Бидон ки донистанӣ бар ду қисмаст . Баъзе онаст ки дар хаёл ояд чун алвону ашкол ва баъзе ақли вайро дарёбад ва дар хаёл наёяд ва чун ҳақи таъолӣу сифоти вай , балки чун баъзе аз сифоти ту чун қудрату илму иродату ҳиўаҳ ки ин ҳамаро чигунагӣ нест дар хаёл наёяд балки хашму ишқу шаҳвату дарду роҳат ва ин ҳама чигунагӣ надорад ва дар хаёл наёяд ақли ҳамаро дарёбад . Ва ҳар чаҳ дар хаёл ояд идроки ту онро бар ду ваҷҳаст :

بدان که دانستنی بر دو قسم است. بعضی آن است که در خیال آید چون الوان و اشکال و بعضی عقل وی را دریابد و در خیال نیاید و چون حق تعالی و صفات وی، بلکه چون بعضی از صفات تو چون قدرت و علم و ارادت و حیوه که این همه را چگونگی نیست در خیال نیاید بلکه خشم و عشق و شهوت و درد و راحت و این همه چگونگی ندارد و در خیال نیاید عقل همه را دریابد. و هر چه در خیال آید ادراک تو آن را بر دو وجه است:

Яке он ки дар хаёл ҳозир ояд чунон ки гӯйӣ ки дар вай майнигарӣ . Ва ин ноқис тараст . Ва дигар дар чашм ояд ва ин комилтараст , лоҷарами лиззат дар дидори маъшӯқ беш аз онаст ки лиззат дар хаёли вай , на аз он ки дар дидори сӯратӣ дигараст мухолифи он ё некӯтар аз он , балки ҳамонаст влкни равшан тараст , чунон ки аз маъшӯқ ба вақти чоштгоҳи лиззат беш ёбӣ аз он ки ба вақти субҳи баромадан , на аз он ки сӯрат мегардад влкн аз он ки равшан тар шавад . Ҳамчунин ончӣ дар хаёл наёяду ақли онро дарёбад ду дараҷа дорад .

یکی آن که در خیال حاضر آید چنان که گویی که در وی می نگری. و این ناقص تر است. و دیگر در چشم آید و این کاملتر است، لاجرم لذت در دیدار معشوق بیش از آن است که لذت در خیال وی، نه از آن که در دیدار صورتی دیگر است مخالف آن یا نیکوتر از آن، بلکه همان است ولکن روشن تر است، چنان که از معشوق به وقت چاشتگاه لذت بیش یابی از آن که به وقت صبح برآمدن، نه از آن که صورت می گردد ولکن از آن که روشن تر شود. همچنین آنچه در خیال نیاید و عقل آن را دریابد دو درجه دارد.

Якеро маърифат гӯйанд . Ва рои ин дараҷае дигараст ки онро рӯят ва мушоҳида гӯйанду нисбати он бо маърифат дар камоли равшании ҳам чун дидораст бо хаёл , балки чашм ҳиҷобаст аз дидор на аз хаёл то аз пеши брнхизд , он мушоҳида мумкин нагардад . Ҳамчунин алоқаи одамӣ бо ин тан ки мураккабаст аз обу хоку машғӯлии вай ба шаҳвати ин олам , ҳиҷобаст аз мушоҳида на аз маърифат . Ва то ин ҳиҷоби брнхизди мушоҳида мумкин нагардад . Ва аз ин гуфт Мӯсо ( ъ )ро « лнтароне » пас чун мушоҳида тамомтараст ва равшантар лобуди лиззати он бештар ҳамчунон ки дар дидору хаёл .

یکی را معرفت گویند. و رای این درجه ای دیگر است که آن را رویت و مشاهده گویند و نسبت آن با معرفت در کمال روشنی هم چون دیدار است با خیال، بلکه چشم حجاب است از دیدار نه از خیال تا از پیش برنخیزد، آن مشاهده ممکن نگردد. همچنین علاقه آدمی با این تن که مرکب است از آب و خاک و مشغولی وی به شهوت این عالم، حجاب است از مشاهده نه از معرفت. و تا این حجاب برنخیزد مشاهده ممکن نگردد. و از این گفت موسی (ع) را «لن ترانی» پس چون مشاهده تمامتر است و روشنتر لابد لذت آن بیشتر همچنان که در دیدار و خیال.

Ва бидон ки ҳақиқат онаст ки ҳамин маърифатаст ки дар он ҷаҳон ба сифатӣ дигар шавад ки бо аввали ҳеҷ наздикӣ надорад , чунон ки нутфа ки мардумӣ шаваду донаи хурмо ки дарахтӣ шавад ва ба камол расад . Ва бо гардиши бғоит равшан шавад ва онро мушоҳидау назар ва дидор гӯйанд , чаҳ дидор иборатаст аз камоли идрок . Ва ин мушоҳидаи камоли ин адоркаст ва барои онаст ки ин мушоҳидаи ҷиҳат иқтизо накунад чунон ки маърифат дар ин ҷаҳон иқтизо накард .

و بدان که حقیقت آن است که همین معرفت است که در آن جهان به صفتی دیگر شود که با اول هیچ نزدیکی ندارد، چنان که نطفه که مردمی شود و دانه خرما که درختی شود و به کمال رسد. و با گردش بغایت روشن شود و آن را مشاهده و نظر و دیدار گویند، چه دیدار عبارت است از کمال ادراک. و این مشاهده کمال این ادارک است و برای آن است که این مشاهده جهت اقتضا نکند چنان که معرفت در این جهان اقتضا نکرد.

Пас тухми дидор маърифатасту ҳаркиро маърифат нест аз дидор маҳҷӯбаст , ҳиҷобии абадӣ . Ки ҳарки тухм надорад заръ сӯрат набандад ,у ҳаркиро маърифати тамомтар мушоҳидаи тамомтар , пас гумон мабар ки ҳамаи халқ дар дидору лиззати дидор баробар бошанд , балки ҳар касеро бар қадари маърифати вай буд ва « ани аллоҳи итҷлии ллноси оммау лобии бикри хосса » ин буд , на он ки вай танҳо бинад ва дигарон набенанд , балки он ки вай бинад дигарон худ набинад ки он ҳосили вай буд ки тухми он маърифатӣ буд ки дигарон надоштанд .

پس تخم دیدار معرفت است و هرکه را معرفت نیست از دیدار محجوب است، حجابی ابدی. که هرکه تخم ندارد زرع صورت نبندد، و هرکه را معرفت تمامتر مشاهده تمامتر، پس گمان مبر که همه خلق در دیدار و لذت دیدار برابر باشند، بلکه هر کسی را بر قدر معرفت وی بود و «ان الله یتجلی للناس عامه و لابی بکر خاصه» این بود، نه آن که وی تنها بیند و دیگران نبینند، بلکه آن که وی بیند دیگران خود نبیند که آن حاصل وی بود که تخم آن معرفتی بود که دیگران نداشتند.

Ва он ки гуфт , « фазли Абубакр на ба намоз ва на рӯза бисёраст , влкн бидон сар ки дар дили ваии қарор гирифтааст . Он сар навъе аз маърифатасту тухми он дидораст , ки хоссагии вайро хоҳад буд . Пас тафовути дидори халқ бо он ки дидори халқ якеаст чун тафовути сӯратҳо буд ки дар ойинҳои мухталиф падедор ояд аз як сӯрат ки баъзе ки буд ва баъзе ма ва баъзе равшантар ва баъзе ториктар ва баъзе кўж ва баъзе рост . То буд ки дар кажӣ ба ҷое расад ки некӯи зишти намояд , чун сӯрати некӯ дар паҳноу дарозии шамшер ки бо он ки хуш бошад низ нохушу карӣа буд .

و آن که گفت، «فضل ابوبکر نه به نماز و نه روزه بسیار است، ولکن بدان سر که در دل وی قرار گرفته است. آن سر نوعی از معرفت است و تخم آن دیدار است، که خاصگی وی را خواهد بود. پس تفاوت دیدار خلق با آن که دیدار خلق یکی است چون تفاوت صورتها بود که در آیینهای مختلف پدیدار آید از یک صورت که بعضی کِه بود و بعضی مه و بعضی روشنتر و بعضی تاریک تر و بعضی کوژ و بعضی راست. تا بود که در کژی به جایی رسد که نیکو زشت نماید، چون صورت نیکو در پهنا و درازی شمشیر که با آن که خوش باشد نیز ناخوش و کریه بود.

Ва ҳаркии оина дил бидон олами бараду торик буд ё каж , ончии роҳат дигарон бошад ҳам он ба айнаи сабаби ранҷ вай гардад , пас гумон мабар ки он лиззат ки пайғомбарон ёбанд аз дидор дигарон биёбанду ончӣ олимон ёбанд дигарон аз авом биёбанд ,у ончии олимони муттақе ва муҳиб ёбанд олимон дигар биёбанду тафовути миёни орифӣ ки дӯстии ҳақи таъолӣ бар ваии ғолиб буду миёни орифӣ ки дӯстӣ бар вай ғолиб набӯд , дар лиззат буд на дар дидор ки ҳардуи яке бенанд ки тухми дидор маърифатасту тухми ҳарду баробараст , влкн мисли эшон чун ду кас бошад ки дидори чашми эшон баробар буд , некуиро бенанди влкни яке ошиқ буд ва дигар набӯд , лобуди лиззати ошиқ беш буд . Ва агар яке ошиқтар буд лиззати ваии бештар буд . Пас маърифат дар камоли саодат кифоят нест то муҳаббат бо он набӯд ва муҳаббат бидон ғолиб шавад ки муҳаббати дунё аз дили вай пок шавад . Ва ин ҷуз ба зуҳду тақво ҳосил наёяд , пас орифи зоҳидро лиззати комилтар буд .

و هرکه آینه دل بدان عالم برد و تاریک بود یا کژ، آنچه راحت دیگران باشد هم آن به عینه سبب رنج وی گردد، پس گمان مبر که آن لذت که پیغامبران یابند از دیدار دیگران بیابند و آنچه عالمان یابند دیگران از عوام بیابند، و آنچه عالمان متقی و محب یابند عالمان دیگر بیابند و تفاوت میان عارفی که دوستی حق تعالی بر وی غالب بود و میان عارفی که دوستی بر وی غالب نبود، در لذت بود نه در دیدار که هردو یکی بینند که تخم دیدار معرفت است و تخم هردو برابر است، ولکن مثل ایشان چون دو کس باشد که دیدار چشم ایشان برابر بود، نیکویی را بینند ولکن یکی عاشق بود و دیگر نبود، لابد لذت عاشق بیش بود. و اگر یکی عاشق تر بود لذت وی بیشتر بود. پس معرفت در کمال سعادت کفایت نیست تا محبت با آن نبود و محبت بدان غالب شود که محبت دنیا از دل وی پاک شود. و این جز به زهد و تقوی حاصل نیاید، پس عارف زاهد را لذت کاملتر بود.