Бидон ки таваккул ҳолатӣаст аз аҳволи дайн . Ва он самара имонасту имонро абвоб бисёраст , влкни таваккул аз ҷумлаи он бар ду имон банност : яке имон ба тавҳиду дигари имон ба камоли лутфу раҳмати ҳақи таъолӣ . Аммо шарҳи тавҳид дарозасту илми ваии ниҳояти ҳамаи ълмҳост , локини мо он миқдор ки баннои таваккул бар онаст ишорат кунем :

بدان که توکل حالتی است از احوال دین. و آن ثمره ایمان است و ایمان را ابواب بسیار است، ولکن توکل از جمله آن بر دو ایمان بناست: یکی ایمان به توحید و دیگر ایمان به کمال لطف و رحمت حق تعالی. اما شرح توحید دراز است و علم وی نهایت همه علمهاست، لکن ما آن مقدار که بنای توکل بر آن است اشارت کنیم:

Бояд ки бадоне ки тавҳид бар чаҳор дараҷааст : вайро мағзӣаст ва он мағзро мағзӣасту вайро пӯстӣаст , ва он пӯстро пӯстӣ . Пас ду мағз дораду дўпўст . Дар мисли вай чун ҷўзтр буд ки мағз ва ду пӯсти вай маълумасту равғани мағз вайаст .

باید که بدانی که توحید بر چهار درجه است: وی را مغزی است و آن مغز را مغزی است و وی را پوستی است، و آن پوست را پوستی. پس دو مغز دارد و دوپوست. در مثل وی چون جوزتر بود که مغز و دو پوست وی معلوم است و روغن مغز وی است.

Дараҷаи аввал онаст ки ба забони лоолаҳ алооллаҳ бигӯед ва ба дил эътиқод надорад , ва ин тавҳид мунофиқаст . Дараҷаи дувуми он ки маънии ин ба дил эътиқод кунад чун омӣ , ё ба навъе аз далел , чун мутакаллим .

درجه اول آن است که به زبان لااله الاالله بگوید و به دل اعتقاد ندارد، و این توحید منافق است. درجه دوم آن که معنی این به دل اعتقاد کند چون عامی، یا به نوعی از دلیل، چون متکلم.

Дараҷаи сеюм он ки ба мушоҳидаи бенанд ки ҳама аз як асл мераваду фоили яке беш нест ва ҳеҷ каси дигарро феъл нест , ва ин нурӣ буд ки дар дил пайдо ояд дар он нури ин мушоҳида ҳосил ояд , ва ин на чун эътиқоди омӣу мутакаллим буд ки эътиқоди эшон бандӣ бошад ки бар дил афкананд ба ҳиялати тақлид ё ба ҳиялати далел , ва ин мушоҳидаи шарҳи дил буду банд ҳама баргир ,у фироқ буд миён касе ки хештанро бар он дорад ва ё эътиқод кунад ки фалони хоҷа дар саройаст ба сабаби он ки фалон кас мегуяд ки дар саройаст ва ин тақлиди омӣ буд ки аз модар ва падар шунида бошаду миёни он ки истидлол кунад ки вай дар саройаст ба далели он ки асбу ғулом бар дар саройаст .

درجه سوم آن که به مشاهده بینند که همه از یک اصل می رود و فاعل یکی بیش نیست و هیچ کس دیگر را فعل نیست، و این نوری بود که در دل پیدا آید در آن نور این مشاهده حاصل آید، و این نه چون اعتقاد عامی و متکلم بود که اعتقاد ایشان بندی باشد که بر دل افکنند به حیلت تقلید یا به حیلت دلیل، و این مشاهده شرح دل بود و بند همه برگیر، و فراق بود میان کسی که خویشتن را بر آن دارد و یا اعتقاد کند که فلان خواجه در سرای است به سبب آن که فلان کس می گوید که در سرای است و این تقلید عامی بود که از مادر و پدر شنیده باشد و میان آن که استدلال کند که وی در سرای است به دلیل آن که اسب و غلام بر در سرای است.

Ва ин назири эътиқоди мутакаллим буду миёни он ки вайро дар сарой ба мушоҳида бибинад ва ин мисли тавҳид орифонаст ва ин тавҳид агарчӣ ба дараҷа бузургаст , влкн дар ваии халқро мебинад ва медонад , пас дар ин бисёр касрат ҳаст то ду мебинад дар тафриқа бошад ва ҷамъ набӯд . Ва камоли тавҳиди дараҷа чаҳорумаст ки ҷузи якеро набинаду ҳамаро худ яке бинад ва яке шиносаду тафриқаро бад-ӣни ҳеҷ роз набӯд . Ва инро суфиён фано гӯйанд дар тавҳид , чунон ки ҳусайни ҳаллоҷ , хавосро дид ки дар биёбон мегардид . Гуфт , « чаҳ мекунӣ ? » гуфт , « қадами хеш дар таваккул дуруст мекунам » , гуфт , « ҳамаи умр дар ободонии ботини бгзоштӣ , пас дар тавҳид кӣ рисӣ ? »

و این نظیر اعتقاد متکلم بود و میان آن که وی را در سرای به مشاهده ببیند و این مثل توحید عارفان است و این توحید اگرچه به درجه بزرگ است، ولکن در وی خلق را می بیند و می داند، پس در این بسیار کثرت هست تا دو می بیند در تفرقه باشد و جمع نبود. و کمال توحید درجه چهارم است که جز یکی را نبیند و همه را خود یکی بیند و یکی شناسد و تفرقه را بدین هیچ راز نبود. و این را صوفیان فنا گویند در توحید، چنان که حسین حلاج، خواص را دید که در بیابان می گردید. گفت، «چه می کنی؟» گفت، «قدم خویش در توکل درست می کنم»، گفت، «همه عمر در آبادانی باطن بگذاشتی، پس در توحید کی رسی؟»

Пас ин ба чаҳор мақомаст : аввали тавҳид мунофиқаст ва он пӯст пӯстаст , чунон ки пӯсти беруни ҷўз агар бихӯрӣ нохуш буд ва агар дар ботини вайнигарӣ зишт буд , агарчӣ зоҳираши сабз буд ; ва агар бисӯзӣ дӯд кунаду оташи бикашад ва агар дар хонаи бунаӣ ба кор наёяду ҷойгоҳ танг дорад ва ҳеҷ корро нишоед магари он ки рӯзӣ чанд бигузорад то пӯсти даруниро тоза медорад ва аз офат нигоҳ медорад . Тавфиқи мунофиқ низ ҳеҷ корро нишоед магари он ки пӯсти вайро нигоҳ медорад аз шамшеру пӯсти ваии колбуд вайасту бад-ӣни сабаб аз шамшер халос ёфт ва аммо чун колбуд бишуд ва ҷон бимонад он тавҳиди ҳеҷ суд надорад .

پس این به چهار مقام است: اول توحید منافق است و آن پوست پوست است، چنان که پوست بیرون جوز اگر بخوری ناخوش بود و اگر در باطن وی نگری زشت بود، اگرچه ظاهرش سبز بود؛ و اگر بسوزی دود کند و آتش بکشد و اگر در خانه بنهی به کار نیاید و جایگاه تنگ دارد و هیچ کار را نشاید مگر آن که روزی چند بگذارد تا پوست درونی را تازه می دارد و از آفت نگاه می دارد. توفیق منافق نیز هیچ کار را نشاید مگر آن که پوست وی را نگاه می دارد از شمشیر و پوست وی کالبد وی است و بدین سبب از شمشیر خلاص یافت و اما چون کالبد بشد و جان بماند آن توحید هیچ سود ندارد.

Ва чунон ки дарунии ҷўз сӯхтанро шояд ва онро шояд ки бар мағз бигузоранд то мағз ҳамеша дар хона вай бошад ва табоҳ нашавад , влкн дар ҷанби мағзи мухтасар буд , тавҳиди омӣу мутакаллим низ онро шояд ки мағзи вайро ва он ҷон вайаст , аз оташи дӯзах нигоҳ медорад , влкн агарчӣ ин кори бикунад аз латофати мағзу равған холӣ бошад ва чунон ки мағзи ҷўз мақсӯдаст ва азизаст , влкн чун бо равған азоФт кунӣ аз гунҷондае холӣ нест ва дар нафаси хеш ба камол сафо нарасидааст , дараҷаи сим дар тавҳид низ аз тафриқау касрату зиёдӣ холӣ нест , балки софӣ ба камоли тавҳид чаҳорумаст ки андари он ҳамаро ҳақ донаду басу ҷузи якеро набинад ва худро низ фаромӯш кунад , ва дар ҳақи дидор худ нест шавад чунон ки дигар чизҳо нест шуд дар дидори вай .

و چنان که درونی جوز سوختن را شاید و آن را شاید که بر مغز بگذارند تا مغز همیشه در خانه وی باشد و تباه نشود، ولکن در جنب مغز مختصر بود، توحید عامی و متکلم نیز آن را شاید که مغز وی را و آن جان وی است، از آتش دوزخ نگاه می دارد، ولکن اگرچه این کار بکند از لطافت مغز و روغن خالی باشد و چنان که مغز جوز مقصود است و عزیز است، ولکن چون با روغن اضافت کنی از گنجانده ای خالی نیست و در نفس خویش به کمال صفا نرسیده است، درجه سیم در توحید نیز از تفرقه و کثرت و زیادی خالی نیست، بلکه صافی به کمال توحید چهارم است که اندر آن همه را حق داند و بس و جز یکی را نبیند و خود را نیز فراموش کند، و در حق دیدار خود نیست شود چنان که دیگر چیزها نیست شد در دیدار وی.