Буд лафз чун шеру маънии шукр
بود لفظ چون شیر و معنی شکر
зи андозагар пой наниҳад ба дар
ز اندازه گر پای ننهد به در
Набандад чунон равзани лафз , кас
نبندد چنان روزن لفظ، کس
Ки маънӣ дар он брнёрди нафас
که معنی در آن برنیارد نفس
Макун лафзро ончунон пардаи дор
مکن لفظ را آنچنان پردهدار
Ки маънӣ нагардад азон ошкор
که معنی نگردد ازان آشکار
Чаҳ шуд з одамият зад ар лафзи дам ?
چه شد ز آدمیت زد ار لفظ دم؟
Чу маънии парии вор азон карда Ром
چو معنی پریوار ازان کرده رم
Ба ҳамвории лафз бояд талош
به همواری لفظ باید تلاش
На чандон ки маънӣ фитад аз қумош
نه چندان که معنی فتد از قماش
Паии лафзи хуш гарчи ҷон дархураст
پی لفظ خوش گرچه جان درخورست
Ба маънии басӣ беш азон дархураст
به معنی بسی بیش ازان درخورست
Қиёс ар кунӣ маънӣ дар либос
قیاس ار کنی معنی در لباس
Чу пайванди атлас буд бар пилос
چو پیوند اطلس بود بر پلاس
Ба ҳаддии паии лафз бояд давид
به حدی پی لفظ باید دوید
Ки маънӣ ба гардиш тавонад расед
که معنی به گردش تواند رسید
Мучин он қадр бар сари ҳам кулӯх
مچین آنقدر بر سر هم کلوخ
Ки аз маънӣ тар кашад нами кулӯх
که از معنی تر کشد نم کلوخ
Макаши пои он лафзро дар миён
مکش پای آن لفظ را در میان
Ки маънӣ ба ҷон ояд аз дасти ман
که معنی به جان آید از دست من
Бар он шеър кам афканди каси назар
بر آن شعر کم افکند کس نظر
Ки лафзаши зи маънӣ буд бештар
که لفظش ز معنی بود بیشتر
Расое буд дархури офарин
رسایی بود درخور آفرین
На чандон ки доман расад бар замин
نه چندان که دامن رسد بر زمین
Май лафзро соф кун ончунон
می لفظ را صاف کن آنچنان
Ки маънӣ чу сӯрати намояд дар он
که معنی چو صورت نماید در آن
Буд он баҳори сухан кӣ баҳор ?
بود آن بهار سخن کی بهار؟
Ки маънӣ буд хушку лафзи обдор
که معنی بود خشک و لفظ آبدار
Бикаш сӯрати лафзу маънии чунон
بکش صورت لفظ و معنی چنان
Ки маънӣ бадан бошаду лафзи ҷон
که معنی بدن باشد و لفظ جان
Сухани вар ба он лафз дил дода аст
سخنور به آن لفظ دل داده است
Ки бо маънӣ аз як шикам зода аст
که با معنی از یک شکم زاده است
Ба сад ҷони тавон нози лафзии харид
به صد جان توان ناز لفظی خرید
Казон лафз , маънии тавон офарид
کزان لفظ، معنی توان آفرید
Касонеи казин пеш , дар суфта анд
کسانی کزین پیش، در سفتهاند
Суханҳо ба васф сухан гуфта анд
سخنها به وصف سخن گفتهاند
Чаҳ завқ аз сухани кӯтаҳи андеша ро
چه ذوق از سخن کوته اندیشه را
намемаърифат нест ҳар шиша ро
می معرفت نیست هر شیشه را
На ҳар бодаро нашъа бошад баланд
نه هر باده را نشئه باشد بلند
Ба боми фалак кӣ расад ҳар каманд
به بام فلک کی رسد هر کمند
Сухан рас мабар гӯ , зи шеъри обу ранг
سخنرس مبر گو، ز شعر آب و رنگ
зи соқӣ накӯ нест бар шишаи санг
ز ساقی نکو نیست بر شیشه سنگ
зи бас бар сухан кардаанд аштлм
ز بس بر سخن کردهاند اشتلم
Сухани вари сари риштаро карда гум
سخنور سر رشته را کرده گم
Адаб , гӯи лаби таън ҳосид бидӯз
ادب، گو لب طعن حاسد بدوز
Ба як мисраи тунд ҷонаш бисӯз
به یک مصرع تند جانش بسوز
Шаб аз рашки парвонаро сӯхтам
شب از رشک پروانه را سوختم
Ки шамъии з ҳар мисра афрӯхтам
که شمعی ز هر مصرع افروختم
Ба ҳар зиндаи дории гумони сухан
به هر زنده داری گمان سخن
Худоро чаҳ дорӣ ба ҷони сухан
خدا را چه داری به جان سخن
На ҳаркас ба кана сухан раҳбараст
نه هرکس به کنه سخن رهبرست
Сухан бофтан олимӣ дигараст
سخنبافتن عالمی دیگرست
Чу борӣк афтод роҳи андакӣ
چو باریک افتاد راه اندکی
Ба манзили баради бор аз сад яке
به منزل برد بار از صد یکی
Ба зар кӣ фурушади сухан аҳл дид ?
به زر کی فروشد سخن اهل دید؟
Ки ҷонро ба зар боз натавон харид
که جان را به زر باز نتوان خرید
Сухан ҳаст бо он ки ганҷи равон
سخن هست با آن که گنج روان
Буд харҷаш аз кӣсаи нақди ҷон
بود خرجش از کیسه نقد جان
Напиндорӣ осони сухани хостаҳ
نپنداری آسان سخن خاسته
Суханпарвар аз диққаташи коста
سخنپرور از دقتش کاسته
Сар аз Тӯс бар зад не хома ам
سر از طوس بر زد نی خامهام
Ки тӯфонии баҳр шаҳнома ам
که طوفانیِ بحر شهنامهام
Маро чун риёзи сухани бушковад
مرا چون ریاض سخن بشکفد
з ҳар ғунчае сад чамани бушковад
ز هر غنچهای صد چمن بشکفد
Гар аз лофи бешии мусаллами ним
گر از لاف بیشی مسلم نیم
зи даъвигарӣ пеши худ кам ним
ز دعویگری پیش خود کم نیم
зи байъами зиёнро чаҳ равнақ буд ?
ز بیعم زیان را چه رونق بود؟
Харидорӣам суди мутлақ буд
خریداریام سود مطلق بود
Ба бозоргармӣ чаҳ оем ба ҷӯш ?
به بازارگرمی چه آیم به جوش؟
На каси муштарӣ ва на ман худфуруш
نه کس مشتری و نه من خودفروش
Буд гарм аз хеши бозори ман
بود گرم از خویش بازار من
Касе нест ҷузи ман харидори ман
کسی نیست جز من خریدار من
Нахоҳам ғам худфурӯшӣ кашид
نخواهم غم خودفروشی کشید
Тавонамгар аз хеши худро харид
توانم گر از خویش خود را خرید
Чу ман нест хорӣ дар айёми ман
چو من نیست خواری در ایام من
Ба иззат баландаст азон номи ман
به عزت بلندست ازان نام من
Бичиш дасти пухти марои гӯи фалак
بچش دستپخت مرا گو فلک
На шӯраст ин луқма на бе намак
نه شورست این لقمه نه بینمک
Фалаки гирд ва бингар мадори маро
فلک گرد و بنگر مدار مرا
Маҳаки шӯ ки донеи айёри маро
محک شو که دانی عیار مرا
Ба дарёи рӯмгар паии шеър тар
به دریا روم گر پی شعر تر
Садафро ба рӯем набанданд дар
صدف را به رویم نبندند در
Кунам чун садаф , қатрагар интихоб
کنم چون صدف، قطره گر انتخاب
Ҷаҳонӣ шавад пари з дар хўшоб
جهانی شود پر ز دُرّ خوشاب
Суханро тафохур буд баси ҳамин
سخن را تفاخر بود بس همین
Ки омад санои шаҳаншоҳи дайн
که آمد ثنای شهنشاه دین
Ба мадҳи шаҳ аз калаки мӯъҷизи баён
به مدح شه از کلک معجز بیان
эй суханро даҳуми устихон
همای سخن را دهم استخوان
Диҳад бӯсаи хоқони чинаши рикоб
دهد بوسه خاقان چینش رکاب
Камӣни бандаи таркиши афросйоб
کمین بنده ترکش افراسیاب
зи лашгари гуҳи подшоҳи ҷаҳон
ز لشگر گه پادشاه جهان
Буд як саропарда , ҳафт осмон
بود یک سراپرده، هفت آسمان
Муҳӣт итобаш надорад канор
محیط عتابش ندارد کنار
Ки қаҳраш буд қаҳри парвардгор
که قهرش بود قهر پروردگار
Ба адлу сахо ва ба теғу синон
به عدل و سخا و به تیغ و سنان
Ҷаҳон фатҳ шуд аз ду соҳибқирон
جهان فتح شد از دو صاحبقران
Басаст он ду соҳибқиронро ҳамин
بس است آن دو صاحبقران را همین
Ки ин нақд онаст ва он ҷади ин
که این نقد آن است و آن جد این
зи адлаши чунон ростӣ гашта фан
ز عدلش چنان راستی گشته فن
Ки аз мӯии чинии буруни шӯи шикан
که از موی چینی برون شو شکن
Якеро диҳад аз карами тахту тоҷ
یکی را دهد از کرم تخت و تاج
Якеро ба шамшер гирад хароҷ
یکی را به شمشیر گیرد خراج
Ба ёди кафшгар баборади саҳоб
به یاد کفش گر ببارد سحاب
Шавад чун садафи пари зи гавҳари ҳубоб
شود چون صدف پر ز گوهر حباب
з бас шуд сухан гӯш кун шаҳриёр
ز بس شد سخن گوش کن شهریار
Шунидани зи гуфтани براردи дамор
شنیدن ز گفتن برآرد دمار
Шунида зи шаҳ , гуфтан аз ман буд
شنیده ز شه، گفتن از من بود
Марои музди гуфтан , шунидан буд
مرا مزد گفتن، شنیدن بود
Нашуд бар фалаки рози ман ошкор
نشد بر فلک راز من آشکار
Ки бар ман кунад сими ахтари нисор
که بر من کند سیم اختر نثار
Агар гӯямаш банда кистам
اگر گویمش بنده کیستم
Бидонад ки шоиста чистам
بداند که شایسته چیستم
Биёи соқии он ҷоми ғифлати гудоз
بیا ساقی آن جام غفلت گداز
Ки даври афканами парда аз рӯй роз
که دور افکنم پرده از روی راز
Чу мисатони нуҳуми пой бар дӯши чарх
چو مستان نهم پای بر دوش چرخ
Кашами пунбаи ғифлат аз гӯши чарх
کشم پنبه غفلت از گوش چرخ
* * *
***
Зиҳии нома бар мурғи шҳпри сиёҳ
زهی نامه بر مرغ شهپر سیاه
Ки аз сояи мактуби резад ба роҳ
که از سایه مکتوب ریزد به راه
Ба сӯрат чу мадӣ буд дар ҳисоб
به صورت چو مدّی بود در حساب
Чаҳ мадӣ , казу зодаи чандини китоб
چه مدّی، کزو زاده چندین کتاب
Гуҳ аз ҳоли мозӣ ҳикоят кунад
گه از حال ماضی حکایت کند
Гуҳии шукр ва гоҳе шикоят кунад
گهی شکر و گاهی شکایت کند
Ба дасташи раги абр шеър тараст
به دستش رگ ابر شعر ترست
Азон даст фаввора гавҳараст
ازان دست فواره گوهرست
Зиҳии сҳрпрдози маънӣ нигор
زهی سحرپرداز معنی نگار
Ки аз шох хушк оварад миваи бор
که از شاخ خشک آورد میوه بار
Ки дидаи чунин тунди санҷидае ?
که دیده چنین تند سنجیدهای؟
Бар авроқ айём гардӣда Эй
بر اوراق ایام گردیدهای
Бар анвоъи ҷинс сухан қодираст
بر انواع جنس سخن قادرست
Агар бад агар нек азу содираст
اگر بد اگر نیک ازو صادرست
Ба вақти сухан чун кунад саҳар , соз
به وقت سخن چون کند سحر، ساز
Шавад аз баридани забонаши дароз
شود از بریدن زبانش دراز
зи завқи сухан чун шавад бе хабар
ز ذوق سخن چون شود بیخبر
Ба даст касон мекунад роҳи сар
به دست کسان میکند راه سر
з бас гашта сармасти болои хеш
ز بس گشته سرمست بالای خویش
МҳрФ наад бар замини пои хеш
محرف نهد بر زمین پای خویش
Тарош сараш карда чандон асар
تراش سرش کرده چندان اثر
Ки гардӣда оҷизи зи як мӯии сар
که گردیده عاجز ز یک موی سر
зи сӯфигарӣ бар варақ дода ҷо
ز صوفیگری بر ورق داده جا
Ба паҳлавии ҳам номи шоҳу гадо
به پهلوی هم نام شاه و گدا
Тавонад гирифтан ба рӯзи шумор
تواند گرفتن به روز شمار
Ду ангушт ӯ дасти чандини ҳазор
دو انگشت او دست چندین هزار
Чу гардад фусуни созу сҳроФрин
چو گردد فسونساز و سحرآفرین
Кунад кори сад даст , як остин
کند کار صد دست، یک آستین
Шавад гарми ҳарфӣ чу дар гуфтугӯ
شود گرم حرفی چو در گفتگو
Забонаши براردи зи такрори мӯ
زبانش برآرد ز تکرار مو
зи ҷодӯи забонӣ , ба гоҳи баён
ز جادو زبانی، به گاه بیان
Нагӯяд сухан бе шикофи забон
نگوید سخن بی شکاف زبان
Шавад Хизри раҳ чун ба сӯии дуот
شود خضر ره چون به سوی دوات
зи зулмати буруни оради оби ҳаёт
ز ظلمت برون آرد آب حیات
зи чоҳӣ ки бигусаста дар ваии расан
ز چاهی که بگسسته در وی رسن
براردи басии Юсуфони сухан
برآرد بسی یوسفان سخن
зи баси гарми пўиидаҳ бар сафҳаи роҳ
ز بس گرم پوییده بر صفحه راه
Пайаш чун пай барқ бошад сиёҳ
پیاش چون پی برق باشد سیاه
Ба дасташ буд қисмат беш ва кам
به دستش بود قسمت بیش و کم
Заъифу қавии нутфаҳо дар шикам
ضعیف و قوی نطفهها در شکم
зи осеб ӯ душманон дар ҳазар
ز آسیب او دشمنان در حذر
Паии дӯст , шохаш диҳад хайр бар
پی دوست، شاخش دهد خیر بر
Баландаш буд гоҳи гоҳ ар чаҳ азм
بلندش بود گاه گاه ار چه عزم
Забон гардадаш беш бар ҳукми ҷузам
زبان گرددش بیش بر حکم جزم
Надонам чаҳ бо теғ изҳор кард
ندانم چه با تیغ اظهار کرد
Ки бардошташи банд ва сардор кард
که برداشتش بند و سردار کرد
Шавад парда дар роз накушода ро
شود پردهدر راز نگشاده را
Мухтат кунад сафҳаи сода ро
مخطط کند صفحه ساده را
Дамодам чакад хӯни зи афсона аш
دمادم چکد خون ز افسانهاش
Кунад теғ , меъмории хона аш
کند تیغ، معماری خانهاش
Забонаш кунад кори по дар даҳан
زبانش کند کار پا در دهن
Ки пайваста дар роҳ гуяд сухан
که پیوسته در راه گوید سخن
зи рафтори гармаши тани афрӯхта
ز رفتار گرمش تن افروخته
зи гармяш то нақши пои сӯхта
ز گرمیش تا نقش پا سوخته
Ниҳодаи сети сар бар хати ҳарфи дайн
نهادهست سر بر خط حرف دین
Ба як дасти зуннор дар остин
به یک دست زنّار در آستین
Азонаст бе қадари ин арҷманд
ازان است بی قدر این ارجمند
Ки мусҳаф нависасту знорбнд
که مصحفنویس است و زنّاربند
з ҳиммат сиришта чунон пайкараш
ز همت سرشته چنان پیکرش
Ки дармондаи гардун ба харҷи сараш
که درمانده گردون به خرج سرش
Сухани офарӣнии сет дар анҷуман
سخنآفرینیست در انجمن
Ки аз нақш пое нагорд сухан
که از نقش پایی نگارد سخن
з нашутур заданҳои аҳли замон
ز نشتر زدنهای اهل زمان
Рагаши ҷуста чун шамъ дар устихон
رگش جسته چون شمع در استخوان
Ба ҷодӯгарӣ шоядаш тоқ гуфт
به جادوگری شایدش طاق گفت
Ки сар мекунад роҳ бо пои ҷуфт
که سر میکند راه با پای جفت
Забонро ба афсун чунон карда рост
زبان را به افسون چنان کرده راست
Кигар пои хуонеи сарашро , равост
که گر پای خوانی سرش را، رواست
Чаҳ нозуки ниҳолӣ ки чун маҳвашон
چه نازک نهالی که چون مهوشان
Хиромад ба раҳ , зулф дар покашон
خرامد به ره، زلف در پاکشان
Фурӯи новари сар ба каси ҷузи китоб
فرو ناور سر به کس جز کتاب
Кашад олимиро ба пои ҳисоб
کشد عالمی را به پای حساب
Гирифтаи забонӣ ки дид эй шигифт
گرفته زبانی که دید ای شگفت
Ки ҳарф аз забонаш ҷаҳонӣ гирифт
که حرف از زبانش جهانی گرفت
Ҳамин бас буд ифтихори қалам
همین بس بود افتخار قلم
Ки мадҳ шаҳаншоҳ созад рақам
که مدح شهنشاه سازد رقم
Паноҳамам , подшоҳи аном
پناه امم، پادشاه انام
Хдиўи ҷаҳон , каъбаи хосу ом
خدیو جهان، کعبه خاص و عام
Барозандаи давлати ҷовдон
برازنده دولت جاودان
Дар баҳри иқбол , шоҳи ҷаҳон
دُر بحر اقبال، شاه جهان
Муҳӣти каромат , ҷаҳони шараф
محیط کرامت، جهان شرف
Замин дараш осмони шараф
زمین درش آسمان شرف