Ҳамоно ки гӯйӣ ки ин дараҷоти тавҳид бар ман мушкиласт инро шарҳ бояд кардан то бидонам ки ҳама аз яке чун бенанд ?у асбоб бисёр май байнами ҳамаро яке чун бенанд ?у осмону замину халқро мебинад ва ин ҳама яке нест , бидон ки тавҳиди мунофиқон ба забонасту тавҳиди ом ба эътиқоду тавҳиди мутакаллим ба далел , ин се фаҳм туоне кард . Ашкол дар ин тавҳид бозпасинаст . Аммо тавҳиди чаҳоруми таваккулро бад-ӣн ҳоҷат несту таваккулро тавҳиди сим кифоятаст ва ин тавҳиди чаҳорум дар иборат овардану шарҳ кардан касеро ки бидон нарасида бошад дшхўор буд , аммо дар ҷумлаи ин миқдор бидон ки раво бошад ки чизҳои бисёр бошад локини он чизҳоро ба як дигар навъе аз иртибот буд ки бидон иртибот чун як чиз шавад . Ва чун дар дидори орифи он ваҷҳ ояд яке дида бошад ва бисёре надида бошад , чунон ки дар мардум чизҳои бисёраст аз гӯшту пӯсту сару пойу меъдау ҷигару ғайри он , влкн дар маънии мардуми як чизаст то бошад ки касе мардумиро донад ва аз тафосили аъзои вай бо ёд наёвард . Агар вайро гӯйанд чаҳ дидӣ ? гуяд як чиз беш надидам . Мардумӣ дидам .

همانا که گویی که این درجات توحید بر من مشکل است این را شرح باید کردن تا بدانم که همه از یکی چون بینند؟ و اسباب بسیار می بینم همه را یکی چون بینند؟ و آسمان و زمین و خلق را می بیند و این همه یکی نیست، بدان که توحید منافقان به زبان است و توحید عام به اعتقاد و توحید متکلم به دلیل، این سه فهم توانی کرد. اشکال در این توحید بازپسین است. اما توحید چهارم توکل را بدین حاجت نیست و توکل را توحید سیم کفایت است و این توحید چهارم در عبارت آوردن و شرح کردن کسی را که بدان نرسیده باشد دشخوار بود، اما در جمله این مقدار بدان که روا باشد که چیزهای بسیار باشد لکن آن چیزها را به یک دیگر نوعی از ارتباط بود که بدان ارتباط چون یک چیز شود. و چون در دیدار عارف آن وجه آید یکی دیده باشد و بسیاری ندیده باشد، چنان که در مردم چیزهای بسیارست از گوشت و پوست و سر و پای و معده و جگر و غیر آن، ولکن در معنی مردم یک چیز است تا باشد که کسی مردمی را داند و از تفاصیل اعضای وی با یاد نیاورد. اگر وی را گویند چه دیدی؟ گوید یک چیز بیش ندیدم. مردمی دیدم.

Ва агар гӯйанд аз чаҳ май андешӣ ? гуяд , аз як чизе беш наме андешам . Аз маъшӯқи хеш май андешам . Пас ҳамагии вай маъшӯқ гардад ва он як чиз буд , пас бидон ки мақомӣаст ки дар маърифат ки касе ки бидон расад ба ҳақиқат бибинад ки ҳарчӣ дар вуҷӯдаст ба як дигар муртабитасту ҷумла чун як ҳайвонаст .

و اگر گویند از چه می اندیشی؟ گوید، از یک چیزی بیش نمی اندیشم. از معشوق خویش می اندیشم. پس همگی وی معشوق گردد و آن یک چیز بود، پس بدان که مقامی است که در معرفت که کسی که بدان رسد به حقیقت ببیند که هرچه در وجود است به یک دیگر مرتبط است و جمله چون یک حیوان است.

Ва нисбати аҷзои олам чун осмону замину ситорагон бо якдигар чун нисбати андомҳои як ҳайвонаст бо як дигару нисбати олам бо мудаббири он , аз ваҷҳе на аз ҳамаи вуҷӯҳ , чун нисбати мамлакати тан ҳайвонаст бо рӯҳи вай ки мудаббир онаст ва то касе ин нашносад ки ани аллоҳи таъолии халқи одами алии сӯрата , ин дар фаҳм вай наёяд . Ва дар унвон ба чизе аз ин ишорат кардаему сухани кӯтоҳ кардан дар ин аўлитр ки ин силсилаи девонагонро биҷунбанд ва касе тоқати фаҳм ин надорад .

و نسبت اجزای عالم چون آسمان و زمین و ستارگان با یکدیگر چون نسبت اندامهای یک حیوان است با یک دیگر و نسبت عالم با مدبر آن، از وجهی نه از همه وجوه، چون نسبت مملکت تن حیوان است با روح وی که مدبر آن است و تا کسی این نشناسد که ان الله تعالی خلق آدم علی صورته، این در فهم وی نیاید. و در عنوان به چیزی از این اشارت کرده ایم و سخن کوتاه کردن در این اولیتر که این سلسله دیوانگان را بجنباند و کسی طاقت فهم این ندارد.

Аммо тавҳиди сим ки он тавҳидаст дар феъли шарҳӣ дароз гуфтаем дар китоби эҳё . Агар аҳли онӣ аз онҷо талаб кун ва он миқдор ки дар асл шукр гуфтаем ӣнҷо кифоятаст ки бадоне ки офтобу моҳу ситорагону меғу бод ва ҳарчӣ аз асбоби доне ҳама мусаххаранд чун қалам дар дасти котиб ва ҳеҷ ба худ намебошанд ки эшонро меҷунбонанд ба вақти хеш ва ба қадари хеши чунон ки май бояд , пас ҳўолти корҳо бо эшон хатост ҳамчун ҳўолти тўқиъи халъат бо қалам ва бо коғаз , аммо ончӣ дар маҳал назараст ихтиёр ҳайвонотаст ки пиндорӣ ки ба дасти одамӣ чизеаст ва ин хатост ки одамӣ дар нафаси ихтиёри хеши маҷбур ва музтараст чунон ки гуфтаем ки кори вай дар банд қудратасту қудрат мусаххар нахоҳад . Пас чун қудрати мусаххар иродатасту калиди иродат ба даст вай нест , пас ҳеҷ чиз ба даст вай набӯд .

اما توحید سیم که آن توحید است در فعل شرحی دراز گفته ایم در کتاب احیا. اگر اهل آنی از آنجا طلب کن و آن مقدار که در اصل شکر گفته ایم اینجا کفایت است که بدانی که آفتاب و ماه و ستارگان و میغ و باد و هرچه از اسباب دانی همه مسخراند چون قلم در دست کاتب و هیچ به خود نمی باشند که ایشان را می جنبانند به وقت خویش و به قدر خویش چنان که می باید، پس حوالت کارها با ایشان خطاست همچون حوالت توقیع خلعت با قلم و با کاغذ، اما آنچه در محل نظر است اختیار حیوانات است که پنداری که به دست آدمی چیزی است و این خطاست که آدمی در نفس اختیار خویش مجبور و مضطر است چنان که گفته ایم که کار وی در بند قدرت است و قدرت مسخر نخواهد. پس چون قدرت مسخر ارادت است و کلید ارادت به دست وی نیست، پس هیچ چیز به دست وی نبود.

Ва тамомӣ ин бидон бишносӣ ки бадоне ки феълӣ ки ба одамӣ ҳўолт кунанд бар се ваҷҳаст : яке он ки Маслан агар пой бар об наад фурӯ шавад , гӯйанд обро хрқи бикрад ва аз як дигар ҷудо кард . Инро феъл табиӣ гӯйанд . Ва дигари он ки гӯйанд одамии нафаси бузад ва инро феъл иродатӣ гӯйанд . Сими он ки гӯйанд сухан гуфт ва бирафт . Ва инро феъл ихтиёрӣ гӯйанд . Аммо он феъли табиӣ пӯшида нест ки ба вай нест ки чун вай бар рӯй об ҳозир хоҳад омад лобудаст ки аз гаронии ваии об аз ҳам шикофта шавад ва ин на ба вай буд ки агар хоҳад на чунин буд , балки агар сангӣ бар рӯй об наҳй ба об фурӯ шавад . Фурӯ шудан на феъл сангаст .

و تمامی این بدان بشناسی که بدانی که فعلی که به آدمی حوالت کنند بر سه وجه است: یکی آن که مثلا اگر پای بر آب نهد فرو شود، گویند آب را خرق بکرد و از یک دیگر جدا کرد. این را فعل طبیعی گویند. و دیگر آن که گویند آدمی نفس بزد و این را فعل ارادتی گویند. سیم آن که گویند سخن گفت و برفت. و این را فعل اختیاری گویند. اما آن فعل طبیعی پوشیده نیست که به وی نیست که چون وی بر روی آب حاضر خواهد آمد لابد است که از گرانی وی آب از هم شکافته شود و این نه به وی بود که اگر خواهد نه چنین بود، بلکه اگر سنگی بر روی آب نهی به آب فرو شود. فرو شدن نه فعل سنگ است.

Аммо феъли иродатӣ чун нафас заданаст . Чун тааммул кунӣ ҳамчунинаст ки агар хоҳад ки нафаси бозгирд ва агарна ва касе ки қасд кунад ки сӯзанӣ дар чашм касе занад аз давр , ба зарурати он каси чашми барҳам задан гирад ва агар хоҳад ки назанад натавонад ки вайро чунон офарӣдаанд ки онро иродат ба зарурат падед меояд дар вай , чунон ки вайро офарӣдаанд ки ба об фурӯ шавад чун бар оби истад . Пас изтирори одамӣ дар ин ҳарду маълум шуд .

اما فعل ارادتی چون نفس زدن است. چون تامل کنی همچنین است که اگر خواهد که نفس بازگیرد و اگرنه و کسی که قصد کند که سوزنی در چشم کسی زند از دور، به ضرورت آن کس چشم برهم زدن گیرد و اگر خواهد که نزند نتواند که وی را چنان آفریده اند که آن را ارادت به ضرورت پدید می آید در وی، چنان که وی را آفریده اند که به آب فرو شود چون بر آب ایستد. پس اضطرار آدمی در این هردو معلوم شد.

Аммо феъли ихтиёрӣ чун рафтану гуфтан , ашкол дар инаст ки агар хоҳад кунад ва агар нахоҳад накунад , влкн бояд ки бадоне ки агар хоҳад он вақт хоҳад ки ақли вай ҳукм кунад ки хайри ту дар инаст . Ин иродат ба зарурат падед ояду аъзоро ҷнбонидн гирад , ҳам чун чашми барҳам задан вақте ки сӯзан аз давр ояд , локин чун илми он ки сӯзани зарар чашмасту барҳам задан хайраст ҳамеша ҳозираст ва бар бдиҳаҳ маълумаст онро ба андеша ҳоҷат набӯд ки беандеша худ донист ки он хезаст . Аз донистани хайр дар он иродат падед ояд ва аз он иродати қудрат ба зарурат дар кор ояд .

اما فعل اختیاری چون رفتن و گفتن، اشکال در این است که اگر خواهد کند و اگر نخواهد نکند، ولکن باید که بدانی که اگر خواهد آن وقت خواهد که عقل وی حکم کند که خیر تو در این است. این ارادت به ضرورت پدید آید و اعضا را جنبانیدن گیرد، هم چون چشم برهم زدن وقتی که سوزن از دور آید، لکن چون علم آن که سوزن ضرر چشم است و برهم زدن خیر است همیشه حاضر است و بر بدیهه معلوم است آن را به اندیشه حاجت نبود که بی اندیشه خود دانست که آن خیز است. از دانستن خیر در آن ارادت پدید آید و از آن ارادت قدرت به ضرورت در کار آید.

ӣнҷо чун он андеша шуд ҳам бидон сифати гашт ки онҷо буд ва ҳам он зарурат падед омад , чаҳ агар касе чӯбӣ баргирад , ва касеро мезанад , ӯ май гурезад ба табъ , то аг ба канор намерасад ва донад ки ҷустан аз осонтар аз чӯб хӯрдан ба ҷаҳд ва агар донад ки он азим тараст ба зарурати пой вай боистад ва тоъат надорад ки ҳаракат кунад . Ки ҳаракати пой дар банд иродатасту иродат дар банди он ки бидонад ки он беҳтараст . Ва барои инаст ки касе хештанро натавонади кишт агарчӣ даст дорад ва кор дорад ки қудрати даст дар банд иродатасту иродат дар банди он ки ақл бигӯед ки ин хабар туаст ва карданӣаст . Ва ақл низ музтараст ки чун оина Эйаст ки ончии шиносад дар ваии сӯрати он падед ояд . Чун куштани худ хайр набошад ақл ҳукм накунад ва он иродат падед наёяд , магар вақте ки дар балое бошад ки тоқат он надорад ки куштан аз он беҳтар набошад . Пас инро феъли ихтиёрӣ аз он гуфтанд ки хайри вай дар тамиз падед ояд , вагарнаи зарурати ин чун падед омад ҳам чун зарурати нафас задану чашми барҳам заданасту зарурати он ҳам чун зарурат ба оби фурӯ шуданаст .

اینجا چون آن اندیشه شد هم بدان صفت گشت که آنجا بود و هم آن ضرورت پدید آمد، چه اگر کسی چوبی برگیرد، و کسی را می زند، او می گریزد به طبع، تا اگ به کنار بامی رسد و داند که جستن از آسانتر از چوب خوردن به جهد و اگر داند که آن عظیم تر است به ضرورت پای وی بایستد و طاعت ندارد که حرکت کند. که حرکت پای در بند ارادت است و ارادت در بند آن که بداند که آن بهتر است. و برای این است که کسی خویشتن را نتواند کشت اگرچه دست دارد و کار دارد که قدرت دست در بند ارادت است و ارادت در بند آن که عقل بگوید که این خبر توست و کردنی است. و عقل نیز مضطر است که چون آینه ای است که آنچه شناسد در وی صورت آن پدید آید. چون کشتن خود خیر نباشد عقل حکم نکند و آن ارادت پدید نیاید، مگر وقتی که در بلایی باشد که طاقت آن ندارد که کشتن از آن بهتر نباشد. پس این را فعل اختیاری از آن گفتند که خیر وی در تمیز پدید آید، وگرنه ضرورت این چون پدید آمد هم چون ضرورت نفس زدن و چشم برهم زدن است و ضرورت آن هم چون ضرورت به آب فرو شدن است.

Ва ин асбоб дар ҳам бастаасту ҳалқаҳои силсилаҳоро асбоб бисёрасту шарҳи он дар китоб эҳё бигуфтаем , аммо қудрат ки дар одамӣ офарӣдаанд яке аз ҳалқаҳои он силсилааст . Аз ӣнҷои гумони барад ки ба вай чизеаст ва он ?хитой маҳзаст ки таъаллуқи он ба вай беш аз ин нест ки ваии маҳал онасту роҳгзр онаст , пас ваии роҳгзр ихтиёраст ки дар вай меофаринанду роҳгзри қудрату иродат ки дар вай меофаринанд , пас чун дарахт ки аз бод меҷунбад ва дар ваии қудрат ва иродат наёфариданду вайро маҳал он насохтанд , ба зарурати онро изтирори маҳз ном кардаанд , чун эзади таъолӣ ончӣ кунад қудрати вай дар банди ҳеҷ чиз нест беруни вай , онро ихтироъ гуфтанд .

و این اسباب در هم بسته است و حلقه های سلسله ها را اسباب بسیار است و شرح آن در کتاب احیا بگفته ایم، اما قدرت که در آدمی آفریده اند یکی از حلقه های آن سلسله است. از اینجا گمان برد که به وی چیزی است و آن خطای محض است که تعلق آن به وی بیش از این نیست که وی محل آن است و راهگذر آن است، پس وی راهگذر اختیار است که در وی می آفرینند و راهگذر قدرت و ارادت که در وی می آفرینند، پس چون درخت که از باد می جنبد و در وی قدرت و ارادت نیافریدند و وی را محل آن نساختند، به ضرورت آن را اضطرار محض نام کرده اند، چون ایزد تعالی آنچه کند قدرت وی در بند هیچ چیز نیست بیرون وی، آن را اختراع گفتند.

Ва чун одамӣ на чунин буд ва на чунон ки қудрату иродати вай ба асбобии дигар таъаллуқ дорад ки он на ба дасти вай буд , феъли вай монанди феъли худоӣ таъолӣ набӯд то онро халқ ва ихтироъ гӯйанд ва чун ваии маҳали қудрату иродат буд ки ба зарурат дар вай меофаринанд монанди дарахт набӯд то феъли вайро изтирор маҳз гӯйанд , бали қисмии дигар буд вайро номи дигар талаб карданд ва онро касб гуфтанд . Ва аз ин ҷумла маълум шуд ки агар чаҳ зоҳиран кори одамӣ ба ихтиёр вайаст , локини худ дар нафаси ихтиёри хуш музтараст , агар хоҳад ва агар нахоҳад , пас ба дасти вай чизе нест .

و چون آدمی نه چنین بود و نه چنان که قدرت و ارادت وی به اسبابی دیگر تعلق دارد که آن نه به دست وی بود، فعل وی مانند فعل خدای تعالی نبود تا آن را خلق و اختراع گویند و چون وی محل قدرت و ارادت بود که به ضرورت در وی می آفرینند مانند درخت نبود تا فعل وی را اضطرار محض گویند، بل قسمی دیگر بود وی را نام دیگر طلب کردند و آن را کسب گفتند. و از این جمله معلوم شد که اگر چه ظاهرا کار آدمی به اختیار وی است، لکن خود در نفس اختیار خوش مضطر است، اگر خواهد و اگر نخواهد، پس به دست وی چیزی نیست.