Танумандӣу дасти зӯраши ҳалол

تنومندی و دست زورش حلال

Ки мӯрӣ нашуд дар раҳаши поймол

که موری نشد در رهش پایمال

Чу афшурд бар санги пои диранг

چو افشرد بر سنگ پای درنگ

Чу хӯн аз раг лаъл ҷӯшед ранг

چو خون از رگ لعل جوشید رنگ

Ба ёдаши куҷои мивае рух намӯд ?

به یادش کجا میوه‌ای رخ نمود؟

Ки дар хомӣ аз кор нагузашта буд

که در خامی از کار نگذشته بود

Ба парвози гомаш чаҳ кӯҳ ва чаҳ дашт

به پرواز گامش چه کوه و چه دشت

Ба ёдаши тавон аз ду олами гузашт

به یادش توان از دو عالم گذشت

Нигардида дар дили хаёли дўол

نگردیده در دل خیال دوال

Буруни ҷуста аз арсаи моҳу сол

برون جسته از عرصه ماه و سال

Занад то лагад бар сари роҳи давр

زند تا لگد بر سر راه دور

Кашад роҳро пеш , дасташ ба зӯр

کشد راه را پیش، دستش به زور

Ба ёдаши магари ҷайби дили пораи гашт ?

به یادش مگر جیب دل پاره گشت؟

Ки чокаши зи домони маҳшари гузашт

که چاکش ز دامان محشر گذشت

Набинӣ ба ҷузи роҳ дар ҳеҷ ҳол

نبینی به جز راه در هیچ حال

Ки афтодаеро кунад поймол

که افتاده‌ای را کند پایمال

Ба нохун кунад синаи хок , чок

به ناخن کند سینه خاک، چاک

Ки оромро дар сипорад ба хок

که آرام را در سپارد به خاک

зи шухӣ ба бастан намедод даст

ز شوخی به بستن نمی‌داد دست

Чигуна пайаш бар замини нақши баст

چگونه پی‌اش بر زمین نقش بست

Ниҳон аз назар меравад чун парӣ

نهان از نظر می‌رود چون پری

Валикин чу инсон ба Фрмонбрӣ

ولیکن چو انسان به فرمانبری

Буд саркаш аммо ба ҳукми ҳунар

بود سرکش اما به حکم هنر

зи ороми осӯдагони ром тар

ز آرام آسودگان رام‌تر

Ба ҷавлонгарӣ чун насими баҳор

به جولان‌گری چون نسیم بهار

Сабки рӯтар аз об дар сабзаи зор

سبک‌روتر از آب در سبزه‌زار

зи тамкини дили кӯҳро сӯхта

ز تمکین دل کوه را سوخته

Ба шабнами сабк рӯҳӣ омӯхта

به شبنم سبک‌روحی آموخته

Хаёлаш агар бугзарад аз карон

خیالش اگر بگذرد از کران

Шавад дар садафи оби гавҳари равон

شود در صدف آب گوهر روان

Ба як гоми ҷустии азин на ҳисор

به یک گام جستی ازین نُه حصار

Гар аз барқ наълаш набӯдӣ ҷидор

گر از برق نعلش نبودی جدار

Буриши хоҳи раҳ бешу хоҳи андакӣ

برش خواه ره بیش و خواه اندکی

Ба пешаши баландӣу пастии яке

به پیشش بلندی و پستی یکی

зи наълаш замин шуд зи сайёраи пар

ز نعلش زمین شد ز سیاره پر

Сипеҳр аз хуй ӯ пар аз моҳу хур

سپهر از خوی او پر از ماه و خور

Хаёлаш агар бугзарад бар сароб

خیالش اگر بگذرد بر سراب

Заминро ба нохуни расонад ба об

زمین را به ناخن رساند به آب

Чу идроки аҳли зко , тезу тунд

چو ادراک اهل ذکا، تیز و تند

зи тундяши бозори маҳмиз , кунад

ز تندیش بازار مهمیز، کند

Чу млоҳи номи орадаш бар забон

چو ملّاح نام آردش بر زبان

Шавад киштии озод аз бодбон

شود کشتی آزاد از بادبان

Ба роҳӣ казу рафт пайки умед

به راهی کزو رفت پیک امید

Нашуд субҳи даврӣ дар он раҳи сифед

نشد صبح دوری در آن ره سفید

Магар озимаш ёфт дар қатъи роҳ ?

مگر عازمش یافت در قطع راه؟

Ки даврӣ ба наздикии оради паноҳ

که دوری به نزدیکی آرد پناه

Ба роҳӣ ки як бор паймӯда аст

به راهی که یک بار پیموده است

зи наздикии худ раҳ осӯда аст

ز نزدیکی خود ره آسوده است

Ба роҳӣ ки азмаш такопуӣ кард

به راهی که عزمش تکاپوی کرد

Азон роҳ бархест даврӣ чу гирд

ازان راه برخاست دوری چو گرد

зи домони зинаш қазо дода бол

ز دامان زینش قضا داده بال

Маҳоласт ҳамроҳӣ ӯ , маҳол

محال است همراهی او، محال

Чу бар сатҳ хоро кунад сахт , по

چو بر سطح خارا کند سخت، پا

Кушояди гулӯяш чу санги Асия

گشاید گلویش چو سنگ آسیا

Давидан занад чанд бар ваии ниёз ?

دویدن زند چند بر وی نیاز؟

Кунад коши вусъати бағали паҳни боз

کند کاش وسعت بغل پهن باز

Кунад пас кашӣдан Аннанро камӣн

کند پس کشیدن عنان را کمین

Ки пешӣ ба гардиши расонади ҷабин

که پیشی به گردش رساند جبین

Мурассаъи яроқаш ба ёқӯт ва дар

مرصع یراقش به یاقوت و در

Миёни холӣ аммо кФли кӣсаи пар

میان خالی اما کفل کیسه پر

намедонам ин пурҳунар аз куҷост

نمی‌دانم این پرهنر از کجاست

Ки як мӯӣ ӯро ду олам баҳост

که یک موی او را دو عالم بهاست

Ба чандини ҳунар май хрндши чунин

به چندین هنر می‌خرندش چنین

Манол аз ҳунар , гӯ касе баъди азин

منال از هنر، گو کسی بعد ازین

Савораши нҷнбондаҳи банди қабо

سوارش نجنبانده بند قبا

Самаш карда тай аз смк то само

سمش کرده طی از سمک تا سما

Дирангаши магари суръат ангез шуд ?

درنگش مگر سرعت‌انگیز شد؟

Ки бозори таии замон тез шуд

که بازار طی زمان تیز شد

Савораш ба манзил чаҳ озод рафт

سوارش به منزل چه آزاد رفت

Ки ҷнбондни поиш аз ёд рафт

که جنباندن پایش از یاد رفت

Бар ин аблақ , афлокро ҳайрат аст

بر این ابلق، افلاک را حیرت است

Ки то хонаи зини пар аз давлат аст

که تا خانه زین پر از دولت است

зи парвози наълаш ки ронад сухан ?

ز پرواز نعلش که راند سخن؟

Ки ҳайрат надузад ба мехаши даҳан

که حیرت ندوزد به میخش دهن

Сарин манъам аз бастаи риюу ранг

سرین منعم از بسته ریو و رنگ

Миёни муфлису танги болои танг

میان مفلس و تنگ بالای تنگ

Ба ҳайкал чаро роми ҳаркас буд ?

به هیکل چرا رام هرکس بود؟

Қавии ҳайкалӣ , ҳайкалаши бас буд

قوی هیکلی، هیکلش بس بود

Чу бар хеши гири сари роҳи ноз

چو بر خویش گیر سر راه ناز

Саропо занад бар саропои ниёз

سراپا زند بر سراپا نیاز

з наълаш сазад теғи рӯзи набард

ز نعلش سزد تیغ روز نبرد

Ки ангезад аз хӯни бадхоҳ , гирд

که انگیزد از خون بدخواه، گرد

Нишони самаш бар замини нақши баст

نشان سمش بر زمین نقش بست

Барои замин , турфа нақшӣ нишаст

برای زمین، طرفه نقشی نشست

Наёбанд дар чорсўии ҷаҳон

نیابند در چارسوی جهان

Чу нақди самаш , нақди дигари равон

چو نقد سمش، نقد دیگر روان

Ба мӯии дамаши зулфи хубони асир

به موی دمش زلف خوبان اسیر

зи мушти самаши санги хорои хамир

ز مشت سمش سنگ خارا خمیر

Чунин раҳнавардӣ ки дорад ба ёд ?

چنین رهنوردی که دارد به یاد؟

Ки наълаш кунад ҳалқа дар гӯши бод

که نعلش کند حلقه در گوش باد

Кашии сӯрати нохунашгар ба санг

کشی صورت ناخنش گر به سنگ

Ҷаҳд аз раги санг , хӯн бе диранг

جهد از رگ سنگ، خون بی‌درنگ

Буд донаашгар зи куштани мурод

بود دانه‌اش گر ز کشتن مراد

Диҳад тухм , нокуштаи хирман ба бод

دهد تخم، ناکشته خرمن به باد

зи дасташи мададҷӯе эй бастаи по

ز دستش مددجویی‌ای بسته پا

Ҷилавгир кун бахти баргашта ро

جلوگیر کن بخت برگشته را

Ба съиши чунон саъйро гарм , пушт

به سعیش چنان سعی را گرم، پشت

Ки симобро таъни ороми кишт

که سیماب را طعن آرام کشت

Замин аз пайашгар пазиради нишон

زمین از پی‌اش گر پذیرد نشان

Кунад хок дар чашми реги равон

کند خاک در چشم ریگ روان

Нишони пайаш дар гули раҳгузар

نشان پی‌اش در گل رهگذر

зи сайёра бо сайри наздик тар

ز سیاره با سیر نزدیک‌تر

Занад пои съиш чу нохун ба санг

زند پای سعیش چو ناخن به سنگ

Дарди санги хорои либоси диранг

دَرَد سنگ خارا لباس درنگ

Кунад бас ки дар зери поиши самоъ

کند بس که در زیر پایش سماع

Буд осмон бо замин дар низо

بود آسمان با زمین در نزاع

Мусаввир бар ӯ нақш пешӣ набаст

مصوّر بر او نقش پیشی نبست

Магар бугзарад нақши поиши зи даст

مگر بگذرد نقش پایش ز دست

Хромндаҳи силӣ ки вақти сукӯн

خرامنده سیلی که وقت سکون

з ғайрат кунад дар дили кӯҳ , хӯн

ز غیرت کند در دل کوه، خون

зи дунбол ӯ барқ дар ҷустуҷӯ

ز دنبال او برق در جستجو

Ба саҳро ба рег равон шуд фурӯ

به صحرا به ریگ روان شد فرو

Ғубори самаши серумаи чашми бод

غبار سمش سرمه چشم باد

Матоъи диранг аз шитобаши касод

متاع درنگ از شتابش کساد

Шитобаши зи раҳ гар напечад Аннан

شتابش ز ره گر نپیچد عنان

Диранг ояд аз бедирангӣ ба ҷон

درنگ آید از بی‌درنگی به جان

зи табъаши равиш ёд гирад ниҳол

ز طبعش روش یاد گیرد نهال

з чашмаш хӯрд хӯни ғайрати ғизол

ز چشمش خورد خون غیرت غزال

Набӯдӣ агар мӯӣ ӯ ранги баст

نبودی اگر موی او رنگ بست

Чу ранги ҳино зуд рафтӣ зи даст

چو رنگ حنا زود رفتی ز دست

Кулоҳ аз намад зин ӯ карда моҳ

کلاه از نمد زین او کرده ماه

Ки бесар кунад сайри гардун , кулоҳ

که بی سر کند سیر گردون، کلاه

Гараш оради ороми по дар рикоб

گرش آرد آرام پا در رکاب

Наад по ба дарвозаи изтироб

نهد پا به دروازه اضطراب

Чу гоми фарохаш буд дузди роҳ

چو گام فراخش بود دزد راه

зи осеб , раҳро ки дорад нигоҳ ?

ز آسیب، ره را که دارد نگاه؟

Диранг аз шитобаш кунад изтироб

درنگ از شتابش کند اضطراب

зи бим дирангаш билразад шитоб

ز بیم درنگش بلرزد شتاب

Чу чавгон шавад дасти он пурҳунар

چو چوگان شود دست آن پرهنر

Баради гӯии шухии зи майдон ба дар

برد گوی شوخی ز میدان به در

Равони хирад , волаи ҳуш ӯ

روان خرد، واله هوش او

Сабои куштаи ханҷари гӯш ӯ

صبا کشته خنجر گوش او

Ба зӯри қадам , вазни фарсанги барад

به زور قدم، وزن فرسنگ برد

Хати даврӣ аз сафҳаи раҳи стрд

خط دوری از صفحه ره سترد

Наад вақти гардиш чу бар хораи по

نهد وقت گردش چو بر خاره پا

Ба чархиши дарорад чу санги Асия

به چرخش درآرد چو سنگ آسیا

Ба суръати чунон дасту по дар ҷадал

به سرعت چنان دست و پا در جدل

Ки аз ҳамраҳеи мондаи доғи кФл

که از همرهی مانده داغ کفل

зи ҳамроҳиаш баъди чандини шитоб

ز همراهی‌اش بعد چندین شتاب

зи доғ кФл нагзарад офтоб

ز داغ کفل نگذرد آفتاب

Чаҳ манзил ки паймӯд ва манзил накард

چه منزل که پیمود و منزل نکرد

Ки шуд дар раҳаши хоки манзил ба гирд

که شد در رهش خاک منزل به گرد

Бибин бар сари раҳ чаҳ бедоди барад

ببین بر سر ره چه بیداد برد

Ки пеши самаши бодро боди барад

که پیش سمش باد را باد برد

Раҳеро ки паймуданаш соз кард

رهی را که پیمودنش ساز کرد

з анҷом бигузашт ва оғоз кард

ز انجام بگذشت و آغاز کرد

Ҳамон ба ки таии созами ин қолу қил

همان به که طی سازم این قال و قیل

Барангезами асбӣ ба таърифи фил

برانگیزم اسبی به تعریف فیل

Таъолии аллоҳ аз пайкари нўрбхт

تعالی الله از پیکر نوربخت

Ки ҳам нўрбхтаст ва ҳам неки бахт

که هم نوربخت است و هم نیک‌بخت

Буд ҳайкалаши кӯҳи қадару шиква

بود هیکلش کوه قدر و شکوه

Кҷк бар сараши саркаши кофи кӯҳ

کجک بر سرش سرکش کاف کوه

з чу кундиаш кас фитад дар гумон

ز چو کندی‌اش کس فتد در گمان

Ки ворун шудаи курсии осмон

که وارون شده کرسی آسمان

Ба хартум дорад фалакро нигоҳ

به خرطوم دارد فلک را نگاه

Ки аз нақш поиш науфтад ба чоҳ

که از نقش پایش نیفتد به چاه

Кунад саҳар , хартум ӯ дам ба дам

کند سحر، خرطوم او دم‌به‌دم

зи хартум , даҳлези роҳи адам

ز خرطوم، دهلیز راه عدم

Ба хартум ӯ даст бозӣ хатост

به خرطوم او دست‌بازی خطاست

Аҷаби силии ин наҳрро дар қафост

عجب سیلی این نهر را در قفاست

Надидаи сети айём , филии чунин

ندیده‌ست ایام، فیلی چنین

Казу пар буд осмону замин

کزو پر بود آسمان و زمین

Буд сояаш малики Ҳиндӯстон

بود سایه‌اش ملک هندوستان

Ки гардуни надидаи саводии чунон

که گردون ندیده سوادی چنان

Гирифтаи фурӯ аз само то смк

گرفته فرو از سما تا سمک

Ба ҳам хилқатии бардаи гӯй аз фалак

به هم خلقتی برده گوی از فلک

Фалакро ба сӯрат чу гардад дучор

فلک را به صورت چو گردد دچار

Шавад маънии ҷузву кули ошкор

شود معنی جزو و کل آشکار

Буд маъдани зиракии пайкараш

بود معدن زیرکی پیکرش

Ту гӯйӣ буд ақли кул дар сараш

تو گویی بود عقل کل در سرش

Ба гӯшаш назар кун шуъӯраш бидон

به گوشش نظر کن شعورش بدان

Диҳад гӯши паҳн аз фаросати нишон

دهد گوش پهن از فراست نشان

Надорад ба ғайр аз шунидани ҳавас

ندارد به غیر از شنیدن هوس

Бузургони ҳама гӯш бошанду бас

بزرگان همه گوش باشند و بس

зи фаҳмидагиҳо , чу аҳли яқин

ز فهمیدگی‌ها، چو اهل یقین

Нафаҳмида наниҳода по бар замин

نفهمیده ننهاده پا بر زمین

Шумор назар карда дар чашми мӯр

شمار نظر کرده در چشم مور

Ки дорад ба қадари бузургии шуъӯр

که دارد به قدر بزرگی شعور

Надорад ба ҷузи хоксории ҳавас

ندارد به جز خاکساری هوس

Камоли бузургӣ ҳаминасту бас

کمال بزرگی همین است و بس

зи васфаши фалак гуфтугӯ ме кунад

ز وصفش فلک گفتگو می‌کند

Бузургии зи болой ӯ ме кунад

بزرگی ز بالای او می‌کند

Ба хартум , зи ахтар буд донаи чин

به خرطوم، ز اختر بود دانه‌چین

Бузургяш он дода , байняши ин

بزرگیش آن داده، بینیش این

Хӯрд куштаи осмонро хуед

خورد کشته آسمان را خوید

Бузургӣ ба ин танги чашмӣ ки дид ?

بزرگی به این تنگ‌چشمی که دید؟

Шавад такяи гоҳаш агар кӯҳи қоф

شود تکیه‌گاهش اگر کوه قاف

Фитад кӯҳро аз камаргоҳ , ноф

فتد کوه را از کمرگاه، ناف

Гуҳи пўиаҳ , бар хок , поеи фишурд

گه پویه، بر خاک، پایی فشرد

Ки аз сиқл , гови замини ҷони набард

که از ثقل، گاو زمین جان نبرد

зи дандон ба нохун надорад ниёз

ز دندان به ناخن ندارد نیاز

Ки чандон ки чинанд , гардад дароз

که چندان که چینند، گردد دراز

Буд бар тани ойӣнааш хуши намо

بود بر تن آیینه‌اش خوش‌نما

зи хокистар ойӣна ёбад ҷило

ز خاکستر آیینه یابد جلا

Надонам ки бе пояи осмон

ندانم که بی پایه آسمان

Ба болой ӯ рафта чун фили бон ?

به بالای او رفته چون فیل‌بان؟

Наад бар сари сояи худ чу пой

نهد بر سر سایه خود چو پای

Наҷунбад дигар чун шаби ғами зи ҷой

نجنبد دگر چون شب غم ز جای