Бидон ки ин чунон мушкиласт ки гуруҳе инкор кардаанд дар ҳақи худои таъолӣ . Шарҳи ин муҳим буд , агарчӣ сухан дар ин борӣкаст ва ҳаркасӣ надонад ва фаҳм накунад , влкни мо ба мисолҳо чунон равшан кунем ки ҳар касе ки ҷаҳд кунад фаҳм кунад :

بدان که این چنان مشکل است که گروهی انکار کرده اند در حق خدای تعالی. شرح این مهم بود، اگرچه سخن در این باریک است و هرکسی نداند و فهم نکند، ولکن ما به مثالها چنان روشن کنیم که هر کسی که جهد کند فهم کند:

Бидон ки асли дӯстии пештар бибояд шинохт ки чист . Бидон ки маънии дӯстии майл табъаст ба чизе ки хуш буд , агар он майл қавӣ бошад онро ишқ гӯйанд . Ва душмании нафрат табъаст аз чизе ки нохуш буду ончӣ ки хуш ва нохуш набӯд дӯстӣ ва душманӣ набӯд . Акнӯн бояд ки бадоне ки хушӣ чаҳ буд . Бдонкаҳи чизҳо дар ҳақи табъ бар се қисмаст : баъзе онаст ки мувофиқ табъ туаст ва бо он бисозад , балки тақозоӣ он мекунад , он мувофиқро хуш гӯйанд ва баъзеаст ки номувофиқ ва носозгорасту бархилофи муқтазӣ табъаст , онро нохуш гӯйанду ончӣ на мувофиқ буд ва на мухолиф , на хуш гӯйем ва на нохуш .

بدان که اصل دوستی پیشتر بباید شناخت که چیست. بدان که معنی دوستی میل طبع است به چیزی که خوش بود، اگر آن میل قوی باشد آن را عشق گویند.و دشمنی نفرت طبع است از چیزی که ناخوش بود و آنچه که خوش و ناخوش نبود دوستی و دشمنی نبود. اکنون باید که بدانی که خوشی چه بود. بدانکه چیزها در حق طبع بر سه قسم است: بعضی آن است که موافق طبع توست و با آن بسازد، بلکه تقاضای آن می کند، آن موافق را خوش گویند و بعضی است که ناموافق و ناسازگار است و برخلاف مقتضی طبع است، آن را ناخوش گویند و آنچه نه موافق بود و نه مخالف، نه خوش گوییم و نه ناخوش.

Акнӯн бояд ки бадоне ки ҳеҷ чизи туро хуш наёяд то аз он огоҳӣ наёбӣу огоҳ бӯдан аз чизҳо ба ҳавос буд ва ба ақл . Ва ҳавос панҷасту ҳарякиро лиззатӣаст ва ба сабаби он лиззати вайро дӯст доранд , яъне ки табъ бидон майл кунад : лиззати ҳосаҳи чашм дар сӯратҳои некӯаст ва дар сабзау оби равон ва мисли ин , лоҷарами инро дӯст доранд . Ва лиззати гӯш дар овозҳои хушасту мавзун . Ва лиззати шам дар буиҳои хушу лиззати завқ дар таъмҳоу лиззати ламс дар ммлўсоти нарм . Ва ин ҳама маҳбӯбаст яъне ки табъро бидон майласт ва ин ҳама бҳоемро бошад .

اکنون باید که بدانی که هیچ چیز تو را خوش نیاید تا از آن آگاهی نیابی و آگاه بودن از چیزها به حواس بود و به عقل. و حواس پنج است و هریکی را لذتی است و به سبب آن لذت وی را دوست دارند، یعنی که طبع بدان میل کند: لذت حاسه چشم در صورتهای نیکوست و در سبزه و آب روان و مثل این، لاجرم این را دوست دارند. و لذت گوش در آوازهای خوش است و موزون. و لذت شم در بویهای خوش و لذت ذوق در طعم ها و لذت لمس در مملوسات نرم. و این همه محبوب است یعنی که طبع را بدان میل است و این همه بهایم را باشد.

Акнӯн бидон ки ҳосаҳ шашум ҳаст дар дили одамӣ ки онро ақл гӯйанд ва нур гӯйанд ва басират гӯйанд , ҳар иборат ки хоҳӣ май гӯй . Ончӣ одамӣ бидон мумайизаст аз бҳоем , вайро низ мадракотаст ки он вайро хуш ояд ва он маҳбӯб вай бошад , чунон ки ин дигари лаззоти мувофиқи ҳавосу маҳбӯби ҳавос буд .

اکنون بدان که حاسه ششم هست در دل آدمی که آن را عقل گویند و نور گویند و بصیرت گویند، هر عبارت که خواهی می گوی. آنچه آدمی بدان ممیز است از بهایم، وی را نیز مدرکات است که آن وی را خوش آید و آن محبوب وی باشد، چنان که این دیگر لذات موافق حواس و محبوب حواس بود.

Ва аз ин буд ки расӯл ( с ) гуфт , « се чиз дар дунёи дӯст ман кардаанд : намозу занону буии хуш . Ва рўшноӣии чашми ман дар намозаст » . Намозро зиёдати дараҷаи ниҳод . Ва ҳарки чун бҳоем буд ва аз дил бехабар буду ҷуз ҳавос надонад , ҳаргиз бовар накунад ки намози хуш буду ваии дӯст тавон дошт ва касе ки ақл бар ваии ғолибтар буд ва аз сифот бҳоем давртар буд , назора ба чашми ботин дар ҷамоли ҳазрати илоҳяту аҷоиби сунъи вайу ҷалоли зоти сифоти ваии дӯст тар дорад аз назора ба чашми зоҳир дар сӯратҳои некӯ ва дар сабзау оби равон , балки ин ҳамаи лиззатҳо дар чашми вай ҳақир гардад . Чун ҷамоли ҳазрати илоҳят ба вай макшуф шавад .

و از این بود که رسول (ص) گفت، «سه چیز در دنیا دوست من کرده اند: نماز و زنان و بوی خوش. و روشنائی چشم من در نماز است». نماز را زیادت درجه نهاد. و هرکه چون بهایم بود و از دل بی خبر بود و جز حواس نداند، هرگز باور نکند که نماز خوش بود و وی دوست توان داشت و کسی که عقل بر وی غالب تر بود و از صفات بهایم دورتر بود، نظاره به چشم باطن در جمال حضرت الهیت و عجایب صنع وی و جلال ذات صفات وی دوست تر دارد از نظاره به چشم ظاهر در صورتهای نیکو و در سبزه و آب روان، بلکه این همه لذتها در چشم وی حقیر گردد. چون جمال حضرت الهیت به وی مکشوف شود.