Бидон ки расӯл ( с ) гуфтааст , « неаи алмўмни хайри ман амала . Нияти муъмини беҳтар аз кирдор вайаст »у бад-ӣн он нахостааст ки ният бе кирдори беҳтар аз кирдор беният ки ин худ пӯшида намонад ки кирдор бе нияти ибодат буду ният бе кирдори тоъат , балки маънӣ онаст ки тоъати вай ба танаст ва ба дил ва ин ду ҷузваст , ва аз ин ҳардуи он яке ки ба диласт беҳтар ,у сабаби ин онаст ки мақсӯд аз амал инаст то сифати дили бигардад ,у мақсӯд аз нияту амали дил он нест то сифати тани бигардад .

بدان که رسول (ص) گفته است، «نیه المومن خیر من عمله. نیت مومن بهتر از کردار وی است» و بدین آن نخواسته است که نیت بی کردار بهتر از کردار بی نیت که این خود پوشیده نماند که کردار بی نیت عبادت بود و نیت بی کردار طاعت، بلکه معنی آن است که طاعت وی به تن است و به دل و این دو جزو است، و از این هردو آن یکی که به دل است بهتر، و سبب این آن است که مقصود از عمل این است تا صفت دل بگردد، و مقصود از نیت و عمل دل آن نیست تا صفت تن بگردد.

Ва мардумон чунон пиндоранд ки ният барои амал май бояду ҳақиқат онаст ки амал барои ният май бояд ки мақсӯди ҳамаи гардиш диласту саодату шақовати ваии росту тан агарчӣ дар миён хоҳад буд влкн табаъаст , ҳамчун уштур агарчӣ ҳаҷ бевай нест влкни ҳоҷӣ вай нест . Ва гардиши дили худ як чиз беш нест . Он ки рӯй аз дунё ба охират оварад , балки аз дунёу охират ба худоӣ таъолӣ оварад .

و مردمان چنان پندارند که نیت برای عمل می باید و حقیقت آن است که عمل برای نیت می باید که مقصود همه گردش دل است و سعادت و شقاوت وی راست و تن اگرچه در میان خواهد بود ولکن تبع است، همچون اشتر اگرچه حج بی وی نیست ولکن حاجی وی نیست. و گردش دل خود یک چیز بیش نیست. آن که روی از دنیا به آخرت آورد، بلکه از دنیا و آخرت به خدای تعالی آورد.

Ва рӯй дил беш аз хосту иродат вай нест , чун ғолиб бар дили ваии дунё буд рӯй бо дунё буд . Ва ълоқти вай ба дунёи хости вай буд ва дар ибтидои офариниш чунинаст . Чун хости ҳақи таъолӣу дидори охират ғолиб шуд сифати ваии бгшт ва рӯй бо дигар ҷониб кард , пас аз ҳамаи аъмоли мақсӯди гардиш диласт . Аз суҷуд на мақсӯд онаст ки пешонии бигардад то аз ҳаво бар замин расад , бали он ки сифати бигардад ва аз такаббур ба тавозуъ майл кунаду мақсӯд аз аллоҳи Акбар на онаст ки забони бигардад ва биҷунбад , бали он ки дил аз таъзими хеши бигардаду муаззами худоӣ таъолӣ шавад . Ва мақсӯд аз санг андохтан дар ҳаҷ на онаст то ҷои снгризаҳ зиёдат шавад ё даст ҳаракат кунад , балки он ки дил бар бандагӣ рост боистаду мтобъту тасарруфи ақли хеш дар боқӣ кунаду тўъ фармон шаваду Аннани хеш аз дасти хеши беруни орад ва ба даст фармон диҳад .

و روی دل بیش از خواست و ارادت وی نیست، چون غالب بر دل وی دنیا بود روی با دنیا بود. و علاقت وی به دنیا خواست وی بود و در ابتدای آفرینش چنین است. چون خواست حق تعالی و دیدار آخرت غالب شد صفت وی بگشت و روی با دیگر جانب کرد، پس از همه اعمال مقصود گردش دل است. از سجود نه مقصود آن است که پیشانی بگردد تا از هوا بر زمین رسد، بل آن که صفت بگردد و از تکبر به تواضع میل کند و مقصود از الله اکبر نه آن است که زبان بگردد و بجنبد، بل آن که دل از تعظیم خویش بگردد و معظم خدای تعالی شود. و مقصود از سنگ انداختن در حج نه آن است تا جای سنگریزه زیادت شود یا دست حرکت کند، بلکه آن که دل بر بندگی راست بایستد و متابعت و تصرف عقل خویش در باقی کند و طوع فرمان شود و عنان خویش از دست خویش بیرون آرد و به دست فرمان دهد.

Чунон ки гуфт , « лаббайки бҳҷаҳи ҳқоу тъбдои врқо »у мақсӯд аз қурбон он нест то ҷони гўспнди бишавад , бали он ки палидии бухл аз синаи ту бишавад . Ва шафқат ба ҷонварон ба ҳукми табъи надорӣ ва ба ҳукми фармони дорӣ . Ки чун гӯйанд гўспнд бикаш нагӯйӣ ки ин бечора чаҳ кардаасту тъзиби вайро чаро кунам , локини он хештани ҷумла дар боқӣ кунӣ ва ба ҳақиқат нест шӯй ки худ нестӣ , чаҳ банда дар ҳақ хеш нест буд ва ҳаст худованд буд ба ҳақиқат .

چنان که گفت، «لبیک بحجه حقا و تعبدا ورقا» و مقصود از قربان آن نیست تا جان گوسپند بشود، بل آن که پلیدی بخل از سینه تو بشود. و شفقت به جانوران به حکم طبع نداری و به حکم فرمان داری. که چون گویند گوسپند بکش نگویی که این بیچاره چه کرده است و تعذیب وی را چرا کنم، لکن آن خویشتن جمله در باقی کنی و به حقیقت نیست شوی که خود نیستی، چه بنده در حق خویش نیست بود و هست خداوند بود به حقیقت.

Ва ҳамчунин ҷумлаи ибодот чунинаст , локини дилро чунон офариданд ки чун дар ваии иродатӣу хостӣ падед ояд чун тан ба мувофиқат он бархезад , чун дасти сар ӯ фурӯд оварад , он раҳмати қавӣ тар шаваду огоҳии дил зиёдат шавад , ва чун маънии тавозуъи он сифат дар дили собиттар ва муҳкамтар шавад Маслан чун раҳмати ятем падед ояд сар низ тавозуъи хеши бикунад ва ба замин наздик шавад , он тавозуъ дар дили муаккад тар гардад . Ва нияти ҳамаи ибодоти хост хайротаст ки рӯй ба дунё надорад ба охират дорад ва амал бидон нияти он хостро собиту муаккади бикунад , пас амал барои таъкиди хост ва ниятаст агарчӣ ҳама аз нияти хезад .

و همچنین جمله عبادات چنین است، لکن دل را چنان آفریدند که چون در وی ارادتی و خواستی پدید آید چون تن به موافقت آن برخیزد، چون دست سر او فرود آورد، آن رحمت قوی تر شود و آگاهی دل زیادت شود، و چون معنی تواضع آن صفت در دل ثابت تر و محکمتر شود مثلا چون رحمت یتیم پدید آید سر نیز تواضع خویش بکند و به زمین نزدیک شود، آن تواضع در دل موکد تر گردد. و نیت همه عبادات خواست خیرات است که روی به دنیا ندارد به آخرت دارد و عمل بدان نیت آن خواست را ثابت و موکد بکند، پس عمل برای تاکید خواست و نیت است اگرچه همه از نیت خیزد.

Ва чун чунинаст пайдо буд ки нияти беҳтар аз амал буд , чаҳ нияти худ дар нафас диласту амал аз ҷои дигар сироят хоҳад кард ба дил . Агар сироят кунад ба кор ояд ва агар накунад ва ба ғифлат буд ҳбтаҳ буду ният беамал аз ин буд ки ҳбтаҳ набошад . Ва ин ҳамчунон буд ки дар меъда дардӣ бошад , чун дору бихӯрад ба вай расад , ва агар бар сина тилло кунад то асар ба вай сироят кунад ҳам суд дорад , локини ончӣ ба нафас меъда расад лобуд беҳтар бошад ки ончӣ ба сина расад . Мақсӯд аз вай на синааст балки меъдааст . Лоҷарами ҳбтаҳ буд агар ба вай сироят накунаду ончӣ ба меъда расад агарчӣ ба сина нарасад ҳбтаҳ набошад .

و چون چنین است پیدا بود که نیت بهتر از عمل بود، چه نیت خود در نفس دل است و عمل از جای دیگر سرایت خواهد کرد به دل. اگر سرایت کند به کار آید و اگر نکند و به غفلت بود حبطه بود و نیت بی عمل از این بود که حبطه نباشد. و این همچنان بود که در معده دردی باشد، چون دارو بخورد به وی رسد، و اگر بر سینه طلا کند تا اثر به وی سرایت کند هم سود دارد، لکن آنچه به نفس معده رسد لابد بهتر باشد که آنچه به سینه رسد. مقصود از وی نه سینه است بلکه معده است. لاجرم حبطه بود اگر به وی سرایت نکند و آنچه به معده رسد اگرچه به سینه نرسد حبطه نباشد.