Бидон ки таваккул бар се дарҷатаст : яке он ки ҳоли вай чун ҳоли он мард бошад ки дар хусумати вакил фароз кунад ҷилду ҳодӣу фасеҳу дайру мушфиқ ки эмин бошад бар вай . Дараҷаи дувуми он ки ҳоли вай чун бошад ки дар ҳар чаҳ Фроўӣ расад ҷузи модари надод агар гурусна шавад вайро хонд . Ва он табъ вай бошад ва на ба таклиф ихтиёр кунад ва ин мутаваккилӣ бошад аз таваккули хеш бехабар , аз мустағриқӣ ки бошад ба вакил , аммо он аввалро аз таваккули хеши хабар буд ва ба такаллуфу ихтиёри хештанро фаротар кул оварда бошад .

بدان که توکل بر سه درجت است: یکی آن که حال وی چون حال آن مرد باشد که در خصومت وکیل فراز کند جلد و هادی و فصیح و دیر و مشفق که ایمن باشد بر وی. درجه دوم آن که حال وی چون باشد که در هر چه فراوی رسد جز مادر نداد اگر گرسنه شود وی را خواند. و آن طبع وی باشد و نه به تکلیف اختیار کند و این متوکلی باشد از توکل خویش بی خبر، از مستغرقی که باشد به وکیل، اما آن اول را از توکل خویش خبر بود و به تکلف و اختیار خویشتن را فراتر کل آورده باشد.

Дараҷаи сеюм он ки ҳоли вай чун мурда бошад пеш мурда бошад пеши мурдаи шӯии хештанро мурда Эй бинад мутаҳаррик ба қудрати азалӣ на ба худ , чунон ки мурдаи мутаҳаррик ба ҳаракат ғосл бошад агар кории пеш вай ояд дуо низ накунад , на чун кӯдакӣ ки модарро хонд балки чун кӯдакӣ буд ки донад ки агар модарро нахонд модар худ донаду тадбир вай кунад .

درجه سوم آن که حال وی چون مرده باشد پیش مرده باشد پیش مرده شوی خویشتن را مرده ای بیند متحرک به قدرت ازلی نه به خود، چنان که مرده متحرک به حرکت غاسل باشد اگر کاری پیش وی آید دعا نیز نکند، نه چون کودکی که مادر را خواند بلکه چون کودکی بود که داند که اگر مادر را نخواند مادر خود داند و تدبیر وی کند.

Пас дар мақоми бозпасин ҳеҷ ихтиёр набӯд ва дар мақоми дувуми ҳеҷ ихтиёр набӯд магари абтҳолу дуоу даст дар вакил задан ва дар мақоми аввали ихтиёр буд влкн дар тадбири асбоб ки аз суннату одати вакили маълум шудааст . Маслан чун донад ки одати вакил онаст ки то вай ҳозир наёяду сҷл ҳозир накунад вай хусумат накунад лобуди ин суннат ба ҷой оварад , онгоҳи ҳама интизор гардад то вакил чаҳ гуяд ва чаҳ кунад ва ончӣ равад ҳама аз вакил бинаду эҳзори сҷл низ ҳам аз вай донад ки аз ишорати вай шинохтааст , пас касе ки дар таваккул дар ин мақом буд тиҷорату ҳросту асбоби зоҳир ки аз суннати худои таъолии маълум шудааст даст надорад , влкни бози он ба ҳам мутаваккил буд . Ва эътимод бар тиҷорату ҳрост хеш надорад балки бар фазл худованд дорад ки аз ҳросту тиҷорат ба мақсӯди расонад , чунон ки ҳаракоту асбоби ҳрост бар вай баранд ва чунон ки вайро ҳидоят он дорад , пас ин корҳо мекунад ва ончӣ бинад аз худоӣ таъолӣ бинад чунон ки шарҳи ин бибояд .

پس در مقام بازپسین هیچ اختیار نبود و در مقام دوم هیچ اختیار نبود مگر ابتهال و دعا و دست در وکیل زدن و در مقام اول اختیار بود ولکن در تدبیر اسباب که از سنت و عادت وکیل معلوم شده است. مثلا چون داند که عادت وکیل آن است که تا وی حاضر نیاید و سجل حاضر نکند وی خصومت نکند لابد این سنت به جای آورد، آنگاه همه انتظار گردد تا وکیل چه گوید و چه کند و آنچه رود همه از وکیل بیند و احضار سجل نیز هم از وی داند که از اشارت وی شناخته است، پس کسی که در توکل در این مقام بود تجارت و حراثت و اسباب ظاهر که از سنت خدای تعالی معلوم شده است دست ندارد، ولکن باز آن به هم متوکل بود. و اعتماد بر تجارت و حراثت خویش ندارد بلکه بر فضل خداوند دارد که از حراثت و تجارت به مقصود رساند، چنان که حرکات و اسباب حراثت بر وی براند و چنان که وی را هدایت آن دارد، پس این کارها می کند و آنچه بیند از خدای تعالی بیند چنان که شرح این بباید.

Ва маънии лоҳўли влои қувваи алои биллоҳи ин буд ки ҳавли ҳаракат буду қӯти қудрат буд . Чун донад ки ҳаракату қудрати ваии ҳарду ба вай нест балки ба офаридагораст ончӣ бинад аз вай бинад . Ва дар ҷумла чун ҳўолтаст корҳо бо асбоб аз назари вай берун шуд то ҳеҷ чизи ҷузи ҳақ таъолӣ набинад мутаваккил буд .

و معنی لاحول ولا قوه الا بالله این بود که حول حرکت بود و قوت قدرت بود. چون داند که حرکت و قدرت وی هردو به وی نیست بلکه به آفریدگار است آنچه بیند از وی بیند. و در جمله چون حوالت است کارها با اسباب از نظر وی بیرون شد تا هیچ چیز جز حق تعالی نبیند متوکل بود.

Аммо аъло мақомоти вай онаст ки боязид бастомӣ гуфтааст ки Абумусо дайламӣ гуяд вайро пурсидам ки таваккул чист ? гуфт ту чаҳ май гӯйӣ ? гуфт машойих гуфтаанд : он ки агар чапу рости ҳамаи мору каждуму аждаҳо буд сари дили вай ҳаракат накунад . Гуфт ин саҳласт , влкн агар аҳли дӯзахро ҷумла дар азоб бинаду аҳли биҳиштро ҳама дар неъмату миёни эшон ба дил тамиз кунад мутаваккил набошад . Аммо ончӣ Абумусо гуфтааст аъло мақомот таваккуласт ,у шарти вай он нест ки ҳазар накунад ки садиқи пошна дар сӯрохи мор наад ва он вақт ки дар ғор буд ,у ваии мутаваккил буд , влкни ҳароси вай на аз мор буд , балки аз офаридагори мор буд ки морро ваии қӯт ва ҳаракат диҳад . Влои ҳавли влои қувваи алои биллоҳ дар ҳақ ҳама набинад . Аммо ончӣ Абуязид гуфта аст бидон имон ки асл таваккуласт ишорат кардааст ва ин имон азизаст ва он имонаст ба адлу ҳикмату фазлу раҳмат ки донад ки ҳарчӣ кунад чунон май бояд ки мекунад пас дар ин маънии миёни азобу неъмат фарқ накунад .

اما اعلی مقامات وی آن است که بایزید بسطامی گفته است که ابوموسی دیلمی گوید وی را پرسیدم که توکل چیست؟ گفت تو چه می گویی؟ گفت مشایخ گفته اند: آن که اگر چپ و راست همه مار و کژدم و اژدها بود سر دل وی حرکت نکند. گفت این سهل است، ولکن اگر اهل دوزخ را جمله در عذاب بیند و اهل بهشت را همه در نعمت و میان ایشان به دل تمیز کند متوکل نباشد. اما آنچه ابوموسی گفته است اعلی مقامات توکل است، و شرط وی آن نیست که حذر نکند که صدیق پاشنه در سوراخ مار نهد و آن وقت که در غار بود، و وی متوکل بود، ولکن هراس وی نه از مار بود، بلکه از آفریدگار مار بود که مار را وی قوت و حرکت دهد. ولا حول ولا قوه الا بالله در حق همه نبیند. اما آنچه ابویزید گفته است بدان ایمان که اصل توکل است اشارت کرده است و این ایمان عزیز است و آن ایمان است به عدل و حکمت و فضل و رحمت که داند که هرچه کند چنان می باید که می کند پس در این معنی میان عذاب و نعمت فرق نکند.