Бидон ки бештари хоиФон аз хотамат тарсидаанд , барои он ки дили одамӣ гардонасту вақти марг вақте азимаст . Ва натавон донист ки дил бар чаҳ қарор гирад дар он вақт то яке аз орифон мегуяд , « агар касеро панҷоҳ сол ба тавҳид бдонстаҳ бошам , чун чандон аз ман ғоиб шуд ки аз пас деворӣ шуд , гувоҳӣ надаҳум вайро ба тавҳид ки ҳоли дил гардонаст . Надонам ба чаҳ гардад ? » ва дайгарӣ мегуяд , « агар гӯйанд ки шаҳодат бар дар сарои дӯсттар дорӣ ё марг бар мусулмонӣ бар дар ҳуҷра ? гӯям марг бар дар ҳуҷра ки надонам то ба дар сарой ислом монад ё на » . Ва абўолдрдо савганд хӯрдӣ ки ҳеҷ кас эмин набошад аз он ки имони вай ба вақти марги бозстоннд . Ва саҳл тстрӣ мегуяд , « садиқон дар ҳар нафасӣ аз сӯъ хотамат метарсанд » . Ва Сафёни разии аллоҳи анҳу ба вақти марг ҷазаъ мекард ва мегирист . Гуфтанд , « мгарӣ ки афви худои таъолӣ аз гуноҳи ту азим тараст » . Гуфт , « агар донамӣ ки бар тавҳиди бимирам бок надорам , агар чанд кӯҳҳо гуноҳ дорамӣ » . Ва яке аз бузургон васият карду чизе ки дошт касеро дид ва гуфт , « нишони он ки бар тавҳиди бимирами фалон чизаст . Агар он нишон байнед бад-ӣни моли шукру мағзи бодоми бихар ва бар кӯдакони шаҳри афшон ва бигӯӣ ки ин ърс фалонаст ки ба саломат биҷуст ва агар ин набинӣ мардумонро бигӯӣ то бар ман намоз накунанд ва ғарра нашаванд ба ман . То пас аз марги борӣ марое набошам » .

بدان که بیشتر خایفان از خاتمت ترسیده اند، برای آن که دل آدمی گردان است و وقت مرگ وقتی عظیم است. و نتوان دانست که دل بر چه قرار گیرد در آن وقت تا یکی از عارفان می گوید، «اگر کسی را پنجاه سال به توحید بدانسته باشم، چون چندان از من غایب شد که از پس دیواری شد، گواهی ندهم وی را به توحید که حال دل گردان است. ندانم به چه گردد؟» و دیگری می گوید، «اگر گویند که شهادت بر در سرای دوست تر داری یا مرگ بر مسلمانی بر در حجره؟ گویم مرگ بر در حجره که ندانم تا به در سرای اسلام ماند یا نه». و ابوالدردا سوگند خوردی که هیچ کس ایمن نباشد از آن که ایمان وی به وقت مرگ بازستانند. و سهل تستری می گوید، «صدیقان در هر نفسی از سوء خاتمت می ترسند».و سفیان رضی الله عنه به وقت مرگ جزع می کرد و می گریست. گفتند، «مگری که عفو خدای تعالی از گناه تو عظیم تر است». گفت،«اگر دانمی که بر توحید بمیرم باک ندارم، اگر چند کوهها گناه دارمی». و یکی از بزرگان وصیت کرد و چیزی که داشت کسی را دید و گفت، «نشان آن که بر توحید بمیرم فلان چیز است. اگر آن نشان بینید بدین مال شکر و مغز بادام بخر و بر کودکان شهر افشان و بگوی که این عرس فلان است که به سلامت بجست و اگر این نبینی مردمان را بگوی تا بر من نماز نکنند و غره نشوند به من. تا پس از مرگ باری مرایی نباشم».

Ва саҳл тстрӣ гуяд ки мурӣд аз он тарсад ки дар маъсият уфтаду ориф аз он ки дар куфр уфтад . Абузайд гуяд , « чун ба масҷидӣ шавам бар миёни хеши зуннории байнам ки тарсам ки маро ба килисои барад . То онгоҳ ки дар масҷиди рӯму ҳаррӯзи панҷ бор ҳамчунин бошам » . Ва исо ( ъ ) ҳўорёнро гуфт , « шумо аз маъсият тарсид ва мо пайғомбарон аз куфри тарсим » . Ва яке аз пайғомбарон ба гуруснагӣу тишнагӣу бараҳнагӣу меҳнат бисёр мубтало буд солҳои бисёр . Пас ба худоӣ таъолӣ бинолед . Ҳақ гуфт , « дилат аз куфр нигоҳ медорам . Бад-ӣн хурсанд нае ки дунё май хоҳӣ ? » гуфт , « борхдоё ! тавба кардам ва хурсанд шудам » . Ва хок бар сар кард аз тшўири суоли хеш . Ва яке аз далоили сӯъи хотамати нифоқ буд ва изоин буд ки саҳоба ҳамеша бар хештан метарсиданд аз нифоқ . Ва ҳасан басарӣ гуяд , агар бдонмӣ ки дар ман нифоқ нест аз ҳарчӣ дар рӯй заминаст дӯст тар дорамӣ » . Ва гуфт , « ихтилофи ботину зоҳиру дилу забон аз нифоқаст » .

و سهل تستری گوید که مرید از آن ترسد که در معصیت افتد و عارف از آن که در کفر افتد. ابوزید گوید، «چون به مسجدی شوم بر میان خویش زنّاری بینم که ترسم که مرا به کلیسا برد. تا آنگاه که در مسجد روم و هرروز پنج بار همچنین باشم». و عیسی (ع) حواریان را گفت، «شما از معصیت ترسید و ما پیغامبران از کفر ترسیم». و یکی از پیغامبران به گرسنگی و تشنگی و برهنگی و محنت بسیار مبتلا بود سالهای بسیار. پس به خدای تعالی بنالید. حق گفت، «دلت از کفر نگاه می دارم. بدین خرسند نه ای که دنیا می خواهی؟» گفت، «بارخدایا! توبه کردم و خرسند شدم». و خاک بر سر کرد از تشویر سوال خویش. و یکی از دلایل سوء خاتمت نفاق بود و ازاین بود که صحابه همیشه بر خویشتن می ترسیدند از نفاق. و حسن بصری گوید، اگر بدانمی که در من نفاق نیست از هرچه در روی زمین است دوست تر دارمی». و گفت، «اختلاف باطن و ظاهر و دل و زبان از نفاق است».