Аммо он ки тавба воҷибаст бар ҳамаи кас ва дар ҳама вақт бидон шиносӣ ки ҳарки болиғ шуд ва кофараст воҷибаст бар вай ки аз куфр тавба кунад ва агар мусулмонасту мусулмонӣ ба тақлиди модар ва падараст ва бар забон ҳаме гуяд ва ба дил аз он ғофиласт , воҷиб буд ки аз он ғФт тавба кунад ва чунон кунад ки дили вай аз ҳақиқати имон огоҳ шавад ва хайр ёбад ,у бад-ӣн на он далел мехоҳам ки андар калом гӯйанд , нёмўзнд ки он воҷиб нест бар ҳамгинони лекини он ки султони эмин бар дили ваии ғолиб ва қоҳир гардад то ҳукми вайро бошаду бас .

اما آن که توبه واجب است بر همه کس و در همه وقت بدان شناسی که هرکه بالغ شد و کافر است واجب است بر وی که از کفر توبه کند و اگر مسلمان است و مسلمانی به تقلید مادر و پدر است و بر زبان همی گوید و به دل از آن غافل است، واجب بود که از آن غفت توبه کند و چنان کند که دل وی از حقیقت ایمان آگاه شود و خیر یابد، و بدین نه آن دلیل می خواهم که اندر کلام گویند، نیاموزند که آن واجب نیست بر همگنان لیکن آن که سلطان ایمن بر دل وی غالب و قاهر گردد تا حکم وی را باشد و بس.

Ва вайро ҳукми он вақт буд ки ҳарчӣ равад андари мамлакати тани ҳама ба фармони имон буд на ба фармони шайтону ҳргаҳ ки маъсият кунад имон тамом набӯд . Чунон ки расӯл ( с ) гуфт , « кас зино накунаду муъмин буду андари вақти зино , ва дуздӣ накунаду муъмин буд андари вақти дуздӣ » . Ва аз ин на он мехоҳад ки андари ин ҳол кофараст , валикини имонро шуъабу шохаҳои бисёраст ва аз шохаҳои ваии яке он буд ки бидонад ки зинои заҳр қотиласт ва ҳарки донад ки заҳр ҳаме хӯрд нахурд , пас андари он ҳоли султони шаҳвати имони вайро аз он ки зино мӯҳликаст ва ҳазимат кардааст , ё ба ғифлати он имони нопадид шудааст , ё нури ваии андари дӯди шаҳват пӯшида бошад пас бдонстӣ ки аввали тавба воҷибаст аз куфр ва агар кофар набӯд аз имони одатӣу тақлидии пас агар ин низ набӯд ғолиби он буд ки аз маъсиятӣ холӣ набӯд , аз он низ тавбаи воҷиб буд ва агар ҳамаи зоҳир аз маъсияти холии бикрад , ботини вай аз ҳасаду кибру риёу амсоли ин мӯҳликот холӣ нест .

و وی را حکم آن وقت بود که هرچه رود اندر مملکت تن همه به فرمان ایمان بود نه به فرمان شیطان و هرگه که معصیت کند ایمان تمام نبود. چنان که رسول (ص) گفت، «کس زنا نکند و مومن بود و اندر وقت زنا، و دزدی نکند و مومن بود اندر وقت دزدی». و از این نه آن می خواهد که اندر این حال کافر است، ولیکن ایمان را شعب و شاخه های بسیار است و از شاخه های وی یکی آن بود که بداند که زنا زهر قاتل است و هرکه داند که زهر همی خورد نخورد، پس اندر آن حال سلطان شهوت ایمان وی را از آن که زنا مهلک است و هزیمت کرده است، یا به غفلت آن ایمان ناپدید شده است، یا نور وی اندر دود شهوت پوشیده باشد پس بدانستی که اول توبه واجب است از کفر و اگر کافر نبود از ایمان عادتی و تقلیدی پس اگر این نیز نبود غالب آن بود که از معصیتی خالی نبود، از آن نیز توبه واجب بود و اگر همه ظاهر از معصیت خالی بکرد، باطن وی از حسد و کبر و ریا و امثال این مهلکات خالی نیست.

Ин ҳамаи ҷиноят диласту усӯл маосӣаст ва аз ин ҳамаи тавба воҷибаст то ҳар яке аз ин бо ҳади эътидоли барад ва мароин шаҳватро мутӣъи ақл ва шаръ гирданд . Ва ин муҷоҳидати дароз буд . Ва агар аз ин низ холӣ бошад аз васвосу ҳадиси нафасу андешаҳои нокарданӣ холӣ набӯд . Ва аз ин ҳамаи тавба воҷибаст ва агар аз ин низ холӣ бошад ҳам аз ғифлат аз зикри ҳақи таъолии андари баъзе аҳвол холӣ набӯд . Ва асли ҳамаи нуқсонҳо фаромӯш кардани ҳақ таъолӣаст агар ҳамаи андари як лаҳза буд , ва аз ин тавба кардан воҷибаст , агар чунон шуд ба мисли ки ҳамеша бар сари зикр ва фикраст ва холӣ нест , андари зикру фикри мақомот мутафовитаст ки ҳарякӣ аз он дараҷот нуқсонаст ба азоФт бо он ки фавқ онасту қаноат кардан ба дараҷаи нуқсони бози он ки тамомтар аз он мумкинаст айн хусронасту тавба аз он воҷиб буд .

این همه جنایت دل است و اصول معاصی است و از این همه توبه واجب است تا هر یکی از این با حد اعتدال برد و مراین شهوت را مطیع عقل و شرع گرداند. و این مجاهدت دراز بود. و اگر از این نیز خالی باشد از وسواس و حدیث نفس و اندیشه های ناکردنی خالی نبود. و از این همه توبه واجب است و اگر از این نیز خالی باشد هم از غفلت از ذکر حق تعالی اندر بعضی احوال خالی نبود. و اصل همه نقصانها فراموش کردن حق تعالی است اگر همه اندر یک لحظه بود، و از این توبه کردن واجب است، اگر چنان شد به مثل که همیشه بر سر ذکر و فکر است و خالی نیست، اندر ذکر و فکر مقامات متفاوت است که هریکی از آن درجات نقصان است به اضافت با آن که فوق آن است و قناعت کردن به درجه نقصان باز آن که تمام تر از آن ممکن است عین خسران است و توبه از آن واجب بود.

Аз он буд ки расӯл ( с ) гуфт , « ман андар ҳар рӯзи ҳафтод бор тавба кунам ва истиғфор кунам » . Ин буд бошад ки кори меҳтар ( с ) андари давом дар тараққӣу зиёдат буд ва ба ҳар қадамгоҳ ки раседӣ камолӣ дид ки он қадамгоҳи пешини андари ваии мухтасар будӣ . Аз он қадамгоҳи гузашта тавба кардӣ ва истиғфор кардӣ , чаҳ агар касе корӣ кунад ки аз он дарме ба даст тавонад оварад , чун ба дастовард шод шавад ва агар бидонад ки динорӣ ба даст тавонад овараду вай ба дарме қаноат кард андӯҳгин шавад ва аз тақсири хеш тшўир хӯрд то онгоҳ ки динорӣ ба даст оварад ва шод шавад , пиндорад ки варои ин худ нест , чун бидонаст ки гавҳарӣ ба даст тавонист оварад ки ҳазор динори арзади ҳам тшўир хӯрд ва аз тақсири хеш пушаймон гардад ва тавба кунад .

از آن بود که رسول (ص) گفت، «من اندر هر روز هفتاد بار توبه کنم و استغفار کنم». این بود باشد که کار مهتر (ص) اندر دوام در ترقی و زیادت بود و به هر قدمگاه که رسیدی کمالی دید که آن قدمگاه پیشین اندر وی مختصر بودی. از آن قدمگاه گذشته توبه کردی و استغفار کردی، چه اگر کسی کاری کند که از آن درمی به دست تواند آورد، چون به دستاورد شاد شود و اگر بداند که دیناری به دست تواند آورد و وی به درمی قناعت کرد اندوهگین شود و از تقصیر خویش تشویر خورد تا آنگاه که دیناری به دست آورد و شاد شود، پندارد که ورای این خود نیست، چون بدانست که گوهری به دست توانست آورد که هزار دینار ارزد هم تشویر خورد و از تقصیر خویش پشیمان گردد و توبه کند.

Ва барои ин гуфтаанд , « ҳасаноти алоброри сиӣоти алмқрбин » камоли порсоёни андари ҳақи бузургони нуқсон буд ки аз он истиғфор кунанд .

و برای این گفته اند، «حسنات الابرار سیئات المقربین» کمال پارسایان اندر حق بزرگان نقصان بود که از آن استغفار کنند.

Суол : агар касе гуяд ки аз куфру маъсият тавба кард аз ғифлату тақсир андар ёфтан дараҷоти бузурги тавба кардан аз фазойиласт на аз фароиз , чаро гуфтӣ ки тавба аз он низ воҷибаст ?

سوال: اگر کسی گوید که از کفر و معصیت توبه کرد از غفلت و تقصیر اندر یافتن درجات بزرگ توبه کردن از فضایل است نه از فرایض، چرا گفتی که توبه از آن نیز واجب است؟

Ҷавоб онаст ки воҷиби ду қисмаст : яке андари фатвоӣ зоҳир гӯйем бар ҳаду дараҷаи авоми халқ , он миқдор ки агар бидон машғӯл шаванд олам вайрон нашавад ва ба маишат дунё пардозанд . Ва ин он буд ки эшонро аз азоб дӯзах барраанд . Ва воҷиби дувуми он буд ки умуми халқ тоқат надоранд . Ҳарки бидон қиём накунад аз азоби дӯзах руста бошад , валикин аз азоби ҳасрати фавқи хеш руста набошад , чун андари охират қавмӣ бинад фавқи хеш , чунон ки ситора бинад андари осмон . Он ғабну ҳасрат ки бо вай гардад ҳам азобӣ бошад . Ин тавба ки гуфтем воҷибаст андари халос аз ин азоб ва чунон ки ҳаме байнем андари ин ҷаҳон ки чун якеро аз қуръони зиёдати дараҷаеу ҷоҳӣ падед ояд ҷаҳон бар он дигарон тангу торик ҳаме шавад ва аз ғабну ҳасрати оташии андари миёни ҷон вай уфтад , агар чаҳ аз азоб чун задану даст баридану мусодира кардан рустааст .

جواب آن است که واجب دو قسم است: یکی اندر فتوای ظاهر گوییم بر حد و درجه عوام خلق، آن مقدار که اگر بدان مشغول شوند عالم ویران نشود و به معیشت دنیا پردازند. و این آن بود که ایشان را از عذاب دوزخ برهاند. و واجب دوم آن بود که عموم خلق طاقت ندارند. هرکه بدان قیام نکند از عذاب دوزخ رسته باشد، ولیکن از عذاب حسرت فوق خویش رسته نباشد، چون اندر آخرت قومی بیند فوق خویش، چنان که ستاره بیند اندر آسمان. آن غبن و حسرت که با وی گردد هم عذابی باشد. این توبه که گفتیم واجب است اندر خلاص از این عذاب و چنان که همی بینیم اندر این جهان که چون یکی را از قرآن زیادت درجه ای و جاهی پدید آید جهان بر آن دیگران تنگ و تاریک همی شود و از غبن و حسرت آتشی اندر میان جان وی افتد، اگر چه از عذاب چون زدن و دست بریدن و مصادره کردن رسته است.

Ва бад-ӣни сабаби рӯзи қиёматро рӯзи тағобун хондааст ки ичи кас аз ғабнӣ холӣ набошад . Он ки тоъат накард то чаро накард ва он ки кард то чаро бештар накард . Ва аз ин буд ки роҳи анбиёу авлиё он бӯдааст ки ҳарчӣ тавонистаанд аз тоъати ҳеҷ бознгрФтаҳанд то фардои ҳасрат тақсир набӯд . Чаҳ гўӣии расӯл ( с ) хештанро гурусна ҳаме дошт нмидонст ки нон хӯрдан ҳаром нест ? то Оишаи разии аллоҳи анҳо ҳаме гуяд , « даст ба шиками вай фурӯд оварадам . Маро бар вай раҳмат омад ва бигиристам ва гуфтам ҷони ман фидои ту бод . Чаҳ буд агар аз ин таоми дунё сайр бихӯрадӣ ? » гуфт , « ё Оиша ! бародарони ман аўлўолъзм аз пеш ман бирафтанд ва кароматҳо ва дрҷтҳо ёфтанд . Тарсам ки аз дунё насиб ёбам дараҷаи ман камтар бошад аз он эшон . Рӯзӣ чанд сабр кунам дӯст тар дорам аз он ки аз бародарони хеши бозмонм » .

و بدین سبب روز قیامت را روز تغابن خوانده است که یچ کس از غبنی خالی نباشد. آن که طاعت نکرد تا چرا نکرد و آن که کرد تا چرا بیشتر نکرد. و از این بود که راه انبیا و اولیا آن بوده است که هرچه توانسته اند از طاعت هیچ بازنگرفته اند تا فردا حسرت تقصیر نبود. چه گوئی رسول (ص) خویشتن را گرسنه همی داشت نمیدانست که نان خوردن حرام نیست؟ تا عایشه رضی الله عنها همی گوید، «دست به شکم وی فرود آوردم. مرا بر وی رحمت آمد و بگریستم و گفتم جان من فدای تو باد. چه بود اگر از این طعام دنیا سیر بخوردی؟» گفت، «یا عایشه! برادران من اولوالعزم از پیش من برفتند و کرامتها و درجتها یافتند. ترسم که از دنیا نصیب یابم درجه من کمتر باشد از آن ایشان. روزی چند صبر کنم دوست تر دارم از آن که از برادران خویش بازمانم».

Исо ( ъ ) бихуфт . Сангии Фрозиз сар гирифт . Иблис гуфт вайро , « на ба тарк дунё гуфтае . Акнӯн пушаймони гаштӣ ? » гуфт , « чаҳ кардам ? » гуфт , « санги зер сар наҳодӣ ва тнъм кардӣ » он санги биндохт . Гуфт ин низ бо дунё ба ту бгзоштм . Ва расӯл ( с ) шроки наълин нав карда буд . Чун андари чашми вай мункир омад бифармуд то он куҳнаи бозоўрднду садиқ чун шер бихӯрад бидонаст андари ваии шбҳтӣ буд . Ангушт ба гулӯи фурӯи барад то бими он буд ки ҷони вай бо он ба ҳам барояд . Чаҳ гӯйӣ надонист ки андари фатвои зоҳири оммаи ин воҷиб нест ? валикини фатвои омма дигарасту хатари кор ки садиқон дид бошанд дигар . Ва орифтарин халқи худои таъолӣ ба худоӣ ва ба макр худоӣ эшонанд . Гумон мабар ки ба ҳарзаи ин ранҷҳо брхўд ниҳоданд . Иқтидо бадишон куну андари фатвои оммаи мёмиз ки он ҳадисӣ дигараст .

عیسی (ع) بخفت. سنگی فرازیز سر گرفت. ابلیس گفت وی را، «نه به ترک دنیا گفته ای. اکنون پشیمان گشتی؟» گفت، «چه کردم؟» گفت، «سنگ زیر سر نهادی و تنعم کردی» آن سنگ بینداخت. گفت این نیز با دنیا به تو بگذاشتم. و رسول (ص) شراک نعلین نو کرده بود. چون اندر چشم وی منکر آمد بفرمود تا آن کهنه بازآوردند و صدیق چون شیر بخورد بدانست اندر وی شبهتی بود. انگشت به گلو فرو برد تا بیم آن بود که جان وی با آن به هم برآید. چه گویی ندانست که اندر فتوای ظاهر عامه این واجب نیست؟ ولیکن فتوی عامه دیگر است و خطر کار که صدیقان دید باشند دیگر. و عارف ترین خلق خدای تعالی به خدای و به مکر خدای ایشانند. گمان مبر که به هرزه این رنجها برخود نهادند. اقتدا بدیشان کن و اندر فتوای عامه میامیز که آن حدیثی دیگر است.

Пас аз ин ҷумла бишнохтӣ ки банда ба ҳеҷ ҳол аз тавба мустағнӣ нест ва аз инаст ки бўслимони доронеи рҳмҳми аллоҳ ҳаме гуяд , « агар банда бар ҳеҷ чиз нигаред магар бар он ки зойеъ кардааст аз рӯзгори хеш то ин ғоят , худ ин андӯҳ тамомаст то вақти марг » . Пас чаҳ гӯйии андар касе ки мстқбл низ чун гузаштаи зойеъ ҳаме кунад . Ва бидон ки ҳаркии гавҳарӣ нафис дораду азуӣ зойеъ шавад вайро ҷой гиристан бошад ва агар бо он ки зойеъ шуд низ сабаби уқубату балоӣ вай гардад гиристан зиёдат шавад . Ҳар нафасӣ аз умр гавҳарӣаст ки бидон саодати абади сайд тавон кард . Чун касе андар маъсият кунад то сабаби ҳалок вай шавад ҳоли вай чигуна буд агар аз ин маъсият хабар ёбад ?

پس از این جمله بشناختی که بنده به هیچ حال از توبه مستغنی نیست و از این است که بوسلیمان دارانی رحمهم الله همی گوید، «اگر بنده بر هیچ چیز نگرید مگر بر آن که ضایع کرده است از روزگار خویش تا این غایت، خود این اندوه تمام است تا وقت مرگ». پس چه گویی اندر کسی که مستقبل نیز چون گذشته ضایع همی کند. و بدان که هرکه گوهری نفیس دارد و ازوی ضایع شود وی را جای گریستن باشد و اگر با آن که ضایع شد نیز سبب عقوبت و بلای وی گردد گریستن زیادت شود. هر نفسی از عمر گوهری است که بدان سعادت ابد صید توان کرد. چون کسی اندر معصیت کند تا سبب هلاک وی شود حال وی چگونه بود اگر از این معصیت خبر یابد؟

Валикини ин мусӣбатӣаст ки хайри он вақт ёбад ки ҳасрат суд надорад . Ва ин ки ҳақи таъолӣ ҳаме гуяд , «у анФқўои ммои рзқнокми ман қабл ани ётии аҳдкми аламути Фиқўли рабии луи лои ахртнии илои аҷали қариби Фосдқу акни ман алсолҳин » гуфтаанд маънии ин оят онаст ки бандаи андари вақти марги малики аламутро бинаду бидонад ки вақт рафтанаст . Ҳасратӣ бар дили вай фурӯд ояд ки онро ниҳоят набошад , бигӯед , « ё малики аламути як рӯзи марои муҳлати даҳ то тавба кунам ва узр хоҳам » . Гуяд , « рӯзҳои бисёр пеши ту буд . Кунун умр барисед ва ҳеҷ намонад » . Гуяд , « як соъати муҳлати даҳ » . Гуяд , « соъатҳо барисед ҳеҷ соъат намонад » . Чун аз тавба кардан он шарбат навмидӣ бичишед , асли имони ваии андар изтироб уфтад агар волъёзболлаҳи вайро андари азали шақоватӣ ҳукм карда бошанд имони вай бар хатар буд бешак ва бадбахт гардад . Ва агар ба саодат ҳукм карда бошанд асли имони вай ба саломат буд .

ولیکن این مصیبتی است که خیر آن وقت یابد که حسرت سود ندارد. و این که حق تعالی همی گوید، «و انفقوا مما رزقناکم من قبل ان یاتی احدکم الموت فیقول ربی لو لا اخرتنی الی اجل قریب فاصدق و اکن من الصالحین» گفته اند معنی این آیت آن است که بنده اندر وقت مرگ ملک الموت را بیند و بداند که وقت رفتن است. حسرتی بر دل وی فرود آید که آن را نهایت نباشد، بگوید، «یا ملک الموت یک روز مرا مهلت ده تا توبه کنم و عذر خواهم». گوید، «روزهای بسیار پیش تو بود. کنون عمر برسید و هیچ نماند». گوید، «یک ساعت مهلت ده». گوید، «ساعتها برسید هیچ ساعت نماند». چون از توبه کردن آن شربت نومیدی بچشید، اصل ایمان وی اندر اضطراب افتد اگر والعیاذبالله وی را اندر ازل شقاوتی حکم کرده باشند ایمان وی بر خطر بود بی شک و بدبخت گردد. و اگر به سعادت حکم کرده باشند اصل ایمان وی به سلامت بود.

Ва аз ин гуфт ҳақи ъзўҷл , « валеаст алтўбаҳи ллзини иълмўни алсёт ҳатто азои ҳзри аҳдҳми аламути қоли ании таббати алон » ва чунин гуфтаанд ки худои таъолиро бо ҳар бандае ду сараст : яке он вақт ки аз модари андар вуҷӯд ояд гуяд , « туро бёФридми поку оростау умр ба амонат ба ту супурдам . Гӯши дор то ба вақти марги бозспорӣ » . Ва дигар ба вақт марг гуяд , « бандаи ман андари амонат чаҳ кардӣ ? » агар нигоҳ доштӣ ҷазоӣ он биёбӣ ва агар зойеъ кардӣ сохта бош ки дӯзахи андар интизораст » .

و از این گفت حق عزوجل، «ولیست التوبه للذین یعلمون السیات حتی اذا حضر احدهم الموت قال انی تبت الان» و چنین گفته اند که خدای تعالی را با هر بنده ای دو سرّ است: یکی آن وقت که از مادر اندر وجود آید گوید، «تو را بیافریدم پاک و آراسته و عمر به امانت به تو سپردم. گوش دار تا به وقت مرگ بازسپاری». و دیگر به وقت مرگ گوید، «بنده من اندر امانت چه کردی؟» اگر نگاه داشتی جزای آن بیابی و اگر ضایع کردی ساخته باش که دوزخ اندر انتظار است».