخرت ایمان ندارد بدین کجا ایمان دارد و کجا طلب کند و اگر طلب کند کی رسد؟

Тариқи дувум онаст ки ба бурҳон бишносад ки ҳақиқат одамӣ чисту рӯҳ вай чист то маълум шавад ки вай ҷавҳарӣаст қоим ба нафаси худ ва аз ин қолаб мустағнӣаст ва ин қолаби мураккабу олат вайаст на қавоми вай . Ва ба нестӣ вай нест нашавад ва ин тариқӣ ҳаст валикини сахт душворасту роҳи уламоӣ росихаст андари илму бад-ӣн низ ишоратӣ карда омадааст андари унвони китоб .

طریق دوم آن است که به برهان بشناسد که حقیقت آدمی چیست و روح وی چیست تا معلوم شود که وی جوهری است قایم به نفس خود و از این قالب مستغنی است و این قالب مرکب و آلت وی است نه قوام وی. و به نیستی وی نیست نشود و این طریقی هست ولیکن سخت دشوار است و راه علمای راسخ است اندر علم و بدین نیز اشارتی کرده آمده است اندر عنوان کتاب.

Тариқи сим ва он тариқи умум халқаст . Онаст ки нури ин маърифат сироят кунад аз анбиёу авлиёу росихони андари илм ба касоне ки эшонро бенанд ва бо эшон суҳбат кунанд ва инро имон гӯйанд . Ва ҳар киро суҳбати перии пухта ва ё олимии мтўръ мусоидат кард андар шақоват намонад ва ҳар чанд ки перу олами бузургтар , имон ки аз сирояти нур вай бошад азимтар , ва аз ин буд ки неки бахттарин мардум саҳоба буданд ба сабаби саодати мушоҳидаи аҳволи Мустафо ( с )у онгоҳи тобеъин ба сабаби саодати мушоҳидаи саҳоба . Ва аз ин гуфт расӯл ( с ) « хайри анноси қарнии сами аллазӣнаи илўнҳм »у мисоли ин қавми чунон буд ки кӯдакии падари хешро бинад ки ҳар куҷо ки Марӣ бинад аз вай бигурезаду хона ба ваии бигузорад ва ин борҳо дида бошад . Вайро ба зарурати ӣмонӣ ҳосил ояд бидон ки мор бадаст ва аз вай бибояд гурехт . Ва чунон шавад ки ба табъ ҳар куҷо ки мор бинад бигурезад бе он ки ҳақиқати зарари он бидонад . Ва бошад ки башнавад ки андари вай заҳраст ва аз ин заҳр ном донад ва ҳақиқат надонад , валикини хавфии тамом ҳосил ояд . Ва мисли мушоҳидаи анбиёи чунон буд ки бинад ки касеро багазед ва бамурду дайгариро багазед ва низ бамурд , зарурӣ ба мшоҳдт маълум шавад ва ин миннатҳои яқин буд ва мисли уламои росихи чунон буд ки ин надида бошад , валикин ба навъе аз қиёси мизоҷи одамӣ бдонстаҳ бошаду мизоҷи мори бдонстаҳу мзодти миёни эшон бдонстаҳ ,у бад-ӣн низ яқин ҳосил ояд , валикин на чун мшоҳдт буду имони ҳамаи халқи алои уламои бузург , ҳама аз сирояти суҳбати уламоу бузургони хезаду алоҷи қарибтарин инаст .

طریق سیم و آن طریق عموم خلق است. آن است که نور این معرفت سرایت کند از انبیا و اولیا و راسخان اندر علم به کسانی که ایشان را بینند و با ایشان صحبت کنند و این را ایمان گویند. و هر که را صحبت پیری پخته و یا عالمی متورع مساعدت کرد اندر شقاوت نماند و هر چند که پیر و عالم بزرگتر، ایمان که از سرایت نور وی باشد عظیم تر، و از این بود که نیک بخت ترین مردم صحابه بودند به سبب سعادت مشاهده احوال مصطفی(ص) و آنگاه تابعین به سبب سعادت مشاهده صحابه. و از این گفت رسول(ص) «خیر الناس قرنی ثم الذین یلونهم» و مثال این قوم چنان بود که کودکی پدر خویش را بیند که هر کجا که ماری بیند از وی بگریزد و خانه به وی بگذارد و این بارها دیده باشد. وی را به ضرورت ایمانی حاصل آید بدان که مار بد است و از وی بباید گریخت. و چنان شود که به طبع هر کجا که مار بیند بگریزد بی آن که حقیقت ضرر آن بداند. و باشد که بشنود که اندر وی زهر است و از این زهر نام داند و حقیقت نداند، ولیکن خوفی تمام حاصل آید. و مثل مشاهده انبیا چنان بود که بیند که کسی را بگزید و بمرد و دیگری را بگزید و نیز بمرد، ضروری به مشاهدت معلوم شود و این منتهای یقین بود و مثل علمای راسخ چنان بود که این ندیده باشد، ولیکن به نوعی از قیاس مزاج آدمی بدانسته باشد و مزاج مار بدانسته و مضادت میان ایشان بدانسته، و بدین نیز یقین حاصل آید، ولیکن نه چون مشاهدت بود و ایمان همه خلق الا علمای بزرگ، همه از سرایت صحبت علما و بزرگان خیزد و علاج قریب ترین این است.

Мисоли дувуми залол онаст ки гуруҳеи охиратро мункир набошад ва нобӯдани вай ба қатъ имон накардаанд . Валикини андари он мутаҳайир бошанд ва гӯйанд ба ҳақиқат наме тавон шинохт . Пас шайтони далели Фропиши эшон наад то гӯйанд , « дунё яқинасту охирати шаку яқин ба шак натавон дод » ва ин ботиласт , чаҳ охират яқинаст ба наздики аҳли яқин . Валикини алоҷи ин мутаҳайир онаст ки гӯйанд ки талхии дору яқинасту шифои шаку хатари нишастани андари дарё яқинасту суди тиҷорати шак ва агар касе туро гуяд дар ҳоли тишнагӣ ки ин об махӯр ки Марии даҳони андар вай кардааст , лиззати об яқинасту заҳри шак . Чаро даст бидорӣ ? валикини гӯйӣ агар ин яқини Фрогзорми зиёни ин саҳл буду салимтар ки агар ҳадиси заҳр рост гуяд ҳалок бошад ва бидон сабр натавон кард . Ҳамчунин лиззати дунё беш аз сад сол нест ва чун гузашт хобӣ гардаду охират ҷовидаст ва бо ранҷ бозӣ натавон кард . Агар дурӯғаст ҳамон ингор ки рӯзӣ чанд андар дунё набӯдӣ чунон ки андар азал набӯдӣу андар абад набошӣ . Ва агар ростаст аз азоби худованди брстӣ . Ва бад-ӣн буд ки алӣ ( ъ ) он мулҳидро гуфт , « агар чунинаст ки ту ҳамеи гӯйии ҳамаи рстим , ва агар неи мо рстим ва ту дар дӯзах афтодӣ » .

مثال دوم ضلال آن است که گروهی آخرت را منکر نباشد و نابودن وی به قطع ایمان نکرده اند. ولیکن اندر آن متحیر باشند و گویند به حقیقت نمی توان شناخت. پس شیطان دلیل فراپیش ایشان نهد تا گویند، «دنیا یقین است و آخرت شک و یقین به شک نتوان داد» و این باطل است، چه آخرت یقین است به نزدیک اهل یقین. ولیکن علاج این متحیر آن است که گویند که تلخی دارو یقین است و شفا شک و خطر نشستن اندر دریا یقین است و سود تجارت شک و اگر کسی تو را گوید در حال تشنگی که این آب مخور که ماری دهان اندر وی کرده است، لذت آب یقین است و زهر شک. چرا دست بداری؟ ولیکن گویی اگر این یقین فراگذارم زیان این سهل بود و سلیم تر که اگر حدیث زهر راست گوید هلاک باشد و بدان صبر نتوان کرد. همچنین لذت دنیا بیش از صد سال نیست و چون گذشت خوابی گردد و آخرت جاوید است و با رنج بازی نتوان کرد. اگر دروغ است همان انگار که روزی چند اندر دنیا نبودی چنان که اندر ازل نبودی و اندر ابد نباشی. و اگر راست است از عذاب خداوند برستی. و بدین بود که علی(ع) آن ملحد را گفت، «اگر چنین است که تو همی گویی همه رستیم، و اگر نی ما رستیم و تو در دوزخ افتادی».

Мисоли сими он ки гуруҳе ба охират имон доранд , валикин гӯйанд он насяасту дунёи нақд аз насяи беҳтар . Ва ин миқдор ндонанд ки нақд аз нася эй беҳтар буд ки ҳам чандон буд , аммо агар насяи ҳазор буду нақди яке , насяи беҳтар буд , чунон ки ҳамаи халқи роҳи мъомлти банно бад-ӣнаст ва ин низ аз ҷумла залол бошад ки ин миқдор нашносанд .

مثال سیم آن که گروهی به آخرت ایمان دارند، ولیکن گویند آن نسیه است و دنیا نقد از نسیه بهتر. و این مقدار ندانند که نقد از نسیه ای بهتر بود که هم چندان بود، اما اگر نسیه هزار بود و نقد یکی، نسیه بهتر بود، چنان که همه خلق راه معاملت بنا بدین است و این نیز از جمله ضلال باشد که این مقدار نشناسند.

Мисоли чаҳоруми он ки ба охират имон дорад валикин чун ин ҷаҳон ба мурод вай бошаду неъмат дунё бинад гуяд чунон ки ӣнҷо дар неъматами онҷо низ дар неъмат бошам ки худои таъолии ин неъмати маро аз он дод ки марои ҳаме дӯст дорад , фардои ҳам чунин кунад . Чунон ки он ду бародар ки қиссаи эшон андари сӯра алкҳФаст ки он яке гуфт : « влӣни рддти илои рабеи лоҷдни хирои минҳои мнқлбо » , ва он дигар гуфт , « ани лии ъндаҳи ллҳснӣ »у алоҷи ин онаст ки бидонад ки ки касеро фарзанд азиз бошаду ғуломии залил . Фарзандро ҳамаи рӯзи андари дабиристону чӯб муаллим дораду ғулом фурӯ гузошта бошад то чунон ки мехоҳад ҳамеи зайд ки идбори вай бок надорад . Агар ин ғуломи пиндорад ки ин ба дӯстӣ ҳаме кунад ки вайро аз фарзанди азизтар ҳаме дорад . Ин аз ҳамоқат бошад . Ва суннати ҳақи таъолӣ онаст ки дунёро аз авлиёии худ дареғ дорад ва бар душманони худ резад . Ва мисли осоишу роҳати вай чун касе буд ки нкорд ва коҳилӣ кунад , лоҷарам надуруд .

مثال چهارم آن که به آخرت ایمان دارد ولیکن چون این جهان به مراد وی باشد و نعمت دنیا بیند گوید چنان که اینجا در نعمتم آنجا نیز در نعمت باشم که خدای تعالی این نعمت مرا از آن داد که مرا همی دوست دارد، فردا هم چنین کند. چنان که آن دو برادر که قصه ایشان اندر سوره الکهف است که آن یکی گفت: «ولئن رددت الی ربیی لاجدن خیرا منها منقلبا»، و آن دیگر گفت، «ان لی عنده للحسنی» و علاج این آن است که بداند که که کسی را فرزند عزیز باشد و غلامی ذلیل. فرزند را همه روز اندر دبیرستان و چوب معلم دارد و غلام فرو گذاشته باشد تا چنان که می خواهد همی زید که ادبار وی باک ندارد. اگر این غلام پندارد که این به دوستی همی کند که وی را از فرزند عزیزتر همی دارد. این از حماقت باشد. و سنت حق تعالی آن است که دنیا را از اولیای خود دریغ دارد و بر دشمنان خود ریزد. و مثل آسایش و راحت وی چون کسی بود که نکارد و کاهلی کند، لاجرم ندرود.

Мисоли панҷум онаст ки гуяд , « худои Карим ва раҳимаст , биҳишт аз ҳеҷ кас дареғ надорад » . Ва он аблаҳ надонад ки чаҳ караму раҳмат буд беш аз он ки туро асбоби он фаро диҳад ки донаи андари замини афканӣ то ҳафтсад бдрўии андаки варо ибодат кунӣ то ба подшоҳӣ бе ниҳояти рисии абадулабад . Ва агар маънии караму раҳмат онаст ки бе он ки бакории бдрўӣ , ҳросту тиҷорату талаби ризқ чаро ҳаме кунӣ ? бекор ҳаме бош ки худои Карим ва раҳимаст ва қодираст ки бетухму парвариши наботи брўёнд . Чун бад-ӣни карами имони надорӣ бо он ки ҳаме гуяд , « ва мо ман добаҳи фии аларзи алои алии аллоҳи ризқҳо »у онгоҳи андари охирати ин эътиқод кунӣ бо он ки ҳаме гуяд , « ани лӣси ллонсони алои мо саъй » ин аз ниҳоят гумроҳӣ бошад , чунон ки расӯл ( с ) гуфт , « алоҳмқи ман атбъ нафса ҳўоиҳоу тмнии алии аллоҳи ъзўҷл » .

مثال پنجم آن است که گوید، «خدا کریم و رحیم است، بهشت از هیچ کس دریغ ندارد». و آن ابله نداند که چه کرم و رحمت بود بیش از آن که تو را اسباب آن فرا دهد که دانه اندر زمین افکنی تا هفتصد بدروی اندک ورا عبادت کنی تا به پادشاهی بی نهایت رسی ابدالابد. و اگر معنی کرم و رحمت آن است که بی آن که بکاری بدروی، حراثت و تجارت و طلب رزق چرا همی کنی؟ بی کار همی باش که خدای کریم و رحیم است و قادر است که بی تخم و پرورش نبات برویاند. چون بدین کرم ایمان نداری با آن که همی گوید، «و ما من دابه فی الارض الا علی الله رزقها» و آنگاه اندر آخرت این اعتقاد کنی با آن که همی گوید، «ان لیس للانسان الا ما سعی» این از نهایت گمراهی باشد، چنان که رسول(ص) گفت، «الاحمق من اتبع نفسه هوایها و تمنی علی الله عزوجل».

Ва чунон ки касе умед фарзанд дорад бе он ки никоҳ кунад , ё суҳбат кунаду тухм нигоҳ дорад аблаҳ бошад бо он ки худоӣ Каримаст ва бар офаридани фарзанд бетухм қодираст . Ва он ки суҳбат кунаду тухми бунаад ва бар умед биншинад то буд ки ҳақи таъолии офат боз дорад то фарзанд падед ояд оқиласт , ҳамчунин он ки имон наёрад ё имони ораду амал солеҳ накунаду умед наҷот дорад аблаҳаст . Ва он ки ин ҳар ду бикунаду умед ҳаме дорад ба фазли ҳақи таъолӣ то аз сўоъқ боздорад андари вақти марг то имон ба саломати бабради ин оқиласт ва он дигари мағрур . Ва он қавм ки ҳаме гӯйанд ки худои моро андари ин ҷаҳон некӯ дошт , андари он ҷаҳон низ некӯ дорад ки худ Карим ва раҳимаст , ба ҳақи таъолии ғарра шудаанд ва он қавм ки ҳаме гӯйанд ки дунёи нақд ва яқинасту охирати насяу шак ба дунёи ғарра шудаанд . Ва ҳақи таъолӣ аз ҳардуи ҳазар фармӯдааст ва гуфта , « ё аиҳо анноси ани въди аллоҳи ҳақи търткми алҳиўаҳи алднёу лои иғрнкми биллоҳи алғрўр » бо мардумони ончӣ ваъда додаам ҳақаст ки ҳарки нек кунад нек бинаду ҳарки бад кунад бад бинад . Ин ваъда ҳақаст то ба дунё ғарра нашӯй ва ба ҳақи таъолӣ ғарра нашӯй » .

و چنان که کسی امید فرزند دارد بی آن که نکاح کند، یا صحبت کند و تخم نگاه دارد ابله باشد با آن که خدای کریم است و بر آفریدن فرزند بی تخم قادر است. و آن که صحبت کند و تخم بنهد و بر امید بنشیند تا بود که حق تعالی آفت باز دارد تا فرزند پدید آید عاقل است، همچنین آن که ایمان نیارد یا ایمان آرد و عمل صالح نکند و امید نجات دارد ابله است. و آن که این هر دو بکند و امید همی دارد به فضل حق تعالی تا از صواعق بازدارد اندر وقت مرگ تا ایمان به سلامت ببرد این عاقل است و آن دیگر مغرور. و آن قوم که همی گویند که خدای ما را اندر این جهان نیکو داشت، اندر آن جهان نیز نیکو دارد که خود کریم و رحیم است، به حق تعالی غره شده اند و آن قوم که همی گویند که دنیا نقد و یقین است و آخرت نسیه و شک به دنیا غره شده اند. و حق تعالی از هردو حذر فرموده است و گفته، «یا ایها الناس ان وعد الله حق تعرتکم الحیوه الدنیا و لا یغرنکم بالله الغرور» با مردمان آنچه وعده داده ام حق است که هرکه نیک کند نیک بیند و هرکه بد کند بد بیند. این وعده حق است تا به دنیا غره نشوی و به حق تعالی غره نشوی».