Бидон ки гуфтаем ки ҳамаи мақомоти дайн бо се асл ояд : илму ҳолу амал . Илм асласт ва аз ваии ҳоли хезад ва аз ҳоли амали хезад ва ҳамчунин илми шукри шинохт неъматаст аз худованду ҳолати шодӣ дил аст бидон неъмату амал ба кори доштан неъматаст дар ончии мурод худовандаст ва он амали ҳама ба дил таъаллуқ дорад ва ҳам ба забон ва ҳам ин ва то ҷумлаи ин маълум нашавад ҳақиқати шукр маълум нашавад .

بدان که گفته ایم که همه مقامات دین با سه اصل آید: علم و حال و عمل. علم اصل است و از وی حال خیزد و از حال عمل خیزد و همچنین علم شکر شناخت نعمت است از خداوند و حالت شادی دل است بدان نعمت و عمل به کار داشتن نعمت است در آنچه مراد خداوند است و آن عمل همه به دل تعلق دارد و هم به زبان و هم این و تا جمله این معلوم نشود حقیقت شکر معلوم نشود.

Аммо илм онаст ки бишносӣ ки ҳар неъмат ки тўрост аз ҳақи субҳона ва таъолӣаст ва ҳеҷ касро бо ваии андари он ширкат нест ва то касеро андари миёнаи асбоб май бинӣ ва майнигарӣ ва аз ваии чизе май бинӣ , ин маърифат ва ин шукр тамом набӯд ки чун мулкии туро хлътӣ диҳад ва чунон доне ки он ба аноят вазир бӯдааст . Шукри ту маликро софӣ набошад , балки баъзе вазирро буду шодии ту ҳамаи маликро набӯд , аммо агарчӣ доне ки халъату тўқиъ ба ту раседу тўқиъ ба қаламу коғаз буд , ин нуқсон наёрад ки доне ки қаламу коғази мусаххар буд ва бо эшон чизе набӯд , балки агар доне ки хазонаи дор ба ту расониди ҳам зиён надорад ки доне ки ба дасти хазонаи дор чизе набошад , вай мусаххар бошад , чун фармуданд хилоф натавонад кард , агар нафармоед натавонад дод . Вай низ чун қаламаст .

اما علم آن است که بشناسی که هر نعمت که توراست از حق سبحانه و تعالی است و هیچ کس را با وی اندر آن شرکت نیست و تا کسی را اندر میانه اسباب می بینی و می نگری و از وی چیزی می بینی، این معرفت و این شکر تمام نبود که چون ملکی تو را خلعتی دهد و چنان دانی که آن به عنایت وزیر بوده است. شکر تو ملک را صافی نباشد، بلکه بعضی وزیر را بود و شادی تو همه ملک را نبود، اما اگرچه دانی که خلعت و توقیع به تو رسید و توقیع به قلم و کاغذ بود، این نقصان نیارد که دانی که قلم و کاغذ مسخر بود و با ایشان چیزی نبود، بلکه اگر دانی که خزانه دار به تو رسانید هم زیان ندارد که دانی که به دست خزانه دار چیزی نباشد، وی مسخر باشد، چون فرمودند خلاف نتواند کرد، اگر نفرماید نتواند داد. وی نیز چون قلم است.

Ва ҳамчунин агар неъмат рӯй замини борони бинӣу борон аз меғи бинӣу наҷоти киштӣ аз боди рости бинӣ , шукр аз ту дуруст наёяд , аммо чун бишносӣ ки борону меғу боду офтобу моҳу кавокиб ва ҳарчӣ ҳаст ҳама дар қабзаи қудрати худованд чунон мусаххаранд ки қалам дар дасти котиб , ки қаламро ҳеҷ ҳукмӣ набошад , ин дар шукр нуқсон наёвард .

و همچنین اگر نعمت روی زمین باران بینی و باران از میغ بینی و نجات کشتی از باد راست بینی، شکر از تو درست نیاید، اما چون بشناسی که باران و میغ و باد و آفتاب و ماه و کواکب و هرچه هست همه در قبضه قدرت خداوند چنان مسخرند که قلم در دست کاتب، که قلم را هیچ حکمی نباشد، این در شکر نقصان نیاورد.

Ва агар неъматӣ ба ту расад ки одамии он ба ту диҳад ва он аз ваии бинӣ , ин ҷаҳл буду ҳиҷоб буд аз мақоми шукр . Бояд ки бадоне аз мақоми шукр . Бояд ки бадоне ки вай аз он ба ту дод ки худои таъолии вайро муваккилӣ фиристод то ба илзоми вайро бар он дорад ки ҳарчанд хост ки бо он муваккил хилоф кунад натавонист ва агар тавонистӣ як ҳуба ба ту надодӣ ва он муваккили доъия Эйаст ки дар дили ваии афканду Фропиш вай дошт ки хайри ту дар дайну дунё дар онаст ки ин ба ваии диҳӣ то вай ба тамаъи он ки ба ғараз хеш расад дар ин ҷаҳон ё дар он ҷаҳон , он ба ту дод .

و اگر نعمتی به تو رسد که آدمی آن به تو دهد و آن از وی بینی، این جهل بود و حجاب بود از مقام شکر. باید که بدانی از مقام شکر. باید که بدانی که وی از آن به تو داد که خدای تعالی وی را موکلی فرستاد تا به الزام وی را بر آن دارد که هرچند خواست که با آن موکل خلاف کند نتوانست و اگر توانستی یک حبه به تو ندادی و آن موکل داعیه ای است که در دل وی افکند و فراپیش وی داشت که خیر تو در دین و دنیا در آن است که این به وی دهی تا وی به طمع آن که به غرض خویش رسد در این جهان یا در آن جهان، آن به تو داد.

Ва ба ҳақиқати вай на хештан дод ки он всилти сохт ба ғарази хештан , аммо ҳақи таъолӣ ба ту дод ки вайро чунин муваккилӣ фиристоду ҳақро ҳеҷ ғаразӣ нест дръўзи он , пас чун ба ҳақиқат бишносӣ ки ҳамаи одамиёни ҳам чун хозин маликанду хозин ҳамчун қаламаст ва ба дасти ҳамаи ҳеҷ чиз нест магари он ки эшонро ба илзом мефармойанд , онгоҳи шукр туоне кард бар ин неъмати ҳақи таъолиро , балки ин маърифати худ айн шукраст .

و به حقیقت وی نه خویشتن داد که آن وسیلت ساخت به غرض خویشتن، اما حق تعالی به تو داد که وی را چنین موکلی فرستاد و حق را هیچ غرضی نیست درعوض آن، پس چون به حقیقت بشناسی که همه آدمیان هم چون خازن ملکند و خازن همچون قلم است و به دست همه هیچ چیز نیست مگر آن که ایشان را به الزام می فرمایند، آنگاه شکر توانی کرد بر این نعمت حق تعالی را، بلکه این معرفت خود عین شکر است.

Чунон ки Мӯсо ( ъ ) дар муноҷот гуфт , « борхдоё ! одамро ба дасти қудрати худ бёФридӣ ва бо ваии чунин ва чунин кардӣ . Шукри ту чигуна кард ? » гуфт бидонаст ки он аз ҷиҳат манаст , донист ваии шукри ман буд .

چنان که موسی (ع) در مناجات گفت، «بارخدایا! آدم را به دست قدرت خود بیافریدی و با وی چنین و چنین کردی. شکر تو چگونه کرد؟» گفت بدانست که آن از جهت من است، دانست وی شکر من بود.

Ва бидон ки абвоби маорифи имон бисёраст : аввал тақдисаст . Ки бадоне ки худованди олам аз сифоти ҳамаи офаридагон ва аз ҳарчӣ дар ваҳм ва хаёл ояд пок ва муназзаҳасту иборат аз ваии субҳон аллоҳаст . Дувуми он ки бадоне ки бо ин покӣ ягонааст ва бо ваии ҳеҷ шарик несту иборат аз ваии лоолаҳ алоллаҳасту сими он ки бадоне ки ҳарчӣ ҳаст ҳама аз ӯсту неъмат вайасту иборат аз ин ҳолат алҳмдллаҳ бошад ва ин варои он ҳардуаст ва он ҳардуи маърифат дар таҳти ваии даройад .

و بدان که ابواب معارف ایمان بسیار است: اول تقدیس است. که بدانی که خداوند عالم از صفات همه آفریدگان و از هرچه در وهم و خیال آید پاک و منزه است و عبارت از وی سبحان الله است. دوم آن که بدانی که با این پاکی یگانه است و با وی هیچ شریک نیست و عبارت از وی لااله الالله است و سیم آن که بدانی که هرچه هست همه از اوست و نعمت وی است و عبارت از این حالت الحمدلله باشد و این ورای آن هردو است و آن هردو معرفت در تحت وی درآید.

Ва барои ин гуфт расӯл ( с ) , « субҳони аллоҳи даҳ ҳасанатаст . Лои илоҳи алооллаҳи бист ҳасанату алҳмдллаҳи сӣ ҳасанат » . Ин ҳасанот на ҳаракот забонаст бад-ӣни калимот , балки он мърФтҳост ки ин калимоти иборат аз онаст . Инаст маънии илми шукр .

و برای این گفت رسول (ص)، «سبحان الله ده حسنت است. لا اله الاالله بیست حسنت و الحمدلله سی حسنت». این حسنات نه حرکات زبان است بدین کلمات، بلکه آن معرفتهاست که این کلمات عبارت از آن است. این است معنی علم شکر.

Аммо ҳоли шукри он фараҳаст ки андари дил падед ояд аз ин маърифат ки ҳарки аз касе неъматӣ бинад ба вай шод шавад , влкни ин шодӣ аз се ваҷҳ тавонад буд ки агар мулкӣ ба сафарӣ хоҳад шуд , чокарӣ аз он хешро асбӣ диҳад . Агар ин чокар шод шавад ба сабаби асб ки вайро ба асбии ҳоҷат буд бёФт , ин шодӣ на шукри малик буд . Агар ин асб дар саҳро ёфтӣ худ ҳамчунин шод шудӣ . Дигари он ки шод бидон шавад ки бад-ӣни анояти малик дар ҳақ худ бишносаду вайро умеди неъматҳои дигар уфтад , ин шодӣаст ба манъам , локин на аз барои манъам балки барои умеду анъоми вай . Ин ҷумла шукраст влкн ноқисаст .

اما حال شکر آن فرح است که اندر دل پدید آید از این معرفت که هرکه از کسی نعمتی بیند به وی شاد شود، ولکن این شادی از سه وجه تواند بود که اگر ملکی به سفری خواهد شد، چاکری از آن خویش را اسبی دهد. اگر این چاکر شاد شود به سبب اسب که وی را به اسبی حاجت بود بیافت، این شادی نه شکر ملک بود. اگر این اسب در صحرا یافتی خود همچنین شاد شدی. دیگر آن که شاد بدان شود که بدین عنایت ملک در حق خود بشناسد و وی را امید نعمتهای دیگر افتد، این شادی است به منعم، لکن نه از برای منعم بلکه برای امید و انعام وی. این جمله شکر است ولکن ناقص است.

Дараҷаи сими он ки шод бидон буд ки ин асб бртўонд нишаст то ба хизмат малик раваду вайро мебинад ки аз ваии худ ҷузи ваии чизе дигар намехоҳад . Ин шодӣ ба малик бошад ва ин тамоми шукр буд . Ҳамчунин касе ки худои таъолии вайро неъматӣ диҳад ва бидон неъмат шод шавад на ба манъам , ин на шукр буд ва агар ба манъам шод шавад влкн бар он ки далели ризо ва аноят гардад , ин шукр буд , влкни ноқис буд ва агар аз он буд то ин неъмати сабаби фароғат дайн шавад то ба ибодату илми пардозаду талаб қурб кунад ба ҳазрати вай , ин камоли шукр буду нишони ин он буд ки ҳар дунё ки вайро аз вай машғӯл кунад бидон андӯҳгин шавад ва он неъмат нашносад , балки норасӣдан он , неъмати шиносад ва барои он шукр кунад .

درجه سیم آن که شاد بدان بود که این اسب برتواند نشست تا به خدمت ملک رود و وی را می بیند که از وی خود جز وی چیزی دیگر نمی خواهد. این شادی به ملک باشد و این تمام شکر بود. همچنین کسی که خدای تعالی وی را نعمتی دهد و بدان نعمت شاد شود نه به منعم، این نه شکر بود و اگر به منعم شاد شود ولکن بر آن که دلیل رضا و عنایت گردد، این شکر بود، ولکن ناقص بود و اگر از آن بود تا این نعمت سبب فراغت دین شود تا به عبادت و علم پردازد و طلب قرب کند به حضرت وی، این کمال شکر بود و نشان این آن بود که هر دنیا که وی را از وی مشغول کند بدان اندوهگین شود و آن نعمت نشناسد، بلکه نارسیدن آن، نعمت شناسد و برای آن شکر کند.

Пас ба ҳеҷ чиз ки ёвар набошад дар роҳ дайн бидон шод нашавад ва барои ин гуфт шблии алайҳи алрҳмаҳ ки шукри он буд ки неъматро набинӣ , манъамро бинӣ . Ва ҳаркиро лиззати ҷуз дар маҳсусот набӯд , чун шаҳвати шикаму чашму фараҷ , аз ваии ин шукр мумкин нашавад , пас камтар аз он набӯд ки андари дараҷаи дувум буд ки аввали дараҷаи он ҷумла шукр нест .

پس به هیچ چیز که یاور نباشد در راه دین بدان شاد نشود و برای این گفت شبلی علیه الرحمه که شکر آن بود که نعمت را نبینی، منعم را بینی. و هرکه را لذت جز در محسوسات نبود، چون شهوت شکم و چشم و فرج، از وی این شکر ممکن نشود، پس کمتر از آن نبود که اندر درجه دوم بود که اول درجه آن جمله شکر نیست.

Ва аммо амали шукр ба дил буд ва ба забон ва ба тан аммо ба дили он буд ки ҳамаи халқро хайр хоҳад ва дар неъмат бар ҳеҷ кас ҳасад накунад ва аммо ба забони он ки шукр мекунад ва алҳмдллаҳ мегуяд ва дар ҳамаи аҳволу шодӣ ба манъам изҳор мекунад . Ва расӯл ( с ) якеро гуфт , « чигунае ? » гуфт , « ба хайр » . Гуфт , « чигуна ? » гуфт , « ба хайру алҳмдллаҳ » . Гуфт , « ин май ҷустам » .

و اما عمل شکر به دل بود و به زبان و به تن اما به دل آن بود که همه خلق را خیر خواهد و در نعمت بر هیچ کس حسد نکند و اما به زبان آن که شکر می کند و الحمدلله می گوید و در همه احوال و شادی به منعم اظهار می کند. و رسول (ص) یکی را گفت، «چگونه ای؟» گفت، «به خیر». گفت، «چگونه؟» گفت، «به خیر و الحمدلله». گفت، «این می جستم».

Ва ғарази салаф ки якдигарро гуфтандӣ чигунае , ин будӣ то ҷавоб ба шукр будӣ ва ҳам гӯянда ва ҳам парастанда дар савоб шарик будандӣ . Ва ҳарки шикоят кунад бизиҳкор бошад , агарчӣ дар бало буд . Ва чаҳ зишттар аз он ки аз худованди ҳамаи олам гила кунад ба мудаббирӣ ки ба дасти ваии ҳеҷ чиз набӯд , балки ба балои шукр бояд кард ки бошад ки он сабаби саодати вай буд ва агар натавонади борӣ сабр кунад .

و غرض سلف که یکدیگر را گفتندی چگونه ای، این بودی تا جواب به شکر بودی و هم گوینده و هم پرستنده در ثواب شریک بودندی. و هرکه شکایت کند بزهکار باشد، اگرچه در بلا بود. و چه زشت تر از آن که از خداوند همه عالم گله کند به مدبری که به دست وی هیچ چیز نبود، بلکه به بلا شکر باید کرد که باشد که آن سبب سعادت وی بود و اگر نتواند باری صبر کند.

Ва аммо амал ба тан онаст ки ҳамаи аъзо неъматаст аз ҷиҳати вай , андари он ба кори дорӣ ки барои он офарӣдаасту ҳамаро барои охират офарӣдаасту маҳбӯби вай аз ту онаст ки бидон машғӯл бошӣ . Чун неъмати вай дар маҳбӯби вай сарф кардӣ шкргзордӣ . Бози он ки ӯро дар он ҳеҷ ҳазз ва насиб нест ки вай аз ин муназзаҳаст , локин мисли ин чунонаст ки подшоҳиро дар ҳақи ғуломӣ аноятӣ бошад ва он ғулом аз ваии давр буд . Вайро асб фиристаду зод роҳ фиристад то ба наздик вай ояд ва ба сабаби наздикӣ бо ҳазрати вай муҳташам шаваду дараҷае баланд ёбаду подшоҳро даврӣу наздикӣ дар ҳақи хеши ҳардуи яке буд , ки дар мамлакати вай аз ваии чизи ниФзоид ва накоҳад , локин аз барои ғулом хоҳад то вайро нек уфтад ки чун малики Карим буд нек афтод . Ҳамаи халқро хоҳон буд барои эшон на барои хеш , пас агар он ғулом ба рост нишинад ва рӯй ба ҳазрат малик овараду зод дар роҳ ба кори барад , шукри неъмати асбу зоди гзордаҳ буд , ва агар брншинду пушт бар ҳазрат малик кунад то давртар уфтад куфрон неъмат оварда бошад ва агар маъаттали бигузорад ва на наздиктар шавад ва на давртар ҳам куфрон буд , агарчӣ бидон дараҷа набӯд .

و اما عمل به تن آن است که همه اعضا نعمت است از جهت وی، اندر آن به کار داری که برای آن آفریده است و همه را برای آخرت آفریده است و محبوب وی از تو آن است که بدان مشغول باشی. چون نعمت وی در محبوب وی صرف کردی شکرگزاردی. باز آن که او را در آن هیچ حظ و نصیب نیست که وی از این منزه است، لکن مثل این چنان است که پادشاهی را در حق غلامی عنایتی باشد و آن غلام از وی دور بود. وی را اسب فرستد و زاد راه فرستد تا به نزدیک وی آید و به سبب نزدیکی با حضرت وی محتشم شود و درجه ای بلند یابد و پادشاه را دوری و نزدیکی در حق خویش هردو یکی بود، که در مملکت وی از وی چیز نیفزاید و نکاهد، لکن از برای غلام خواهد تا وی را نیک افتد که چون ملک کریم بود نیک افتاد. همه خلق را خواهان بود برای ایشان نه برای خویش، پس اگر آن غلام به راست نشیند و روی به حضرت ملک آورد و زاد در راه به کار برد، شکر نعمت اسب و زاد گزارده بود، و اگر برنشیند و پشت بر حضرت ملک کند تا دورتر افتد کفران نعمت آورده باشد و اگر معطل بگذارد و نه نزدیکتر شود و نه دورتر هم کفران بود، اگرچه بدان درجه نبود.

Ҳамчунин чун бандаи неъмати худои таъолӣ дар тоъати вай ба кор дорад то бидон дараҷа қурбат ёбад , ба ҳазрати илоҳяти шокир буд ва агар дар маъсият харҷ кунад то давртар шавад куфрон буд ва агар маъаттали бигузорад ё андари тнъм мубоҳ кунад ҳам куфрон буд , агарчӣ бидон дараҷа набӯд . Ҳамчунин чун бандаи неъмати худои таъолӣ дар тоъати вай ба кор дорад то бидон дараҷа қурбат ёбад ба ҳазрати илоҳяти шокир буд ва агар дар маъсият харҷ кунад то давртар шавад куфрон буд ва агар маъаттали бигузорад ё андари тнъм мубоҳ кунад ҳам куфрон буд , агарчӣ бидон дараҷа набӯд . Ва чун маълум шуд ки шукр ҳар неъматӣ бидон бошад ки дар маҳбӯби ҳақи таъолӣ сарф кунад , ин натавонади ало касе ки маҳбӯби ҳақи таъолӣ аз макрӯҳи бозшиносад ва ин илмӣ дақиқасту борӣк . То ҳикмати офариниш дар ҳар чизе нашносад ин маънӣ маълум нашавад .

همچنین چون بنده نعمت خدای تعالی در طاعت وی به کار دارد تا بدان درجه قربت یابد، به حضرت الهیت شاکر بود و اگر در معصیت خرج کند تا دورتر شود کفران بود و اگر معطل بگذارد یا اندر تنعم مباح کند هم کفران بود، اگرچه بدان درجه نبود. همچنین چون بنده نعمت خدای تعالی در طاعت وی به کار دارد تا بدان درجه قربت یابد به حضرت الهیت شاکر بود و اگر در معصیت خرج کند تا دورتر شود کفران بود و اگر معطل بگذارد یا اندر تنعم مباح کند هم کفران بود، اگرچه بدان درجه نبود. و چون معلوم شد که شکر هر نعمتی بدان باشد که در محبوب حق تعالی صرف کند، این نتواند الا کسی که محبوب حق تعالی از مکروه بازشناسد و این علمی دقیق است و باریک. تا حکمت آفرینش در هر چیزی نشناسد این معنی معلوم نشود.

Ва мо ба мисолӣ чанд мухтасар дар ин китоб ишорат кунем . Агар касе зёдтӣ хоҳад аз китоби аҳёء талаб кунад ки ин китоб беш аз ин эҳтимол накунад .

و ما به مثالی چند مختصر در این کتاب اشارت کنیم. اگر کسی زیادتی خواهد از کتاب احیاء طلب کند که این کتاب بیش از این احتمال نکند.