Бидон ки ҳар сабаб ки қатъӣ ё олӣаст аз роҳи он бархестан шарт нест дар таваккул балки агар мутаваккил дар хонаи бандаду қуфли брнҳд то дузди колои набарди таваккул ботил нашавад ва агар силаҳ баргирад ва аз хасм ҳазар кунад ҳам чунин ва агар ҳуба баргирад то дар роҳ сармо наёяд ҳамчунин . Ва агар сайр хӯрд Маслан то ҳарорати ботин дар роҳи асари сармо камтар кунад , ин чунин асбоби дақиқи мноқзи таваккул буд ҳамчун доғу афсун , аммо ончӣ аз асбоб зоҳираст дасти бдоштни он шарт нест .

بدان که هر سبب که قطعی یا عالی است از راه آن برخاستن شرط نیست در توکل بلکه اگر متوکل در خانه بندد و قفل برنهد تا دزد کالا نبرد توکل باطل نشود و اگر سلاح برگیرد و از خصم حذر کند هم چنین و اگر حبه برگیرد تا در راه سرما نیاید همچنین. و اگر سیر خورد مثلا تا حرارت باطن در راه اثر سرما کمتر کند، این چنین اسباب دقیق مناقض توکل بود همچون داغ و افسون، اما آنچه از اسباب ظاهر است دست بداشتن آن شرط نیست.

Аъробе дар пеши расӯл ( с ) омад . Гуфт , « уштур чаҳ кардӣ ? » гуфт , « бгзоштм ва таваккул кардам » . Гуфт , « бабанд ва таваккул кун » аммо агар ранҷӣ расад аз одамӣ , эҳтимол кардану дафъ нокардан аз таваккуласт , чунон ки худоӣ таъолӣ гуфт , « вдъи азиҳму таваккули алии аллоҳ » , ва гуфт , « влнсрбни алии мо азитмўноу алии аллоҳи Флитўкли алмтўклўн » . Аммо агар ранҷ аз мору каждуму сбоъ буд нишоед , дафъ бояд кард . Пас ҳар ки силаҳ барграфт дар ҳазар кардан аз аду мутаваккил бидон буд ки эътимод бар қӯт ва силаҳ накунад ва чун бар дар қуфли ниҳоди эътимод бар қуфл накунад ки бисёр қуфл бошад ки дуздро дафъ накунаду нишони мутаваккили он буд ки агар бо хона шавад дузди коло барда бошад . Розӣ буд ба қазои худои таъолӣ ва ранҷур нашавад . Балки чун берун шавад ба забон ҳол гуяд ки қуфл на барои он бар май нуҳум то қазои ту дафъ кунад , локин то суннати туро мувофиқат кунам . Борхдоё ! агар касеро бадви ин мол тасаллут кунӣ розӣам , ба ҳукми он ки надонам ки ин барои рӯзии дайгарии офаридӣ ва ба орият ба ман супурдӣ ё ба ман офаридӣ ? пас агар дар хонаи бандад ва чун бозояд коло дар хона набинад ва ранҷур шавад , фоидаи вай онаст ки бидонаст ки таваккули вай дуруст нест ва он ишва буд ки нафас вай медод , аммо агар хомӯш буд ва гила накунад бории дараҷаи сабри бёФт . Ва агар дар шикоят кардани истад ва дар талаби дузди астқсои намояд аз дараҷаи сабр низ биФтод ва бидонаст ки вай низ на аз собиронаст ва на аз мутаваккилон то бории даъвӣ дар боқӣ кунад ва ин фоида тамом бошад ки аз дузд ҳосил ояд .

اعرابیی در پیش رسول(ص) آمد. گفت، «اشتر چه کردی؟» گفت، «بگذاشتم و توکل کردم». گفت، «ببند و توکل کن» اما اگر رنجی رسد از آدمی، احتمال کردن و دفع ناکردن از توکل است، چنان که خدای تعالی گفت، «ودع اذیهم و توکل علی الله»، و گفت، «ولنصربن علی ما اذیتمونا و علی الله فلیتوکل المتوکلون». اما اگر رنج از مار و کژدم و سباع بود نشاید، دفع باید کرد. پس هر که سلاح برگرفت در حذر کردن از عدو متوکل بدان بود که اعتماد بر قوت و سلاح نکند و چون بر در قفل نهاد اعتماد بر قفل نکند که بسیار قفل باشد که دزد را دفع نکند و نشان متوکل آن بود که اگر با خانه شود دزد کالا برده باشد. راضی بود به قضای خدای تعالی و رنجور نشود. بلکه چون بیرون شود به زبان حال گوید که قفل نه برای آن بر می نهم تا قضای تو دفع کند، لکن تا سنت تو را موافقت کنم. بارخدایا! اگر کسی را بدو این مال تسلط کنی راضیم، به حکم آن که ندانم که این برای روزی دیگری آفریدی و به عاریت به من سپردی یا به من آفریدی؟ پس اگر در خانه بندد و چون بازآید کالا در خانه نبیند و رنجور شود، فایده وی آن است که بدانست که توکل وی درست نیست و آن عشوه بود که نفس وی می داد، اما اگر خاموش بود و گله نکند باری درجه صبر بیافت. و اگر در شکایت کردن ایستد و در طلب دزد استقصا نماید از درجه صبر نیز بیفتاد و بدانست که وی نیز نه از صابران است و نه از متوکلان تا باری دعوی در باقی کند و این فایده تمام باشد که از دزد حاصل آید.

Суол : агар касе гуяд ки агар бидон муҳтоҷ набӯдӣ дар нбстӣ ва нигоҳ надоштӣ , чун нигоҳ дошт барои ҳоҷату бурданд чигуна мумкин гардад ки ранҷур нашавад ?

سوال: اگر کسی گوید که اگر بدان محتاج نبودی در نبستی و نگاه نداشتی، چون نگاه داشت برای حاجت و بردند چگونه ممکن گردد که رنجور نشود؟

Ҷавоб : онаст ки бидон мумкин гардад то худои таъолӣ бадв дода буд гумон май барад ки магари хайрати вай дар онаст ки ин бо вай буд . Ва нишони ин он ки худои таъолӣ ба вай дода буд ва акнӯн хайрати вай дар онаст ки бо вай набӯду нишони ин он ки аз ваии бозстд , пас ба хайрати хеш дар ҳар ду ҳол шод бошад ва имон оварад бидон ки худованд накард дар ҳақи ваии алои он ки хайрати вай буд . Ваии хайрат вай надонад худованд беҳтар донад чун бемор ки падарӣ мушфиқ дораду табиб . Агар таом ва гӯшт диҳад вай шод шавад . Гуяд агар на онстӣ ки осор тандурустӣ мебинад надодӣ . Ва агар гӯшти бозгирд шод шавад . Гуяд агар на онстӣ ки медонад ки зиёни ман дар онаст бознгрФтӣ ва то ин имон набошад таваккул дуруст набошаду ҳадис беасл буд .

جواب: آن است که بدان ممکن گردد تا خدای تعالی بدو داده بود گمان می برد که مگر خیرت وی در آن است که این با وی بود. و نشان این آن که خدای تعالی به وی داده بود و اکنون خیرت وی در آن است که با وی نبود و نشان این آن که از وی بازستد، پس به خیرت خویش در هر دو حال شاد باشد و ایمان آورد بدان که خداوند نکرد در حق وی الا آن که خیرت وی بود. وی خیرت وی نداند خداوند بهتر داند چون بیمار که پدری مشفق دارد و طبیب. اگر طعام و گوشت دهد وی شاد شود. گوید اگر نه آنستی که آثار تندرستی می بیند ندادی. و اگر گوشت بازگیرد شاد شود. گوید اگر نه آنستی که می داند که زیان من در آن است بازنگرفتی و تا این ایمان نباشد توکل درست نباشد و حدیث بی اصل بود.