Касеро ки дар табъ инсоф нест
کسی را که در طبع انصاف نیست
Будгар ма , ойӣнааш соф нест
بود گر مه، آیینهاش صاف نیست
Ту донеу соҳиби сухани парварӣ
تو دانی و صاحب سخنپروری
Ба ҷони сухан , каз сухан нагузарӣ
به جان سخن، کز سخن نگذری
Ба олами зи сад баҳраи манд аз сухан
به عالم ز صد بهرهمند از سخن
Шавад номи як тани баланд аз сухан
شود نام یک تن بلند از سخن
Мадор аз сухан ҳар касе гӯи насиб
مدار از سخن هر کسی گو نصیب
Диҳад дил ба як ошнои сад ғариб
دهد دل به یک آشنا صد غریب
Касе шеърро гӯи ҳақиқати мадон
کسی شعر را گو حقیقت مدان
намеуфтад аз кори табъи равон
نمیافتد از کار طبع روان
зи мардум ба гавҳари напардохтан
ز مردم به گوهر نپرداختن
Накард абри тарки гуҳари сохтан
نکرد ابر ترک گهر ساختن
Суханро чаҳ пурвой ҳар норас аст
سخن را چه پروای هر نارس است
Барои сухан , як сухани рас бас аст
برای سخن، یک سخنرس بس است
Чаҳ шудгар буд чашми ахтар ба хоб ?
چه شد گر بود چشم اختر به خواب؟
Ҷаҳонро кафофаст як офтоб
جهان را کفاف است یک آفتاب
Чаҳ шуд гар надорад сухани муштарӣ ?
چه شد گر ندارد سخن مشتری؟
Тиҳӣ нест бозор аз ҷавҳарӣ
تهی نیست بازار از جوهری
На ҳаркас буд бо сухани ошно
نه هرکس بود با سخن آشنا
Суханро сухан санҷ донад адо
سخن را سخنسنج داند ادا
Аннан сухан нест дар дасти зоғ
عنان سخن نیست در دست زاغ
Суханро кунад сабзи тӯтии боғ
سخن را کند سبز طوطی باغ
Аҷаб нест дорад суханро чу пос
عجب نیست دارد سخن را چو پاس
Гҳрношносии зи гавҳаршинос
گهرناشناسی ز گوهرشناس
зи аҳл ғараз нест парвои маро
ز اهل غرض نیست پروا مرا
Ки дар дил диҳад бе ғарази ҷои маро
که در دل دهد بیغرض جا مرا
зи ҳарфи каҷи андеши парво ки рост ?
ز حرف کجاندیش پروا که راست؟
Наяндешад аз дахли каҷ , фикри рост
نیندیشد از دخل کج، فکر راست
Ақиқ ар кунӣ баҳр хотам равост
عقیق ار کَنی بهر خاتم رواست
Харошидан рӯй гавҳар хатост
خراشیدن روی گوهر خطاست
Буд ковуши чашма , марги сафо
بود کاوش چشمه، مرگ صفا
Чаро дахл дар шеъри чандин , чаро
چرا دخل در شعر چندین، چرا
Маяфкан чунон дар сухан раст хез
میفکن چنان در سخن رستخیز
Ки маънӣ шавад бсмл аз фикри тез
که معنی شود بسمل از فکر تیز
Сухани вар буд бо Хизри ҳам сабот
سخنور بود با خضر همثبات
Ки нӯшади зи шеъртар , оби ҳаёт
که نوشد ز شعر تر، آب حیات
Сухан вар занад лофи пояндагӣ
سخنور زند لاف پایندگی
Ки бошад сухани чашмаи зиндагӣ
که باشد سخن چشمه زندگی
Ба ашъори рангини қалам дар талош
به اشعار رنگین قلم در تلاش
Ба кафи гӯ меарғавонӣ мабош
به کف گو می ارغوانی مباش
Макун чун нигин , хонаи зари ҳавас
مکن چون نگین، خانه زر هوس
Буд ҷузви тақтеъ , як байти бас
بود جزو تقطیع، یک بیت بس
* * *
***
Суханро сухан вар кунад поймол
سخن را سخنور کند پایمال
Ки гавҳари фурушад ба мушти суфол
که گوهر فروشد به مشت سفال
Сухан гашта помоли муштии фузул
سخن گشته پامال مشتی فضول
Малулами азин бўолФзўлони малул
ملولم ازین بوالفضولان ملول
Буд шеърашонро ба сад қолу қил
بود شعرشان را به صد قال و قیل
зи лаб , интиҳои сафар то сиблат
ز لب، انتهای سفر تا سبیل
зи мазмуни мардум сурӯдам зананд
ز مضمون مردم سرودم زنند
Биоранд ва бар рӯй мардум зананд
بیارند و بر روی مردم زنند
зи лафзӣ ки инкор маънӣ кунад
ز لفظی که انکار معنی کند
Азон , кас бар эшон чаҳ даъвӣ кунад
ازان، کس بر ایشان چه دعوی کند
Буд шеъри азин қавм чун дар амон ?
بود شعر ازین قوم چون در امان؟
Ки ҷавҳар тарошанд аз устихон
که جوهر تراشند از استخوان
Рубойанд аз ман дарӣ чун ба фан
ربایند از من دُری چون به فن
Фурушанд бозаш ба таҳсини ман
فروشند بازش به تحسین من
зи тороҷи ин фирқаи зан ба музд
ز تاراج این فرقه زن به مزد
Харидори колои хешами зи дузд
خریدار کالای خویشم ز دزد
Чаҳ маънӣ ки фарзанди худ хонда анд
چه معنی که فرزند خود خواندهاند
Ки ному либосаш нагардонда анд
که نام و لباسش نگرداندهاند
зи изҳори маънӣ ба ман дар хурӯш
ز اظهار معنی به من در خروش
Чу ғаввоси гавҳар ба дарёи фуруш
چو غواص گوهر به دریا فروش
зи тороҷи маънии гирифтаи насиб
ز تاراج معنی گرفته نصیب
Асироўрони ятему ғариб
اسیرآوران یتیم و غریب
Ба тартиби девони муайяни ҳманд
به ترتیب دیوان معین همند
Чаҳ девон ки девон азон май рманд
چه دیوان که دیوان ازان میرمند
Паии хондани шеъри дмсози ҳам
پی خواندن شعر دمساز هم
Ба таҳсини биҷо , ҳам овози ҳам
به تحسین بیجا، همآواز هم
зи таҳсини биҷои ҳам , зери қарз
ز تحسین بیجای هم، زیر قرض
Адокрдншро шуморанд фарз
اداکردنش را شمارند فرض
Чаҳ шуд гар шуд аҷзои девони дуруст ?
چه شد گر شد اجزای دیوان درست؟
Ба шероза муҳкам нашуд шеъри суст
به شیرازه محکم نشد شعر سست
Чу тақтеъи абёт ҳам ме кунанд
چو تقطیع ابیات هم میکنند
Қалами вор , мисра қадам ме кунанд
قلموار، مصرع قدم میکنند
Китоб ар ба хиштӣ шудӣ ҳам баҳо
کتاب ار به خشتی شدی همبها
Чҳо мезадандӣ ба қолаб , чҳо
چها میزدندی به قالب، چها
Буд табъи ин фирқаи худпараст
بود طبع این فرقه خودپرست
Ҷузи инсофи наздики мо ҳарчӣ ҳаст
جز انصاف نزدیک ما هرچه هست
Муқайяд ба вазн сухан камтаранд
مقید به وزن سخن کمترند
зи ҳам шеърро риш паймо харанд
ز هم شعر را ریشپیما خرند
Гумони ту инаст эй худписанд
گمان تو این است ای خودپسند
Ки риш дарозаст шеъри баланд
که ریش درازست شعر بلند
Ба ашъори барҷастаи чандини млоФ
به اشعار برجسته چندین ملاف
Ки маънӣ азон ҷуста то кӯҳи қоф
که معنی ازان جسته تا کوه قاف
Дар файз бар рӯй кас баста нест
در فیض بر روی کس بسته نیست
Ту ҳам ҷустуҷӯ кун танат хаста нест
تو هم جستجو کن تنت خسته نیست
Чаҳ айбаст дар норисиҳои рўч ?
چه عیب است در نارسیهای روچ؟
?герат ҳаст мағзӣ , нагу ҳарфи пуч
گرت هست مغزی، نگو حرف پوچ
Чаҳ андӯзӣ аз ҷомаи хуши қумош ?
چه اندوزی از جامه خوشقماش؟
Бирав дар қумош сухан кун талош
برو در قماش سخن کن تلاش
Макун худфурӯшӣ ба дастори зар
مکن خودفروشی به دستار زر
Ки бошад суханро айёр дигар
که باشد سخن را عیار دگر
Мёўри зи тӯмори шеърати сҷл
میاور ز طومار شعرت سجل
Ба маҳзар чаҳ ҳоҷати ммли мухилл
به محضر چه حاجت مملّ مخل
з бисёр гуфтани нигаҳи дори дам
ز بسیار گفتن نگهدار دم
Макун ӣнқадар бар шунидани ситам
مکن اینقدر بر شنیدن ستم
Гумонам ки бошад фузунтар ниёз
گمانم که باشد فزونتر نیاز
Ба тӯмори шеърати зи умри дароз
به طومار شعرت ز عمر دراز
Ба андоза кун сарфи гуфтори хеш
به اندازه کن صرف گفتار خویش
Намаки шурии оради зи андоза беш
نمک شوری آرد ز اندازه بیش
Чаро шеъри чандон мукаррар шавад
چرا شعر چندان مکرر شود
Ки гӯши ниўшндгон кар шавад
که گوش نیوشندگان کر شود
Чу прсндт аз қиссаи бостон
چو پرسندت از قصه باستان
зи гуфтори худ сар кунӣ достон
ز گفتار خود سر کنی داستان
Ба гуфтан макун ӣнқадари умри сарф
به گفتن مکن اینقدر عمر صرف
Ки аз мустамеъ ҷон равад аз ту ҳарф
که از مستمع جان رود از تو حرف
Суханро чунон имтидодии мада
سخن را چنان امتدادی مده
Ки аз гӯшҳо пунбаи равед чу ба
که از گوشها پنبه روید چو به
Чу бигузашт зи андозаи афсонаи ?ут
چو بگذشت ز اندازه افسانهات
Махон , то нахонанд девонаи ?ут
مخوان، تا نخوانند دیوانهات
Паии суҳбати гӯш чандин макуш
پی صحبت گوش چندین مکوش
Забон бош аз хастагӣ гӯ хамӯш
زبان باش از خستگی گو خموش
* * *
***
Суроҳе ба гӯш қадаҳ гуфт дӯш
صراحی به گوش قدح گفت دوش
Ки хӯн мечакад аз забон хамӯш
که خون میچکد از زبان خموش
Занад нашутур хор , гулбарг тар
زند نشتر خار، گلبرگ تر
Ҳазар аз забон хамӯшон , ҳазар
حذر از زبان خموشان، حذر
Суханҳои ногуфта аксар накӯаст
سخنهای ناگفته اکثر نکوست
Хамӯшӣ забони дон ин гуфтугӯаст
خموشی زباندان این گفتگوست
Чу булбули шӯй чанд афғони фуруш ?
چو بلبل شوی چند افغانفروش؟
Чу парвонаи худро бисӯзон хамӯш
چو پروانه خود را بسوزان خموش
Мапӣч он қадр дар забон оварӣ
مپیچ آنقدر در زبانآوری
Ки мамнӯн шавад гӯши кар аз карӣ
که ممنون شود گوش کر از کری
Ҳаромаст хондани зи андоза беш
حرام است خواندن ز اندازه بیش
Чу булбул машав масти овози хеш
چو بلبل مشو مست آواز خویش
Туро карда гуфт аз шинав бе хабар
تو را کرده گفت از شنو بیخبر
Забони ту гӯши туро карда кар
زبان تو گوش تو را کرده کر
Кунӣ имтиҳони гӯши худро ба ҳуш
کنی امتحان گوش خود را به هوش
Забони ту фурсат диҳадгар ба гӯш
زبان تو فرصت دهد گر به گوش
Агар пурсад аз ақли кули каси нишон
اگر پرسد از عقل کل کس نشان
зи ҷузви худ ореи сухан дар миён
ز جزو خود آری سخن در میان
Ба пари гуфтани шеър , роғиб мабош
به پر گفتن شعر، راغب مباش
Зиёни худу суд котиб мабош
زیان خود و سود کاتب مباش
Ба тартиби девон чу ое ба ҷӯш
به ترتیب دیوان چو آیی به جوش
Ба равған фитад нони коғзФрўш
به روغن فتد نان کاغذفروش
Варақи ончунонат сияҳ рӯй сохт
ورق آنچنانت سیهروی ساخت
Ки натавонӣ аз рӯи варақро шинохт
که نتوانی از رو ورق را شناخت
Азон рӯи камӣ дар сухан ёб шуд
ازان رو کمی در سخن یاب شد
Ки ширин буд ҳарчӣ камёб шуд
که شیرین بود هرچه کمیاب شد
Ба маънии касоне ки санҷида анд
به معنی کسانی که سنجیدهاند
зи як ҳарф , сад ҳарф фаҳмида анд
ز یک حرف، صد حرف فهمیدهاند
Агар шоирӣ дар сухан кун талош
اگر شاعری در سخن کن تلاش
Ки лафзаш чу маънӣ буд хуши қумош
که لفظش چو معنی بود خوشقماش
Ба хондан макун ончунон ваҷду ҳол
به خواندن مکن آنچنان وجد و حال
Ки таҳсин гуфтан шавад поймол
که تحسین گفتن شود پایمال
зи таҳсини ҷоҳили миФзои тараб
ز تحسین جاهل میفزا طرب
Кунад кори товуси гӯсолаи шаб
کند کار طاووس گوساله شب
Басаст ин сухангар касе дар даҳ аст
بس است این سخن گر کسی در ده است
Ки нафрини зи таҳсини биҷо ба аст
که نفرین ز تحسین بیجا به است
Нафаҳмида ҳаркас ки таҳсин кунад
نفهمیده هرکس که تحسین کند
На таҳсин ки бар шеър нафрин кунад
نه تحسین که بر شعر نفرین کند
з ҳар нуктаи онҳо ки фаҳмида анд
ز هر نکته آنها که فهمیدهاند
Ба ҷнбондн сар наҷунбида анд
به جنباندن سر نجنبیدهاند
Нафаҳмида таҳсинӣ аз роҳи давр
نفهمیده تحسینی از راه دور
Аҷаби решхандӣ буд дар ҳузур
عجب ریشخندی بود در حضور
Сухани ғӯри нокардаи таҳсин чаро
سخن غور ناکرده تحسین چرا
Баҳорӣ на , фарёди рангин чаро
بهاری نه، فریاد رنگین چرا
Дил аз ҳарфи нодон бар оташ буд
دل از حرف نادان بر آتش بود
Сухани санҷи доно , сухани каш буд
سخنسنج دانا، سخنکش بود
Буд фикри як мисраи обдор
بود فکر یک مصرع آبدار
Чу сайёд бе сайди рӯзи шикор
چو صیاد بی صید روز شکار
Миёни ду мисроъи бегонагӣ
میان دو مصراع بیگانگی
Чу айби камони дони зи икхонгӣ
چو عیب کمان دان ز یکخانگی
зи маънӣ чу бар худ наболида Эй
ز معنی چو بر خود نبالیدهای
Чаҳ ҳосил ки лафзии тарошида Эй
چه حاصل که لفظی تراشیدهای
Дарин ҳарфи касро чаҳ даъвӣ буд
درین حرف کس را چه دعوی بود
Ки мақсӯд аз лафз , маънӣ буд
که مقصود از لفظ، معنی بود
Набошад чу симини танӣ дар миён
نباشد چو سیمین تنی در میان
Чу судаст аз дидани парниён ?
چو سودست از دیدن پرنیان؟
Сухани баҳри маънии тунди тору пуд
سخن بهر معنی تند تار و پود
зи дебои чин бе бути чин чаҳ суд
ز دیبای چین بی بت چین چه سود
Ба маънӣ буд хотир аз лафзи шод
به معنی بود خاطر از لفظ شاد
зи гулшан ба ҷузи гул чаҳ бошад мурод
ز گلشن به جز گل چه باشد مراد
Гул ва лола донанд то хору хас
گل و لاله دانند تا خار و خس
Ки аз чашмаи мақсӯд , обасту бас
که از چشمه مقصود، آب است و بس
Ки баҳр макидан наад лаб бар он
که بهر مکیدن نهد لب بر آن
Набошад агар мағз дар устихон
نباشد اگر مغز در استخوان
зи маънии сети мисроъ , мисроъи кас
ز معنیست مصراع، مصراع کس
Ғараз равшанӣ бошад аз шамъу бас
غرض روشنی باشد از شمع و بس
зи мисроъ , бе мағзи рангини мбол
ز مصراع، بی مغز رنگین مبال
Ғараз мивааст аз вуҷӯди ниҳол
غرض میوه است از وجود نهال
Буд маънии хушк дар лафзи соф
بود معنی خشک در لفظ صاف
Чу шамшери чубин ба заррини ғилоф
چو شمشیر چوبین به زرین غلاف
Дили худ ба маънӣ гарав кун , гарав
دل خود به معنی گرو کن، گرو
Ба бозори сӯрати фурӯашони Марв
به بازار صورتفروشان مرو
зи дили маънӣ хеш кун ошкор
ز دل معنی خویش کن آشکار
Ба сӯрати мпрдози ойӣнаи вор
به صورت مپرداز آیینهوار
Чаҳ шуд зин ки ойӣна сӯрат гараст
چه شد زین که آیینه صورتگرست
Чу мъниш дар сӯрат дигараст
چو معنیش در صورت دیگرست
Таносуб дар алфози дон бе бадал
تناسب در الفاظ دان بیبدل
На чандон ки дар маънӣ уфтад халал
نه چندان که در معنی افتد خلل
Дар он сӯрат аз лафз , нисбат ба ҷост
در آن صورت از لفظ، نسبت به جاست
Ки аз нисбаташи ҷони маънии накост
که از نسبتش جان معنی نکاست
Таносуб чаро раҳ ба ҷое барад
تناسب چرا ره به جایی برد
Ки нисбати з бенисбатӣ хӯн хӯрд
که نسبت ز بینسبتی خون خورد
Дар ороиши лафз чандон макуш
در آرایش لفظ چندان مکوش
Ки рухсор маънӣ шавад пардаи пӯш
که رخسار معنی شود پردهپوش