Ин миқдор ки гуфта омад аз аҳволи дили одамӣ , дар чунин китоби кифоят буд ва агар касе зиёдат шарҳӣ хоҳад , дар китоб « аҷоиби алқлб » гуфтаему бад-ӣн ҳар ду китоби ҳам одамии хештани шинос тамом нагардад ки ин ҳамаи шарҳи баъзе аз сифот диласт ва ин як рукнаст аз вайу дигари рукни одамӣ танасту андари офариниши тан низ аҷоиб бисёрасту андар ҳар узвӣ аз зоҳиру ботини ваии маъонӣ аҷибасту андар ҳар яке ҳикматҳо ғарибаст .

این مقدار که گفته آمد از احوال دل آدمی، در چنین کتاب کفایت بود و اگر کسی زیادت شرحی خواهد، در کتاب «عجایب القلب» گفته ایم و بدین هر دو کتاب هم آدمی خویشتن شناس تمام نگردد که این همه شرح بعضی از صفات دل است و این یک رکن است از وی و دیگر رکن آدمی تن است و اندر آفرینش تن نیز عجایب بسیار است و اندر هر عضوی از ظاهر و باطن وی معانی عجیب است و اندر هر یکی حکمتها غریب است.

Ва андари тани одамӣ чанд ҳазор рагу пай ва устихонаст , ҳар яке бар шаклӣу сифатии дигар ва ҳар яке барои ғаразии дигар ва ту аз ҳама бехабар бошӣ , балки ин миқдори доне ки дасту пой барои гирифтан ва рафтанасту забон барои гуфтанаст , аммо он ки чашм аз даҳ табақаи мухталиф таркиб кардаанд ки агар аз даҳ яке кам шавад , дидор ба халал шавад , ндонӣ ва ндонӣ ки он ҳар табақа барои чист ва ба чаҳ ваҷҳ дар дидор бидон ҳоҷатасту миқдори чашми худ пайдоаст ки чандасту шарҳи илми вай дар муҷалладҳои бузург гуфтаанд , балки агар ин ндонӣ аҷиб нест ва низ ндонӣ ки аҳшоءи ботин чу кабиду тиҳолу мрораҳу кулияу ғайри он аз барои чист кабид барои онаст ки таомҳои мухталиф ки аз меъда ба вай расад , ҳамаро як сифат гирданд ба ранги хӯн то шоиста он шавад ки ғизои ҳафт андом шавад ва чун хӯн дар ҷигар пухта шуд , пораи дардӣ аз вай бимонад ва он савдо буд тиҳол барои онаст ки то он савдо аз вай бастанд ва бар сари ваии кафӣ аз зрдоб гирданд ва он сафро буд марорат барои онаст то он сафро аз ваии бикашад ва чун хӯн аз ҷигар берун ояд , тангу рақиқ ва беқавом буд кулия барои онаст то он об аз вай бастанд то хӯн бесафро ва бесавдо ва бо қавом ба урӯқ расад .

و اندر تن آدمی چند هزار رگ و پی و استخوان است، هر یکی بر شکلی و صفتی دیگر و هر یکی برای غرضی دیگر و تو از همه بی خبر باشی، بلکه این مقدار دانی که دست و پای برای گرفتن و رفتن است و زبان برای گفتن است، اما آن که چشم از ده طبقه مختلف ترکیب کرده اند که اگر از ده یکی کم شود، دیدار به خلل شود، ندانی و ندانی که آن هر طبقه برای چیست و به چه وجه در دیدار بدان حاجت است و مقدار چشم خود پیدا است که چند است و شرح علم وی در مجلدهای بزرگ گفته اند، بلکه اگر این ندانی عجیب نیست و نیز ندانی که احشاء باطن چو کبد و طحال و مراره و کلیه و غیر آن از برای چیست کبد برای آن است که طعامهای مختلف که از معده به وی رسد، همه را یک صفت گرداند به رنگ خون تا شایسته آن شود که غذای هفت اندام شود و چون خون در جگر پخته شد، پاره دردی از وی بماند و آن سودا بود طحال برای آن است که تا آن سودا از وی بستاند و بر سر وی کفی از زرداب گرداند و آن صفرا بود مرارت برای آن است تا آن صفرا از وی بکشد و چون خون از جگر بیرون آید، تنگ و رقیق و بی قوام بود کلیه برای آن است تا آن آب از وی بستاند تا خون بی صفرا و بی سودا و با قوام به عروق رسد.

Агар мароратро олатӣ расад , сафро бо хӯн бимонад , аз ваии иллати ирқони хезаду дигари иллатҳо сафрое дар вай падедор ояд ва агар тиҳолро офатӣ расад , савдо бо хӯн бимонад , иллатҳои савдое дар вай пайдо ояд ва агар кулияро офатӣ расад , об дар хӯн бимонаду истисқо падедор ояд .

اگر مرارت را آلتی رسد، صفرا با خون بماند، از وی علت یرقان خیزد و دیگر علتها صفرایی در وی پدیدار آید و اگر طحال را آفتی رسد، سودا با خون بماند، علتهای سودایی در وی پیدا آید و اگر کلیه را آفتی رسد، آب در خون بماند و استسقا پدیدار آید.

Ва ҳамчунин ҳар ҷузвиро аз аҷзоъи зоҳиру ботин барои корӣ офарӣдаанд ки тан бе он ба халал бошад , балки тани одамӣ бо мухтасарии вай , мисолӣаст аз ҳамаи олам ки аз ҳар чаҳ дар олами офарӣда шудааст , андари вай нмўдгорӣаст устихон чун кӯҳасту арақ чун боронасту мӯӣ чун дарахтонасту димоғ чун осмонасту ҳавос чун ситорагонасту тафсили ин низ дарозаст , балки ҳамаи аҷноси офаринишро дар вай мисолӣаст чун хӯку сагу гургу сутуру деву парӣу фиришта , чунонкӣ аз пеш гуфта омадааст , балки аз ҳар пешаи варӣ ки дар оламаст , дар ваии нмўдгор дараст он қӯт ки дар меъдааст , чун таббохаст ки таом ҳазм кунад ва он ки софии таомро ба ҷигар фиристаду сФлро ба амъо , чун ассораст ва он ки таомро дар ҷигар хӯн кунад , рангразаст ва он ки хӯнро дар синаи шер сипед гирданд ва дар асниини нутфа сифед гирданд , чун гозраст ва он ки дар ҳар ҷузвии ғизо аз ҷигар ба хештан кашад , чун ҷлобаст ва он ки дар кулияи об аз ҷигар мекашад то дар масона меравад , чун саққост ва он ки сФлро берун андозад , чун кносаст ва он ки сафроу савдои ангезад дар ботин то танро табоҳ кунад , чун айёр муфсидаст ва он ки сафро ва иллатҳоро дафъ кунад , чун раис одиласту шарҳи ин низ дарозаст .

و همچنین هر جزوی را از اجزاء ظاهر و باطن برای کاری آفریده اند که تن بی آن به خلل باشد، بلکه تن آدمی با مختصری وی، مثالی است از همه عالم که از هر چه در عالم آفریده شده است، اندر وی نمودگاری است استخوان چون کوه است و عرق چون باران است و موی چون درختان است و دماغ چون آسمان است و حواس چون ستارگان است و تفصیل این نیز دراز است، بلکه همه اجناس آفرینش را در وی مثالی است چون خوک و سگ و گرگ و ستور و دیو و پری و فرشته، چنانکه از پیش گفته آمده است، بلکه از هر پیشه وری که در عالم است، در وی نمودگار در است آن قوت که در معده است، چون طباخ است که طعام هضم کند و آن که صافی طعام را به جگر فرستد و ثفل را به امعا، چون عصار است و آن که طعام را در جگر خون کند، رنگرز است و آن که خون را در سینه شیر سپید گرداند و در اثنیین نطفه سفید گرداند، چون گازر است و آن که در هر جزوی غذا از جگر به خویشتن کشد، چون جلاب است و آن که در کلیه آب از جگر می کشد تا در مثانه می رود، چون سقاست و آن که ثفل را بیرون اندازد، چون کناس است و آن که صفرا و سودا انگیزد در باطن تا تن را تباه کند، چون عیار مفسد است و آن که صفرا و علتها را دفع کند، چون رئیس عادل است و شرح این نیز دراز است.

Ва мақсӯд аз ин онаст ки бадоне ки чанд омилҳост мухталиф ва дар ботини ту , ҳар яке ба кории машғӯл ва ту дар хоб хуш бошӣ ва эшон ҳеҷ аз хизмати ту нёсоинд ва ту на эшонро бадоне ва на шукри он ки эшонро ба хизмати ту ба пой кардаанд ба ҷойоварӣ .

و مقصود از این آن است که بدانی که چند عامل هاست مختلف و در باطن تو، هر یکی به کاری مشغول و تو در خواب خوش باشی و ایشان هیچ از خدمت تو نیاسایند و تو نه ایشان را بدانی و نه شکر آن که ایشان را به خدمت تو به پای کرده اند به جای آوری.

Агар касе як рӯзи ғуломи хешро ба хизмат ту фиристад , ҳамаи рӯз балки ҳамаи умр ба шукри вай машғӯл бошӣ ва онро ки чунин чандини ҳазор пешаи варро дар даруни ту ба хизмати ту фиристодааст ки дар ҳамаи умри ту як лаҳза аз хизмати ту фурӯ нанишинанд , аз ваии худ ёд наёварӣ .

اگر کسی یک روز غلام خویش را به خدمت تو فرستد، همه روز بلکه همه عمر به شکر وی مشغول باشی و آن را که چنین چندین هزار پیشه ور را در درون تو به خدمت تو فرستاده است که در همه عمر تو یک لحظه از خدمت تو فرو ننشینند، از وی خود یاد نیاوری.

Ва донистани таркиби тану манфиати аъзои вайро илм ташреҳ хонанд ва он илмӣаст азиму халқ аз он ғофил бошанд ва нахонанд ва он ки хонд , барои он хонд то дар илми тиб устод шаваду тиби илми худ мухтасараст ва агар чаҳ ба вай ҳоҷатаст ба роҳи дайн таъаллуқ надорад .

و دانستن ترکیب تن و منفعت اعضای وی را علم تشریح خوانند و آن علمی است عظیم و خلق از آن غافل باشند و نخوانند و آن که خواند، برای آن خواند تا در علم طب استاد شود و طب علم خود مختصر است و اگر چه به وی حاجت است به راه دین تعلق ندارد.

Аммо касе ки назар дар тан барои он кунад то аҷоиби сунъи худоӣ таъолӣ бинад , вайро се сифат аз сифоти илоҳят зарурӣ шавад : яке он ки бидонади баннокунанда ин қолабу офаринандаи ин шахс , қодирӣаст бар камол ки ҳеҷ нақсу аҷзро ба қудрати вай роҳ нест ки аз қатраи оби чунин шахс тавонад офарид ва он ки ин тавонад кард , зинда кардан пас аз марг бар ӯ осонтар буд дувуми он ки олимӣаст ки илми вай муҳӣтаст ба ҳамаи корҳо ки ин чунин аҷоиб бо чунин ҳикматҳои ғариб мумкин нагардад ало ба камоли илми сеюм он ки лутфу раҳмату анояти вайро ба бандагони ҳеҷ ниҳоят нест ки аз ҳар чаҳ дар мебоист , офаридагор дар офаридан ҳеҷ чиз боз нагирифтааст , балки ончӣ ба зарурат мебоист , чун дилу ҷигару димоғу усӯл ҳайвон бидод вончаҳ ба ваии ҳоҷат буд , агар чаҳ зарурӣ набӯд чун дасту пойу чашму забон , ҳама бидоду ончӣ на бидон ҳоҷат буд ва на зарурат ,у локин дар ваии зиёдати зинат буд ва бар он ваҷҳи некӯтар буд , он низ бидод , чун сиёҳии мӯӣу сурхии лабу гўжии абрӯӣу ҳамвории мижгони чашму ғайри он .

اما کسی که نظر در تن برای آن کند تا عجایب صنع خدای تعالی بیند، وی را سه صفت از صفات الهیت ضروری شود: یکی آن که بداند بنا کننده این قالب و آفریننده این شخص، قادری است بر کمال که هیچ نقص و عجز را به قدرت وی راه نیست که از قطره آب چنین شخص تواند آفرید و آن که این تواند کرد، زنده کردن پس از مرگ بر او آسانتر بود دوم آن که عالمی است که علم وی محیط است به همه کارها که این چنین عجایب با چنین حکمتهای غریب ممکن نگردد الا به کمال علم سوم آن که لطف و رحمت و عنایت وی را به بندگان هیچ نهایت نیست که از هر چه در می بایست، آفریدگار در آفریدن هیچ چیز باز نگرفته است، بلکه آنچه به ضرورت می بایست، چون دل و جگر و دماغ و اصول حیوان بداد وآنچه به وی حاجت بود، اگر چه ضروری نبود چون دست و پای و چشم و زبان، همه بداد و آنچه نه بدان حاجت بود و نه ضرورت، و لکن در وی زیادت زینت بود و بر آن وجه نیکوتر بود، آن نیز بداد، چون سیاهی موی و سرخی لب و گوژی ابروی و همواری مژگان چشم و غیر آن.

Ва ин лутфу аноят на бо одамӣ танҳо карду бас , балки бо ҳамаи офарӣдаҳо то сорхку занбӯру магас ки ҳар яке эшонро ҳар чаҳ боист бидоду ҳамаи шакли эшону зоҳири эшонро ба нақшҳо ва рангҳои некӯ биёрост .

و این لطف و عنایت نه با آدمی تنها کرد و بس، بلکه با همه آفریده ها تا سارخک و زنبور و مگس که هر یکی ایشان را هر چه بایست بداد و همه شکل ایشان و ظاهر ایشان را به نقشها و رنگهای نیکو بیاراست.

Пас назар дар тафсили офариниши тани одамӣ , калиди маърифати сифот илоҳятаст бар ин ваҷҳу бад-ӣни сабаби илм шарифаст , на бидон сабаб ки табибонро бидон ҳоҷатаст .

پس نظر در تفصیل آفرینش تن آدمی، کلید معرفت صفات الهیت است بر این وجه و بدین سبب علم شریف است، نه بدان سبب که طبیبان را بدان حاجت است.

Ва ҳамчунон ки ғароиби шеъру таснифу санъат , ҳар чанд ки бештари доне , азимати шоиру мунсифу сонеъ дар дили ту зиёдат буд , аҷоиби сунъи эзади таъолӣ ҳамчунин мифтоҳ илмаст ба азимати сонеъ , ҷли ҷалола , ва ин низ бобӣ аз маърифат нафасаст , влкн мухтасараст ба азоФт бо илми дил ки ин илм танасту тан чун мураккабасту дил чун савору мақсӯди офариниш савораст на мураккаб ки мураккаб барои савораст на савор барои мураккаби влкни ин миқдор низ гуфта омад то бадоне ки бад-ӣни осонии хештанро ба тамомӣ натавон шинохт , бо он ки ба ту ҳеҷ чизи наздиктар аз ту нест ва касе ки худро нашинохта бошаду даъвии шинохти чиз дигар кунад , ҳамчун муфлисӣ бошад ки худро таом натавонад дод , даъвӣ он кунад ки даравишони шаҳри ҳамаи нон вай мехуранд ва ин , ҳам зишт буд ва ҳам маҳол .

و همچنان که غرایب شعر و تصنیف و صنعت، هر چند که بیشتر دانی، عظمت شاعر و منصف و صانع در دل تو زیادت بود، عجایب صنع ایزد تعالی همچنین مفتاح علم است به عظمت صانع، جل جلاله، و این نیز بابی از معرفت نفس است، ولکن مختصر است به اضافت با علم دل که این علم تن است و تن چون مرکب است و دل چون سوار و مقصود آفرینش سوار است نه مرکب که مرکب برای سوار است نه سوار برای مرکب ولکن این مقدار نیز گفته آمد تا بدانی که بدین آسانی خویشتن را به تمامی نتوان شناخت، با آن که به تو هیچ چیز نزدیکتر از تو نیست و کسی که خود را نشناخته باشد و دعوی شناخت چیز دیگر کند، همچون مفلسی باشد که خود را طعام نتواند داد، دعوی آن کند که درویشان شهر همه نان وی می خورند و این، هم زشت بود و هم محال.