Бидон ки чизе ки шинохтани вай мутааззир шавад аз ду сабаб буд : яке он ки пӯшида бошад ва равшан набӯд . Ва дигари он ки бғоит равшан бошаду чашми тоқат он надорад . Ва бад-ӣн сабабаст ки хафоаш ба зӯр ҳеҷ набинад ва ба шаб бинад , на аз он ки ба шаби чизҳо зоҳираст , локин ба рӯзи бас зоҳирасту чашми вай заъифаст . Пас душвории маърифати ҳақи таъолӣ аз равшанӣаст ки аз бас равшанаст дилҳо тоқат дарёфт он намедораду равшанӣу зуҳӯри ҳақ таъолӣ бидон шиносӣ ки қиёс кунӣ ки агар хаттии набиштаи бинӣ ё ҷомае дӯхта , ҳеҷ чизи наздики ту равшантар аз қудрату илму ҳиўаҳу иродати котиб ва ё дарзӣ набошад ки ин феъли ваии ин сифотро аз ботини ваии чунон равшан гирданд ки илми зарурӣ ҳосил ояд .

بدان که چیزی که شناختن وی متعذر شود از دو سبب بود: یکی آن که پوشیده باشد و روشن نبود. و دیگر آن که بغایت روشن باشد و چشم طاقت آن ندارد. و بدین سبب است که خفاش به زور هیچ نبیند و به شب بیند، نه از آن که به شب چیزها ظاهر است، لکن به روز بس ظاهر است و چشم وی ضعیف است. پس دشواری معرفت حق تعالی از روشنی است که از بس روشن است دلها طاقت دریافت آن نمی دارد و روشنی و ظهور حق تعالی بدان شناسی که قیاس کنی که اگر خطّی نبشته بینی یا جامه ای دوخته، هیچ چیز نزدیک تو روشن تر از قدرت و علم و حیوه و ارادت کاتب و یا درزی نباشد که این فعل وی این صفات را از باطن وی چنان روشن گرداند که علم ضروری حاصل آید.

Агар худои таъолӣ дар ҳамаи олами як мурғ беш наёфаридӣ , ҳар ки дар ваии нгридии вайро камоли илму қудрату ҷалоли сонеъи вай зарурӣ шудӣ ки далолати ин аз далолати хат бар котиб зоҳиртараст , влкн ҳарчӣ дар вуҷӯдаст аз осмону замину ҳайвону наботу сангу кулӯх балки ҳарчӣ офарӣдааст ва дар ваҳм ва хаёл ояд ҳамаи як сифатаст ки гувоҳӣ ҳаме диҳад бар ҷамоли сонеъ . Ва аз бисёре далелу равшанӣ пӯшидааст ки агар баъзе феъли вай будӣ ва баъзе набӯдӣ онгоҳи зоҳир будӣ , чун ҳамаи як сифат шуд пӯшида шуд .

اگر خدای تعالی در همه عالم یک مرغ بیش نیافریدی، هر که در وی نگریدی وی را کمال علم و قدرت و جلال صانع وی ضروری شدی که دلالت این از دلالت خط بر کاتب ظاهرتر است، ولکن هرچه در وجود است از آسمان و زمین و حیوان و نبات و سنگ و کلوخ بلکه هرچه آفریده است و در وهم و خیال آید همه یک صفت است که گواهی همی دهد بر جمال صانع. و از بسیاریِ دلیل و روشنی پوشیده است که اگر بعضی فعل وی بودی و بعضی نبودی آنگاه ظاهر بودی، چون همه یک صفت شد پوشیده شد.

Ва мисли ин он ки ҳеҷ чизи равшантар аз офтоб нест ки ҳамаи чизбаҳи вай зоҳир шавад , влкн агар офтоб ба шаб фурӯ нашудӣ ва ё ба сабаби соя маҳҷӯб нашудӣ ҳеҷ кас надонистӣ ки бар рӯй замини Маслан нурӣ ҳаст ки ҷузи сифедӣу сабзӣ ва рангҳои дигари ндидндӣ . Гуфтандӣ пеш аз ин нест . Пас ин ки бдонстнд ки нур чизеаст беруни алвон ки алвон бидон пайдо шавад аз он буд ки ба шаби алвон пӯшида шуд ва дар сояи пӯшидатар буд аз он ки дар офтоб . Пас аз зиди вайро бишнохтанд ?

و مثل این آن که هیچ چیز روشن تر از آفتاب نیست که همه چیزبه وی ظاهر شود، ولکن اگر آفتاب به شب فرو نشدی و یا به سبب سایه محجوب نشدی هیچ کس ندانستی که بر روی زمین مثلا نوری هست که جز سفیدی و سبزی و رنگهای دیگر ندیدندی. گفتندی پیش از این نیست. پس این که بدانستند که نور چیزی است بیرون الوان که الوان بدان پیدا شود از آن بود که به شب الوان پوشیده شد و در سایه پوشیده تر بود از آن که در آفتاب. پس از ضد وی را بشناختند؟

Ҳамчунин агар офаридагорро ғайбату адами мумкин будӣ , осмону замини барҳами аўФтодӣ ва ночиз шудӣ онгоҳи вайро ба зарурати бшнохтдӣ , локин чун ҳамаи чизҳо як сифатаст дар шаҳодат ва ин шаҳодат бар давомасту бас равшанаст , пас аз равшании пӯшида шудааст . Ва дигари он ки дар кӯдакии ин дар чашми қарор гирифтааст . Дар вақте ки ақли ин нбўаҳаст ки шаҳодат ин башнавад . Чун ху фаро кард ва алиф гирифт пас аз шаҳодати огоҳии наёбади магари ҳайвонӣ ғариб бинад ё баннои ғариб , онгоҳ бе ихтиёри ваии субҳони аллоҳ аз даҳон вай биҷаҳад ки шаҳодати он огоҳӣ ба дил вай диҳад пас ҳаркиро чашм заъиф нест ҳарчӣ бинад аз сунъ ӯ бинад на аз он ҷинс ки осмон ва заминаст , балки аз он бинад ки сунъ вайаст , чунон ки касе ки хаттӣ бинад на аз он рӯй ки хабарасту коғаз ки ин чунин касе бинад ки хат надонад балки аз он рӯй ки хат манзумаст то дар ваии котибро мебинад , чунон ки дар таснифи мунсифро бинад на хат ва чун чунин шуд дар ҳарчӣ нигари худоиро бинад ки ҳеҷ чиз нест ки на сунъ вайаст , балки ҳамаи олами таснифу санъат вайаст . Агар хоҳӣ дар чизенигарӣ ки на аз вайаст ва на ба вай ?ит натавонӣ ,у ҳама ба забони фасеҳ ки онро забон ҳол гӯйанд гувоҳӣ медиҳанд ба камолу қудрату ҷамолу азимати вай , ва аз ин равшантар ҳеҷ чиз нест влкни аҷзи халқ аз ин заъф эшонаст .

همچنین اگر آفریدگار را غیبت و عدم ممکن بودی، آسمان و زمین برهم اوفتادی و ناچیز شدی آنگاه وی را به ضرورت بشناختدی، لکن چون همه چیزها یک صفت است در شهادت و این شهادت بر دوام است و بس روشن است، پس از روشنی پوشیده شده است. و دیگر آن که در کودکی این در چشم قرار گرفته است. در وقتی که عقل این نبوه است که شهادت این بشنود. چون خو فرا کرد و الف گرفت پس از شهادت آگاهی نیابد مگر حیوانی غریب بیند یا بنایی غریب، آنگاه بی اختیار وی سبحان الله از دهان وی بجهد که شهادت آن آگاهی به دل وی دهد پس هرکه را چشم ضعیف نیست هرچه بیند از صنع او بیند نه از آن جنس که آسمان و زمین است، بلکه از آن بیند که صنع وی است، چنان که کسی که خطی بیند نه از آن روی که خبر است و کاغذ که این چنین کسی بیند که خط نداند بلکه از آن روی که خط منظوم است تا در وی کاتب را می بیند، چنان که در تصنیف منصف را بیند نه خط و چون چنین شد در هرچه نگر خدای را بیند که هیچ چیز نیست که نه صنع وی است، بلکه همه عالم تصنیف و صنعت وی است. اگر خواهی در چیزی نگری که نه از وی است و نه به وی ایت نتوانی، و همه به زبان فصیح که آن را زبان حال گویند گواهی می دهند به کمال و قدرت و جمال و عظمت وی، و از این روشنتر هیچ چیز نیست ولکن عجز خلق از این ضعف ایشان است.