Бидон ки чун муҳаббати бузургтарин мақомотаст алоҷи вай шинохтан муҳимаст . Ва ҳарки хоҳад ки бар некуӣ ошиқ шавад тадбир ӯ он буд ки рӯй аз ҳарчӣ ҷуз вай аст бигардонад , пас бар давом дар вай назора мекунад . Чун рӯй вай мебинаду дасту пойу мӯии ваии пӯшида буд ва он низ некӯ буд ҷаҳд он кунад то он низ бибинад то ҳар ҷамол ки мебинад майлӣ зиёдат меуфтад . Чун бад-ӣн мувозибат кунад дар ваии майлӣ падед ояд андак ё бисёр . Пас муҳаббати худои таъолӣ низ ҳам чунинаст :

بدان که چون محبت بزرگترین مقامات است علاج وی شناختن مهم است. و هرکه خواهد که بر نیکویی عاشق شود تدبیر او آن بود که روی از هرچه جز وی است بگرداند، پس بر دوام در وی نظاره می کند. چون روی وی می بیند و دست و پای و موی وی پوشیده بود و آن نیز نیکو بود جهد آن کند تا آن نیز ببیند تا هر جمال که می بیند میلی زیادت می افتد. چون بدین مواظبت کند در وی میلی پدید آید اندک یا بسیار. پس محبت خدای تعالی نیز هم چنین است:

Шарти аввал онаст ки варӣ аз дунё бигардонаду дил аз дӯстии он пок кунад ки дӯстии ҷузи ҳақ аз дӯстии ваии монеъ буд ва ин чун пок кардани замин буд аз хору гиёҳ . Онгоҳи талаби маърифат вай кунад ки ҳаркии вайро дӯст надорад аз он буд ки вайро нашносад . Агарчӣ камолу ҷамол ба табъ маҳбӯбаст то касе ки садиқу Фоўрқро бишносад натавонад ки эшонро дӯст надорад ки мҳомду маноқиби эшон ба табъ маҳбӯбасту маърифати ҳосил кардан чун тухм дар замин ниҳоданаст . Онгоҳ бар давом ба зикру фикр дар ваии машғӯл буд ва ин чун об додан бошад ки ҳаркии ёд касе бисёр кунад лобуди вайро бо ваии инсӣ пайдо ояд .

شرط اول آن است که وری از دنیا بگرداند و دل از دوستی آن پاک کند که دوستی جز حق از دوستی وی مانع بود و این چون پاک کردن زمین بود از خار و گیاه. آنگاه طلب معرفت وی کند که هرکه وی را دوست ندارد از آن بود که وی را نشناسد. اگرچه کمال و جمال به طبع محبوب است تا کسی که صدیق و فاورق را بشناسد نتواند که ایشان را دوست ندارد که محامد و مناقب ایشان به طبع محبوب است و معرفت حاصل کردن چون تخم در زمین نهادن است. آنگاه بر دوام به ذکر و فکر در وی مشغول بود و این چون آب دادن باشد که هرکه یاد کسی بسیار کند لابد وی را با وی انسی پیدا آید.

Ва бидон ки ҳеҷ муъмин аз асли муҳаббат холӣ нест , влкни тафовут аз ин се сабабаст : яке он ки дар дӯстӣу машғӯлӣ дунё мутафовитанду дӯстӣ ҳарчӣ буд дар дӯстии дайгарӣ нуқсон оварад . Ва дигари он ки дар маърифат мутафовитанд ки омии шофииро дӯст дорад бидон ки бар ҷумла додан ки ваии олимӣ бузургаст , влкни фақиҳ ки аз тафсили улӯми ваии баъзе хабар дорад вайро дӯст тар дорад ки вайро беҳтари шиносад . Ва дигари он ки дар зикру ибодат ки инс бидон ҳосил ояд мутафовит бошанд , пас тафовути муҳаббат аз ин се сабаби хезад , аммо он ки дӯст надорад Аслан онаст ки вайро надонад Аслан . Ки чунон ки некуии сӯрати зоҳир ба табъ маҳбӯбаст , некуии сӯрати ботин ҳамчунинаст . Пас муҳаббати самарат маърифатаст .

و بدان که هیچ مومن از اصل محبت خالی نیست، ولکن تفاوت از این سه سبب است: یکی آن که در دوستی و مشغولی دنیا متفاوتند و دوستی هرچه بود در دوستی دیگری نقصان آورد. و دیگر آن که در معرفت متفاوتند که عامی شافعی را دوست دارد بدان که بر جمله دادن که وی عالمی بزرگ است، ولکن فقیه که از تفصیل علوم وی بعضی خبر دارد وی را دوست تر دارد که وی را بهتر شناسد. و دیگر آن که در ذکر و عبادت که انس بدان حاصل آید متفاوت باشند، پس تفاوت محبت از این سه سبب خیزد، اما آن که دوست ندارد اصلا آن است که وی را نداند اصلا. که چنان که نیکویی صورت ظاهر به طبع محبوب است، نیکویی صورت باطن همچنین است. پس محبت ثمرت معرفت است.

Ва камоли маърифати ҳосил кардан ба ду тариқ буд : яке ба тариқи суфиён ва он муҷоҳида бошаду ботини софии доштан ба зикри давом то худро ва ҳарчӣ ҷуз ҳақаст фаромӯш кунад , онгоҳ дар ботини ваии корҳо падед омадан гирад ки бидон азимати ҳақи таъолӣ равшан шавад ва чун мшоҳдтӣ гардад ва мисли вай чун фурӯ кардан дом бошад ки то буд ки сайдии дроФтд ва буд ки дрниФтд . Бошад ки мӯшӣ дар уфтад ва бошад ки бозӣу тафовут дар ин азимасту барҳасби давлату рӯзӣ буд .

و کمال معرفت حاصل کردن به دو طریق بود: یکی به طریق صوفیان و آن مجاهده باشد و باطن صافی داشتن به ذکر دوام تا خود را و هرچه جز حق است فراموش کند، آنگاه در باطن وی کارها پدید آمدن گیرد که بدان عظمت حق تعالی روشن شود و چون مشاهدتی گردد و مثل وی چون فرو کردن دام باشد که تا بود که صیدی درافتد و بود که درنیفتد. باشد که موشی در افتد و باشد که بازی و تفاوت در این عظیم است و برحسب دولت و روزی بود.

Ва тариқи дигари омухтани илм маърифатаст , на илми калом ва илмҳои дигару аввали ин тафаккур буд аҷоиби сунъи чунон ки дар китоби тафаккур ишорат кардем . Баъд аз он тараққӣ кунаду тафаккур дар ҷамолу ҷалоли зоти вай то ҳақоиқи асмоу сифоти вайро макшуф гардад . Ва ин илмӣ дарозаст влкни зиракро бад-ӣн расӣдан мумкинаст чун устодӣ ориф ёбад , аммо балед бад-ӣн нарасад . Ва ин на чун дом Фрўкрднаст ки бошад ки сайди дроФтд ва бошад ки на уфтад , балки ин чун тиҷорат ва ҳростасту касб , ва чунонаст ки касе гўспндӣ ба дасти оради нару мода ва дар таносули афканд . Изоин лобуди мол зиёдат шавад , магар ба соъиқа ҳалок шавад .

و طریق دیگر آموختن علم معرفت است، نه علم کلام و علمهای دیگر و اول این تفکر بود عجایب صنع چنان که در کتاب تفکر اشارت کردیم. بعد از آن ترقی کند و تفکر در جمال و جلال ذات وی تا حقایق اسما و صفات وی را مکشوف گردد. و این علمی دراز است ولکن زیرک را بدین رسیدن ممکن است چون استادی عارف یابد، اما بلید بدین نرسد. و این نه چون دام فروکردن است که باشد که صید درافتد و باشد که نه افتد، بلکه این چون تجارت و حراثت است و کسب، و چنان است که کسی گوسپندی به دست آرد نر و ماده و در تناسل افکند. ازاین لابد مال زیادت شود، مگر به صاعقه هلاک شود.

Ва ҳаркии маърифат талаб кунад ҷуз аз тариқи муҳаббат , талаб маҳол мекунаду ҳаркии маърифати ҷуз аз ин ду тариқ талаб кунад наёбаду ҳаркии пиндорад ки бе муҳаббати ҳақи таъолӣ ба саодат охират расад ғалати пиндорад ки охират беш аз он нест ки ба худои рстӣу ҳарки ба чизе расад , агар онро аз пеш дӯст дошта бошад влкн ба сабаби ъўоиқ аз он маҳҷӯб буду рӯзгор дар шавқ он гузошта бошад , чун бидон расад ва ъўоиқ бархезад дар лиззатӣ азим уфтаду саодати ин буд . Ва агар дӯст надошта бошад ҳеҷ лиззати наёбад ва агар андак дӯст дошта бошад андак лиззатӣ ёбад . Пас саодат бар қадари ишқ ва муҳаббат бошад ва агар волъёзболлаҳи даруни хеши чунон бкрдаҳ бошад ки ба чизе ки онаст зиди ошно шудау алифу муносибати гирифта , ончӣ дар охират пайдо ояд зид вай бошад ва он ҳалоки вай буд ва дар ранҷ ва ?илам уфтаду ончӣ дигарон бидон Саид шаванд вай ба айни он шқӣ шавад ва мисли вай чун он кносӣ буд ки ба бозори атторон фурӯ шуд аз ону баҳоии хеши биФтод ва аз ҳуш бишуд . Омаданду гулобу машк бар вай рехтанду вай бтар мешуд то яке ки вақте кносӣ карда буд онҷо расед . Бидонаст бории наҷосати одамӣ дар бинии ваии бимолид , бо ҳуш омад ва гуфт инаст хуши бӯе ! пас ҳарки бо лиззати дунё инс гирифт то он маъшӯқи ваии гашти ҳам чунон он кносаст . Ва чунон ки дар бозори атторон аз он наёбад балки ҳарчӣ онҷо буд зиди табъи вай буду ранҷи вай аз он зиёдат шавад ва он наҷосат ки бо он алифи гирифта буд онҷои наёбад . Ва дар охират низ аз он шаҳавоти дунёи ҳеҷ наёбаду ончӣ онҷо бошад ҳамаи зид табъ бошад , пас ҳамаи сабаби ранҷу шақовати вай буд .

و هرکه معرفت طلب کند جز از طریق محبت، طلب محال می کند و هرکه معرفت جز از این دو طریق طلب کند نیابد و هرکه پندارد که بی محبت حق تعالی به سعادت آخرت رسد غلط پندارد که آخرت بیش از آن نیست که به خدای رستی و هرکه به چیزی رسد، اگر آن را از پیش دوست داشته باشد ولکن به سبب عوایق از آن محجوب بود و روزگار در شوق آن گذاشته باشد، چون بدان رسد و عوایق برخیزد در لذتی عظیم افتد و سعادت این بود. و اگر دوست نداشته باشد هیچ لذت نیابد و اگر اندک دوست داشته باشد اندک لذتی یابد. پس سعادت بر قدر عشق و محبت باشد و اگر والعیاذبالله درون خویش چنان بکرده باشد که به چیزی که آن است ضد آشنا شده و الف و مناسبت گرفته، آنچه در آخرت پیدا آید ضد وی باشد و آن هلاک وی بود و در رنج و الم افتد و آنچه دیگران بدان سعید شوند وی به عین آن شقی شود و مثل وی چون آن کناسی بود که به بازار عطاران فرو شد از آن و بهای خویش بیفتاد و از هوش بشد. آمدند و گلاب و مشک بر وی ریختند و وی بتر می شد تا یکی که وقتی کنّاسی کرده بود آنجا رسید. بدانست باری نجاست آدمی در بینی وی بمالید، با هوش آمد و گفت این است خوش بویی! پس هرکه با لذت دنیا انس گرفت تا آن معشوق وی گشت هم چنان آن کنّاس است. و چنان که در بازار عطاران از آن نیابد بلکه هرچه آنجا بود ضد طبع وی بود و رنج وی از آن زیادت شود و آن نجاست که با آن الف گرفته بود آنجا نیابد. و در آخرت نیز از آن شهوات دنیا هیچ نیابد و آنچه آنجا باشد همه ضد طبع باشد، پس همه سبب رنج و شقاوت وی بود.

Пас охирати олам арвоҳасту олами ҷамоли ҳазрат илоҳятаст ки онҷо пайдо шавад . Ва Саид касеаст ки ӣнҷои табъи худро бо он муносибат дода бошад то он мувофиқи вай буд ,у ҳамаи риёзатҳо ва ибодатҳо ва маърифатҳо барои ин муносибатаст , « қади аФлҳи ман зкиҳо » ин буд . Ва ҳамаи маъсиятҳо ва шаҳватҳо ва дӯстӣҳои дунёи зиди ин муносибатаст , «у қади хоби ман дсҳо » ин буд .

پس آخرت عالم ارواح است و عالم جمال حضرت الهیت است که آنجا پیدا شود. و سعید کسی است که اینجا طبع خود را با آن مناسبت داده باشد تا آن موافق وی بود، و همه ریاضتها و عبادتها و معرفتها برای این مناسبت است، «قد افلح من زکیها» این بود. و همه معصیتها و شهوتها و دوستیهای دنیا ضد این مناسبت است، «و قد خاب من دسّها» این بود.

Ва аҳли басират дар мушоҳидаи ин маъонӣ аз ҳади тақлид даргузаштаанд , ва ин аз сидқ пайғомбар бишнохтаанд , балки сидқ бемуъҷиза ба зарурати бад-ӣн шинохтаанд , чунон ки касе ки тиб донад чун сухан табиб башнавад ба зарурати бидонад ки табибаст ва чун сухани ҳакимӣ бозорншин башнавад бидонад ки ҷоҳиласт , пас набиро аз мтнбии дурӯғи зан ба зарурати бад-ӣн тариқ бишносад . Ва онгоҳи ончӣ ба басират худ битавонад донист бештар онаст ки аз набии шиносад ва ин илм зарурӣаст на чунон илм ки аз он ҳосил ояд ки ъсосъбон шавад ки он илм дар хатари он буд ки бидон ки гӯсола бонг кунад ботил шавад ки ҷудо кардани муъҷиза аз саҳари бад-ӣн осонӣ набӯд .

و اهل بصیرت در مشاهده این معانی از حد تقلید درگذشته اند، و این از صدق پیغامبر بشناخته اند، بلکه صدق بی معجزه به ضرورت بدین شناخته اند، چنان که کسی که طب داند چون سخن طبیب بشنود به ضرورت بداند که طبیب است و چون سخن حکیمی بازارنشین بشنود بداند که جاهل است، پس نبی را از متنبی دروغ زن به ضرورت بدین طریق بشناسد. و آنگاه آنچه به بصیرت خود بتواند دانست بیشتر آن است که از نبی شناسد و این علم ضروری است نه چنان علم که از آن حاصل آید که عصاثعبان شود که آن علم در خطر آن بود که بدان که گوساله بانگ کند باطل شود که جدا کردن معجزه از سحر بدین آسانی نبود.