Ин бечораи табиии маҳрӯму мунаҷҷими маҳрӯм , корҳо бо табоиъу нуҷуми ҳўолти крдндўи мисоли эшон чун мӯрчааст ки бар коғаз меравад ва коғаз мебинад ки сиёҳ мешавад ва бар ваии нақшӣ пайдо меояд нигоҳ кунад , сари қаламро бинад , шод шавад ва гуяд , « ҳақиқати ин кор бишнохтам ва фориғ шудам . Ин наққошӣ қалам мекунад » ва ин мисли табиӣаст ки ҳеҷ чиз надонист аз таҳаррукоти олами ҷузи дараҷаи бози пасин .

این بیچاره طبیعی محروم و منجم محروم، کارها با طبایع و نجوم حوالت کردندو مثال ایشان چون مورچه است که بر کاغذ می رود و کاغذ می بیند که سیاه می شود و بر وی نقشی پیدا می آید نگاه کند، سر قلم را بیند، شاد شود و گوید، «حقیقت این کار بشناختم و فارغ شدم. این نقاشی قلم می کند» و این مثل طبیعی است که هیچ چیز ندانست از تحرکات عالم جز درجه باز پسین.

Пас чун мӯрча дигар биёмад ки чашми ваии фарохтар буду масофати дидори ваии бештар , гуфт ғалат кардӣ ки ман ин қалами мусаххар май байнаму варои ваии чизеи дигари ҳамеи байнам ки ин наққошӣ вай мекунаду бад-ӣн шод шуд ва гуфт , « ҳақиқат инаст ки ман донистам ки наққош ангуштаст на қаламу қалам мусаххараст » ва ин мисол мунаҷҷимаст ки назари вай бештар бикашед ва бидид ки табоиъи мусаххар кавокибанд , ва локин надонист ки кавокиби мусаххар ва Фариштагонанд ва ба дараҷотӣ ки варои он буд роҳ наёфт .

پس چون مورچه دیگر بیامد که چشم وی فراخ تر بود و مسافت دیدار وی بیشتر، گفت غلط کردی که من این قلم مسخر می بینم و ورای وی چیزی دیگر همی بینم که این نقاشی وی میکند و بدین شاد شد و گفت، «حقیقت این است که من دانستم که نقاش انگشت است نه قلم و قلم مسخر است» و این مثال منجم است که نظر وی بیشتر بکشید و بدید که طبایع مسخر کواکب اند، و لکن ندانست که کواکب مسخر و فرشتگانند و به درجاتی که ورای آن بود راه نیافت.

Ва чунончии ин тафовути миёни табиӣу мунаҷҷим аз олам аҷсом афтод ва аз вай хилофӣ хост , миёни касоне ки ба олами арвоҳ тараққӣ карданд ҳам ин хилофаст ки бештари халқ чун аз олами аҷсом тараққӣ карданду чизеи беруни аҷсом боз ёфтанд , бар аввали дараҷа фурӯд омаданд ,у роҳи миъроҷ ба олами арвоҳ бар эшон баста шуд ва дар олами арвоҳ ки он олам анвораст ҳамчунин ақаботу ҳуҷб бисёраст , баъзе дараҷаи вай чун кавкаб , ва баъзе чун қамар , ва баъзе чун шамс ва ин ?мароқии миъроҷ касонеаст ки малакӯти алсмўот ба эшон намоянд , чунон ки дар ҳақи халил ( ъ ) хабар дод ҳақи ъзўҷл : « ӯ кзолк нарай иброҳӣми малакӯти алсмўоту аларз » то онҷо ки гуфт : « ании ваҷҳати ваҷҳеи ллзии Фитри алсмўоту аларз » ва барои ин буд ки расӯл ( с ) гуфт : « ани аллоҳи ъзўҷли сабъин ҳҷобои ман нури луи кашфҳо лои ҳтрқти сбҳоти виҷҳаи кули ман адрки Басра »у шарҳи ин дар китоб « мшкўаҳи алонўру мусаффоаи алосрор » гуфтаем , аз онҷои талаб бояд кард .

و چنانچه این تفاوت میان طبیعی و منجم از عالم اجسام افتاد و از وی خلافی خاست، میان کسانی که به عالم ارواح ترقی کردند هم این خلاف است که بیشتر خلق چون از عالم اجسام ترقی کردند و چیزی بیرون اجسام باز یافتند، بر اول درجه فرود آمدند، و راه معراج به عالم ارواح بر ایشان بسته شد و در عالم ارواح که آن عالم انوار است همچنین عقبات و حجب بسیار است، بعضی درجه وی چون کوکب، و بعضی چون قمر، و بعضی چون شمس و این مراقی معراج کسانی است که ملکوت السموات به ایشان نمایند، چنان که در حق خلیل (ع) خبر داد حق عزوجل: «او کذالک نری ابراهیم ملکوت السموات و الارض» تا آنجا که گفت: «انی وجهت وجهی للذی فطر السموات و الارض» و برای این بود که رسول (ص) گفت: «ان الله عزوجل سبعین حجابا من نور لو کشفها لا حترقت سبحات وجهه کل من ادرک بصره» و شرح این در کتاب «مشکوه الانور و مصفاه الاسرار» گفته ایم، از آنجا طلب باید کرد.

Ва мақсӯд онаст ки бадоне ки табиии бечора ки чизе бо ҳарорату рутӯбат ва баравадату юбусат ҳўолт кард , рост гуфт ки агар эшон дар миёнаи асбоби илоҳии набудандӣ , илми талаби ботил будӣ , влкни хато аз он ваҷҳ кард ки чашми ваии мухтасар буд , ба аввали манзил фурӯд омад ва аз ӯ аслии сохт на мусаххарӣу худовандии сохт на чокарӣу ваии худ аз ҷумлаи чокарон бозпасинаст ки дар саф алнъол бошаду мунаҷҷим ки ситораро дар миён асбоб оварад , рост гуфт ки агар на чунин будӣ , шабу рӯзи баробар будӣ ки офтоби ситора Эйаст ки равшаноӣу гармӣ дар олам аз вайасту зимистону тобистони баробар будӣ ки гармии тобистон аз онаст ки офтоб ба миёни осмон наздик шавад ва дар зимистон давр шавад ва он худоӣ ки дар қудрат вай ҳаст ки офтобро гарму равшани офарид , чаҳ аҷаб агар Зуҳалро сарду хушки офаринаду Зуҳраро гарм ватар офаринад , ин дар мусулмонии ҳеҷ қадаҳ накунад мунаҷҷим аз онҷо ғалат кард ки аз нуҷуми аслу ҳўолти гоҳи сохту мусаххарӣ эшон набидид ва надонист киу алшмсу алқмру алнҷўми мусаххароти бомраҳу мусаххар он бошад ки вайро ба кор доранд , пас эшон коргаронанд , на аз ҷиҳати хеш , балки ба кори доштгоннд аз ҷиҳати уммоли Фариштагон , чунон ки аъсоби мустаъмалат дар таҳти таҳрики атроф , аз ҷиҳати қӯтӣ ки андар димоғасту кавокиби ҳам аз чокарони боз пасинанд , агар чаҳ дар дараҷа ӣ нақибонанд ва ба сафи алнъол наанд , чун чаҳор табъ ки эшон мусаххарони боз пасинанд , чун қалам дар китобат .

و مقصود آن است که بدانی که طبیعی بیچاره که چیزی با حرارت و رطوبت و برودت و یبوست حوالت کرد، راست گفت که اگر ایشان در میانه اسباب الهی نبودندی، علم طلب باطل بودی، ولکن خطا از آن وجه کرد که چشم وی مختصر بود، به اول منزل فرود آمد و از او اصلی ساخت نه مسخری و خداوندی ساخت نه چاکری و وی خود از جمله چاکران بازپسین است که در صف النعال باشد و منجم که ستاره را در میان اسباب آورد، راست گفت که اگر نه چنین بودی، شب و روز برابر بودی که آفتاب ستاره ای است که روشنایی و گرمی در عالم از وی است و زمستان و تابستان برابر بودی که گرمی تابستان از آن است که آفتاب به میان آسمان نزدیک شود و در زمستان دور شود و آن خدای که در قدرت وی هست که آفتاب را گرم و روشن آفرید، چه عجب اگر زحل را سرد و خشک آفریند و زهره را گرم و تر آفریند، این در مسلمانی هیچ قدح نکند منجم از آنجا غلط کرد که از نجوم اصل و حوالت گاه ساخت و مسخری ایشان نبدید و ندانست که و الشمس و القمر و النجوم مسخرات بامره و مسخر آن باشد که وی را به کار دارند، پس ایشان کارگرانند، نه از جهت خویش، بلکه به کار داشتگانند از جهت عمال فرشتگان، چنان که اعصاب مستعملت در تحت تحریک اطراف، از جهت قوتی که اندر دماغ است و کواکب هم از چاکران باز پسین اند، اگر چه در درجه ی نقیبان اند و به صف النعال نه اند، چون چهار طبع که ایشان مسخران باز پسین اند، چون قلم در کتابت.