Бидон ки маҷолу майдони фикрат бениҳоятаст ки улӯмро ниҳоят несту фикрат дар ҳама равост , влкн ҳарчӣ на ба роҳи дайн таъаллуқ дорад моро шарҳи он мақсӯд нест , аммо ончӣ ба роҳи дайн таъаллуқ дорад агарчӣ тафсили он бениҳоятаст , влкни Фзлк он битавон гуфт . Ва бидон ки ба роҳи дайни мъомлти банда май хоҳем ки миёни вайу миёни ҳақ таъолӣаст ки он роҳ вайаст ки бидон ба ҳақ расад .

بدان که مجال و میدان فکرت بی نهایت است که علوم را نهایت نیست و فکرت در همه رواست، ولکن هرچه نه به راه دین تعلق دارد ما را شرح آن مقصود نیست، اما آنچه به راه دین تعلق دارد اگرچه تفصیل آن بی نهایت است، ولکن فذلک آن بتوان گفت. و بدان که به راه دین معاملت بنده می خواهیم که میان وی و میان حق تعالی است که آن راه وی است که بدان به حق رسد.

Ва тафаккури банда ё дар худ буд ё дар ҳақ . Агар дар ҳақ буд ё дар зоту сифоти вай буд ё дар афъолу аҷоиби маснӯъоти вай . Ва агар дар худ тафаккур кунад ё дар сифотӣаст ки он макрӯҳ ҳақасту вайро аз ҳақ давр кунад ва он маосӣ ва мӯҳликотаст . Ва ё дар ончии маҳбӯб ҳақаст ки вайро наздик гирданд ба вай ва он тоъат ва мунҷӣотаст , Фзлки ин ду медонист .

و تفکر بنده یا در خود بود یا در حق. اگر در حق بود یا در ذات و صفات وی بود یا در افعال و عجایب مصنوعات وی. و اگر در خود تفکر کند یا در صفاتی است که آن مکروه حق است و وی را از حق دور کند و آن معاصی و مهلکات است. و یا در آنچه محبوب حق است که وی را نزدیک گرداند به وی و آن طاعت و منجیات است، فذلک این دو می دانست.

Ва мисли бандаи ҳам чун ошиқаст ки андешаи вай ё дар ҷамоли маъшӯқу ҳасани сӯрати вай буд ва ё дар афъолу ақволу ахлоқи вай буд . Ва агар дар худ андешад ё аз он андеша ки вайро наздики маъшӯқи қабул зиёдат кунад . ё дар он ки вайро аз он кроҳит ояд то аз он ҳазар кунад . Ҳар андеша ки ба ҳукми ишқ буд аз ин чаҳор берун набӯд . Андешаи ишқи дайну дӯстии ҳақи таъолии ҳам чунин буд .

و مثل بنده هم چون عاشق است که اندیشه وی یا در جمال معشوق و حسن صورت وی بود و یا در افعال و اقوال و اخلاق وی بود. و اگر در خود اندیشد یا از آن اندیشه که وی را نزدیک معشوق قبول زیادت کند. یا در آن که وی را از آن کراهیت آید تا از آن حذر کند. هر اندیشه که به حکم عشق بود از این چهار بیرون نبود. اندیشه عشق دین و دوستی حق تعالی هم چنین بود.

Майдони аввал

میدان اول

Он буд ки аз худ андеша то сифоту аъмоли макрӯҳ вай чист то хештан аз он пок кунад . Ва ин маосӣ зоҳир бошад ё хбоис ахлоқ бошад дар ботин . Ва ин бисёраст ки маосии зоҳири баъзе ба ҳафт андом таъаллуқ дорад чун забону чашму дасту ғайри он ва баъзе ба ҷумлаи тан . Ва хбоиси ботин ҳамчунин ва дар ҳар яке аз ин андешаҳоро се ҳол буд : яке он ки фалони кору фалони сифат макрӯҳаст ё на ки ин ҳамаи ҷойҳо равшан набӯд ва ба тафаккури тавон шинохт . Дувуми он ки чун макрӯҳаст ман бад-ӣн сифат ҳастам ё на ки сифати нафас низ осон натавон шинохти ало ба тафаккур ва сеюм он ки агар бидон сифат мавсуфаст тадбири халос аз ин чист пас ҳар рӯзи бомдод бояд ки яке соъат дар тафаккур ин кунад .

آن بود که از خود اندیشه تا صفات و اعمال مکروه وی چیست تا خویشتن از آن پاک کند. و این معاصی ظاهر باشد یا خبایث اخلاق باشد در باطن. و این بسیار است که معاصی ظاهر بعضی به هفت اندام تعلق دارد چون زبان و چشم و دست و غیر آن و بعضی به جمله تن. و خبایث باطن همچنین و در هر یکی از این اندیشه ها را سه حال بود: یکی آن که فلان کار و فلان صفت مکروه است یا نه که این همه جایها روشن نبود و به تفکر توان شناخت. دوم آن که چون مکروه است من بدین صفت هستم یا نه که صفت نفس نیز آسان نتوان شناخت الا به تفکر و سوم آن که اگر بدان صفت موصوف است تدبیر خلاص از این چیست پس هر روز بامداد باید که یکی ساعت در تفکر این کند.

Ва андешаи аввал дар маосӣ зоҳир кунад : аз забон андеша кунад ки андари ин рӯз ба сухан мубтало хоҳад шуд ва бошад ки дар рағбат ва дурӯғ уфтад . Тадбири он бияндешад ки изоин чун ҳазар кунад . Ва ҳамчунин агар дар хатараст ки дар луқма ҳаром уфтад тадбири он бияндешад ки аз он ҳазар чун кунад . Ва ҳам чунин аз ҳамаи андомҳои хештан тафаҳҳус кунад ва дар ҳамаи тоъоти бияндешад . Ва чун аз ин фориғ шуд дар фазойил андеша кунад то ҳама ба ҷои орад , Маслан гуяд ин забон барои зикру роҳат мусулмононаст ва барои он офарӣдаанд ва ман қодирам ки фалон зикр кунаму фалони сухан хуш гӯям то касе биёсоеду чашм барои он офарӣдаанд то дом вай бошад ки бидон саодат сайд кунаму бад-ӣни чашм дар фалон олам нагарм ба чашми таъзим ва дар фалон фосиқ нагарм ба чашми таҳқир то ҳақи чашм гзордаҳ бошаму мол барои роҳати мусулмонон офарӣдаанд . Фалон садақа бидиҳам ва агар маро ҳоҷатаст сабр кунам ва эсор кунам .

و اندیشه اول در معاصی ظاهر کند: از زبان اندیشه کند که اندر این روز به سخن مبتلا خواهد شد و باشد که در رغبت و دروغ افتد. تدبیر آن بیندیشد که ازاین چون حذر کند. و همچنین اگر در خطر است که در لقمه حرام افتد تدبیر آن بیندیشد که از آن حذر چون کند. و هم چنین از همه اندامهای خویشتن تفحص کند و در همه طاعات بیندیشد. و چون از این فارغ شد در فضایل اندیشه کند تا همه به جای آرد، مثلا گوید این زبان برای ذکر و راحت مسلمانان است و برای آن آفریده اند و من قادرم که فلان ذکر کنم و فلان سخن خوش گویم تا کسی بیاساید و چشم برای آن آفریده اند تا دام وی باشد که بدان سعادت صید کنم و بدین چشم در فلان عالم نگرم به چشم تعظیم و در فلان فاسق نگرم به چشم تحقیر تا حق چشم گزارده باشم و مال برای راحت مسلمانان آفریده اند. فلان صدقه بدهم و اگر مرا حاجت است صبر کنم و ایثار کنم.

Ину амсоли ин ҳар рӯз андеша кунад ва бошад ки ба андешаи як соъати вайро хотирии даройад ки ҳамаи умри маъсиятӣ даст бидорад , пас аз инаст ки тафаккури як соъат аз тоъоти як сола беҳтараст ки фоидаи ваии ҷумлаи умрро бошад . Ва чун аз тафаккури тоъоту маосӣ зоҳир бипардохт ба ботин шавад ва аз ахлоқи бади бияндешад то дар ботини вай аз он чист ва аз мунҷӣот чист ки вайро нест то талаб кунад ва он низ дарозаст .

این و امثال این هر روز اندیشه کند و باشد که به اندیشه یک ساعت وی را خاطری درآید که همه عمر معصیتی دست بدارد، پس از این است که تفکر یک ساعت از طاعات یک ساله بهتر است که فایده وی جمله عمر را باشد. و چون از تفکر طاعات و معاصی ظاهر بپرداخت به باطن شود و از اخلاق بد بیندیشد تا در باطن وی از آن چیست و از منجیات چیست که وی را نیست تا طلب کند و آن نیز دراز است.

Влкни асли мӯҳликот даҳаст . Агар аз ин халос ёбад , тамом буд : бухлу кибру аҷабу риёу ҳасаду тезии чашму шараи таому шараи сухану дӯстии молу дӯстии ҷоҳ ва аз мунҷӣот низ даҳаст : пушаймонӣ бар гуноҳу сабр бар балону ризо ба қазоу шукр бар неъмату баробари доштани хавфу раҷоу зуҳд дар дунёу ихлос дар тоъату халқи некӯ бо халқу дӯстии худои таъолӣ . Ва дарин ҳар яке маҷоли тафаккур бисёраст , ва он бар касе кушода буд ки улӯми ин сифоти чунон ки дар ин китоб гуфта ем бишносад .

ولکن اصل مهلکات ده است. اگر از این خلاص یابد، تمام بود: بخل و کبر و عجب و ریا و حسد و تیزی چشم و شره طعام و شره سخن و دوستی مال و دوستی جاه و از منجیات نیز ده است: پشیمانی بر گناه و صبر بر بلان و رضا به قضا و شکر بر نعمت و برابر داشتن خوف و رجا و زهد در دنیا و اخلاص در طاعت و خلق نیکو با خلق و دوستی خدای تعالی. و دراین هر یکی مجال تفکر بسیار است، و آن بر کسی گشاده بود که علوم این صفات چنان که در این کتاب گفته ایم بشناسد.

Ва бояд ки бандаи ҷарида Эй дорад хештанро ин сифот бар ваии набишта . Чун аз муолиҷаи яке фориғ шавад хат бар вай кашад ва ба дигар машғӯл гардад ва бошад ки ҳаркасиро баъзе аз ин андешаҳо муҳимтар буд Маслан олам бо вараъ ки аз ин ҳама брстаҳ бошад ғолиби он буд ки холӣ набошад аз он ки ба илм хеш менозаду ном ва ҷоҳ меҷӯяд ба изҳори ону ибодату сӯрати хеш дар чашми халқ ороста медорад ва ба қабули халқ шод мебошад ва агар касе дар вай таън кунад бо ваии ҳақад дар дил мегирад ва ба мукофот машғӯл мешавад . Ва ин ҳама хабосатаст влкни пӯшидатару ҳамаи тухми фасод дайнаст , пас ҳар рӯз бояд ки дар ин фикрат мекунад то аз ин чун гурезад ва бӯдан ва нобӯдани халқи наздики хеш баробар кунад то назари ваии ҳама ба халқ буд ,у андари ин маҷоли фикрат бисёраст .

و باید که بنده جریده ای دارد خویشتن را این صفات بر وی نبشته. چون از معالجه یکی فارغ شود خط بر وی کشد و به دیگر مشغول گردد و باشد که هرکسی را بعضی از این اندیشه ها مهمتر بود مثلا عالم با ورع که از این همه برسته باشد غالب آن بود که خالی نباشد از آن که به علم خویش می نازد و نام و جاه می جوید به اظهار آن و عبادت و صورت خویش در چشم خلق آراسته می دارد و به قبول خلق شاد می باشد و اگر کسی در وی طعن کند با وی حقد در دل می گیرد و به مکافات مشغول می شود. و این همه خباثت است ولکن پوشیده تر و همه تخم فساد دین است، پس هر روز باید که در این فکرت می کند تا از این چون گریزد و بودن و نابودن خلق نزدیک خویش برابر کند تا نظر وی همه به خلق بود، و اندر این مجال فکرت بسیار است.

Пас аз ин ҷумла маълум шуд ки тафаккурро ки банда дар сифот хеш кунад . Дар ин ду ҷинс ниҳоят нест , аммо тафсили он мумкин набӯд гуфтан .

پس از این جمله معلوم شد که تفکر را که بنده در صفات خویش کند. در این دو جنس نهایت نیست، اما تفصیل آن ممکن نبود گفتن.

Майдони дувум ( фикрат дар ҳақ таъолӣаст )

میدان دوم (فکرت در حق تعالی است)

Ва тафаккур ё дар зарроту сифоти вай буд ё дар афъолу маснӯъоти вай . Ва мақоми бузургтарин тафаккур дар зоту сифот вайаст , влкн чун халқи тоқат он надоранд ва уқул бидон нарасад , шариъат наҳй кардааст ва гуфта ки дар вай тафаккур макунед , « Фонкми лни нақди рули қадара » , ва ин душворӣ на аз пӯшидагии ҷалол ҳақаст , балки аз равшанӣаст ки бас равшанасту басирати одамӣ заъифаст , тоқат он надорад балки андари он мадҳуш ва мутаҳайир шавад , ҳам чунон ки хафоаш ба зӯр напарад ки чашми вай заъифасту тоқати нур офтоб надорад ва ба зӯр фаро набинад , аммо ба охири рӯз ки нури офтоби андакӣ монда бошад фаро бинад .

و تفکر یا در ذرات و صفات وی بود یا در افعال و مصنوعات وی. و مقام بزرگترین تفکر در ذات و صفات وی است، ولکن چون خلق طاقت آن ندارند و عقول بدان نرسد، شریعت نهی کرده است و گفته که در وی تفکر مکنید، «فانکم لن نقد رول قدره»، و این دشواری نه از پوشیدگی جلال حق است، بلکه از روشنی است که بس روشن است و بصیرت آدمی ضعیف است، طاقت آن ندارد بلکه اندر آن مدهوش و متحیر شود، هم چنان که خفاش به زور نپرد که چشم وی ضعیف است و طاقت نور آفتاب ندارد و به زور فرا نبیند، اما به آخر روز که نور آفتاب اندکی مانده باشد فرا بیند.

Ва авоми халқ дар ин дараҷаанд , аммо садиқону бузургонро тоқат назар бошад влкн бар давом на ки ҳам бетоқат шаванд , чун мардум ки дар чашма офтоб тавонанд нагирист , локин агар мудовимат кунанд бими нобиноӣӣ буд , ҳам чунин андари ин назари ҳам бим беақлӣ бошад , пас ончии бузургон аз ҳқоиби сифоти ҳақ таъолӣ бидонанд ҳам рухсат нест бо халқи гуфтани алои ҳам ба лафзӣ ки ба сифоти халқ наздик бошад , чунон ки гӯйии оламу мурӣду мутакаллим ва ӯ аз ин чизе фаҳм кунад ҳам ҷинси сифоти хеш . Ва он ташбеҳӣ буд , влкни ин миқдор бибояд гуфт ки сухани вай на чун сухан туаст ки ҳарфу савт буд ва дар ваии пайвастагӣу гусастагӣ буд . Ва чун ин бигӯе бошад ки тоқат надорад ва инкор кунад , чунон ки чун бо ваии гӯйӣ ки зоти вай на ҷавҳар буд ва на арз ва на дар ҷой буд ва на беҷой . Ва на дар ҷиҳат ва на ба олами муттасил ва на мунфасил ва на беруни олам ва на дар даруни олам , бошад ки ин низ инкор кунад ва гуяд ин худ мумкин нест , ба сабаби он ки бар хештан қиёс кунад ва изоин ҳеҷ азимат фаҳм накунад , чаҳ азиматӣ ки эшон дида бошанд азимат султонон донанд ки бар Тахтӣ нишинанду ғуломони пеш эшон боистанд , ҳамчунин дар ҳақи вай тақдир кунанд то бошад ки гӯйанд лобуди вайро низ дасту пойу чашму даҳон ва забон бошад .

و عوام خلق در این درجه اند، اما صدیقان و بزرگان را طاقت نظر باشد ولکن بر دوام نه که هم بی طاقت شوند، چون مردم که در چشمه آفتاب توانند نگریست، لکن اگر مداومت کنند بیم نابینائی بود، هم چنین اندر این نظر هم بیم بی عقلی باشد، پس آنچه بزرگان از حقایب صفات حق تعالی بدانند هم رخصت نیست با خلق گفتن الا هم به لفظی که به صفات خلق نزدیک باشد، چنان که گویی عالم و مرید و متکلم و او از این چیزی فهم کند هم جنس صفات خویش. و آن تشبیهی بود، ولکن این مقدار بباید گفت که سخن وی نه چون سخن توست که حرف و صوت بود و در وی پیوستگی و گسستگی بود. و چون این بگویی باشد که طاقت ندارد و انکار کند، چنان که چون با وی گویی که ذات وی نه جوهر بود و نه عرض و نه در جای بود و نه بی جای. و نه در جهت و نه به عالم متصل و نه منفصل و نه بیرون عالم و نه در درون عالم، باشد که این نیز انکار کند و گوید این خود ممکن نیست، به سبب آن که بر خویشتن قیاس کند و ازاین هیچ عظمت فهم نکند، چه عظمتی که ایشان دیده باشند عظمت سلطانان دانند که بر تختی نشینند و غلامان پیش ایشان بایستند، همچنین در حق وی تقدیر کنند تا باشد که گویند لابد وی را نیز دست و پای و چشم و دهان و زبان باشد.

Ва агар магасро ҳам чунин ақлӣ буд ки ин қавмро ҳаст гуфтӣ бояд ки офаридагори марои пар ва бол бошад ки маҳол бошад ки маро чизе бошад ки он қудрату қӯти ман буду вайро набӯд , пас одамӣ низ ҳамчунин ҳамаи корҳо бар хештан қиёс кунад , ва изоин сабаби шаръ манъ кард аз ин фикрат .

و اگر مگس را هم چنین عقلی بود که این قوم را هست گفتی باید که آفریدگار مرا پر و بال باشد که محال باشد که مرا چیزی باشد که آن قدرت و قوت من بود و وی را نبود، پس آدمی نیز همچنین همه کارها بر خویشتن قیاس کند، و ازاین سبب شرع منع کرد از این فکرت.

Ва салаф манъ кардаанд аз калом ва раво надоштанд сариҳ ба гуфтани ин ки дар олам несту берун олам нест ва пайваста нест ва мунфасил нест балки бад-ӣн қаноат карданд ки лӣси кмслаҳи шийъ ки бо ҳеҷ чиз намонад ва ҳеҷ чиз бо вай намонад » , ва ин бар ҷумла гуфтанд бетафсилу тафсил бидъатаст ба сабаби он ки уқули бештарини халқ эҳтимол накунад ва барои ин буд ки ваҳй омад ба баъзе анбиё ки бандагони маро аз сифоти ман хабари мада ки инкор кунанд , бо эшон он бигӯӣ ки фаҳм тавонанд кард . Пас аввалитар он буд ки аз ин сухани нгўинд ва дар ин тафаккур накунанд магар касе ки ба камол бошаду онгоҳ ӯ ба охири кор низ ба даҳшат ва ҳирс уфтад лобуд .

و سلف منع کرده اند از کلام و روا نداشتند صریح به گفتن این که در عالم نیست و بیرون عالم نیست و پیوسته نیست و منفصل نیست بلکه بدین قناعت کردند که لیس کمثله شیء که با هیچ چیز نماند و هیچ چیز با وی نماند»، و این بر جمله گفتند بی تفصیل و تفصیل بدعت است به سبب آن که عقول بیشترین خلق احتمال نکند و برای این بود که وحی آمد به بعضی انبیا که بندگان مرا از صفات من خبر مده که انکار کنند، با ایشان آن بگوی که فهم توانند کرد. پس اولی تر آن بود که از این سخن نگویند و در این تفکر نکنند مگر کسی که به کمال باشد و آنگاه او به آخر کار نیز به دهشت و حیرث افتد لابد.

Пас азимати вай бояд ки аз аҷоиби вай талаб кунад ки ҳарчӣ дар вуҷӯдаст ҳама нурӣаст аз анвори қудрату азимати вай . Ва агар касе тоқат он надорад ки дар офтоб нигарад , тоқат он дорад ки дар нур нигарад ки бар замин афтодааст .

پس عظمت وی باید که از عجایب وی طلب کند که هرچه در وجود است همه نوری است از انوار قدرت و عظمت وی. و اگر کسی طاقت آن ندارد که در آفتاب نگرد، طاقت آن دارد که در نور نگرد که بر زمین افتاده است.