Ҳикоят кард марои дӯстӣ ки дар вло қадамӣ дошт ва дар ризои дамӣ , дар ухуввати килӣу соъӣ ва дар футуввати зайлӣу зроъӣ ки вақте бҳкми иқтибоси фавойиду ихтилоси зўоиди хостам ки бсоҳти нҳлтӣ риҳлат кунам ва бо аҳли аҳтдоء ақтдоء ҷӯям ва аз афвоҳи риҷоли дақоиқи ҳалолу ҳароми биомузам .

حکایت کرد مرا دوستی که در ولا قدمی داشت و در رضا دمی، در اخوت کیلی و صاعی و در فتوت ذیلی و ذراعی که وقتی بحکم اقتباس فواید و اختلاس زواید خواستم که بصاحت نحلتی رحلت کنم و با اهل اهتداء اقتداء جویم و از افواه رجال دقایق حلال و حرام بیاموزم.

Ки қолаб беилм беҳаётасту қалб беақл бесабот , ҳар крои кисвату ълмки молами ткни тааллум дар сари ниФкнднд дар олами бараҳнаи дӯшу халқон пӯшаст .

که قالب بی علم بی حیات است و قلب بی عقل بی ثبات، هر کرا کسوت و علمک مالم تکن تعلم در سر نیفکندند در عالم برهنه دوش و خلقان پوش است.

Ъамомае ки фарсӯда нашавад онаст ки бълми илм музайянасту ҷомае ки куҳна нагардад онаст ки бтрози дониш мтрзаст , аввали ташрифӣ ки дар ниҳод одам афканданд ки бидон масҷуди малику маҳсуд фалак шуд ҷомаи илм буду илми одами алأсмоءи кулҳо ва ҳар ки сару ълмноаҳи ман лдно уламо донист , донад ки асоси илм аз мадори арш рафеътараст ва аз қарори фарши васеътар .

عمامه ای که فرسوده نشود آنست که بعلم علم مزین است و جامه ای که کهنه نگردد آنست که بطراز دانش مطرز است، اول تشریفی که در نهاد آدم افکندند که بدان مسجود ملک و محسود فلک شد جامه علم بود و علم آدم الأسماء کلها و هر که سر و علمناه من لدنا علما دانست، داند که اساس علم از مدار عرش رفیعتر است و از قرار فرش وسیعتر.

Пас дар миёни он чап варост мидўидми бшҳри Ҳамадони расидами Мадина Эй дидам сокини аломокн , омири алотроФу алокноФи оростаи бълму адаб , машҳури бФзлу ҳунар , маборот аҳл ӯ бҳли ҳақоиқу маҷороти сокинон ӯ бкшФи дақоиқ .

پس در میان آن چپ وراست میدویدم بشهر همدان رسیدم مدینه ای دیدم ساکن الاماکن، عامر الاطراف و الاکناف آراسته بعلم و ادب، مشهور بفضل و هنر، مبارات اهل او بحل حقایق و مجارات ساکنان او بکشف دقایق.

Дар атроф ӯ бқдми ахтбори мигзштму бисот ӯро бҳдқаҳ эътибор менавиштам , то рӯзӣ дар он таку пўӣу ҷустуҷӯии бҷоигоҳии расидам ки мавсӯм буд бзмраҳи фуқаҳоу мансӯб буд бикӣ аз уламои эмоми он буқъаи назиф ва дар аснои мавъизат бар садри минбари муттакӣ буд вози ноҳамвории аҳли бидъати мшткӣ , оташ даъвӣ меафрӯхт ва худро чун товус бнзоргён мефурухт .

در اطراف او بقدم اختبار میگذشتم و بساط او را بحدقه اعتبار می نوشتم، تا روزی در آن تک و پوی و جستجوی بجایگاهی رسیدم که موسوم بود بزمره فقها و منسوب بود بیکی از علماء امام آن بقعه نظیف و در اثنای موعظت بر صدر منبر متکی بود واز ناهمواری اهل بدعت مشتکی، آتش دعوی میافروخت و خود را چون طاووس بنظارگیان میفروخت.

Пас чун оташ дар сухани бтФсиди вози ҷода озарм бачасбед , минбари даъвии бартари ниҳоду забон ҷорӣ бикшод ва гуфт : слўнии ани алмғиботу лои тсмтўои ан алхбиӣот бипурсед ҳар чаҳ зери арш ммҷдаст ва бар фарши ммҳд ки ин мухаддироту Муқаддарот аз дидаи ман маҳҷӯб нест ва аз хотири ман мслўб на , ки ин пӯшидаи рӯйон бо ман ҳам хонаанд воин нФўри табъон бо ман ҳам ошиёна .

پس چون آتش در سخن بتفسید واز جاده آزرم بچسبید، منبر دعوی برتر نهاد و زبان جاری بگشاد و گفت: سلونی عن المغیبات و لا تصمتوا عن الخبیئات بپرسید هر چه زیر عرش ممجد است و بر فرش ممهد که این مخدرات و مقدرات از دیده من محجوب نیست و از خاطر من مسلوب نه، که این پوشیده رویان با من هم خانه اند واین نفور طبعان با من هم آشیانه.

Перӣ аз сӯии дасти рост бар пой хост ва гуфт эй доъии мнҳўли вои табиби маълули ин чаҳ даъвӣаст бад-ӣни жарфии воин чаҳ лофӣаст бад-ӣни шигарфии лои таҷовузи ҳади алмзмори ндўнаҳи инФри алҳмори кأси даъвии бад-ӣни парии мадау пой аз мансаби набувват бартар манеҳ

پیری از سوی دست راست بر پای خاست و گفت ای داعی منحول وای طبیب معلول این چه دعویست بدین ژرفی واین چه لافی است بدین شگرفی لا تجاوز حد المضمار ندونه ینفر الحمار کأس دعوی بدین پری مده و پای از منصب نبوت برتر منه

Ва мо аўтитми ман алълми алои қлило ва бишинав чанд масаълаи шарифа ки миёни шофиӣу Абӯҳанифаи соир ва доирасту мардонро дар миҳробу занонро дар ҷома хоб бидон ниёз ва эҳтиёҷаст , то бадонеи муҳӣти олами мактаб таълимаст на қадами тақдиму хутбаи лоф на хутбаи таъзим

و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا و بشنو چند مسئله شریفه که میان شافعی و ابوحنیفه سایر و دایر است و مردان را در محراب و زنان را در جامه خواب بدان نیاز و احتیاج است، تا بدانی محیط عالم مکتب تعلیم است نه قدم تقدیم و خطبه لاف نه خطبه تعظیم

Даъвии ано хайр манеҳ кор Иблисасту лофи ҳамаи донеи мояи талбис , чаҳ гӯйӣ дар ончӣ муқтада битарсад ки ӯро ҳдс расад баравад ва вузӯ кунаду бмқоми намоз боз ояд иқтидо кунад ва бар он намоз банно кунад ё намози вақт аз ибтидо кунад ?

دعوی انا خیر منه کار ابلیس است و لاف همه دانی مایه تلبیس، چه گویی در آنچه مقتدی بترسد که او را حدث رسد برود و وضو کند و بمقام نماز باز آید اقتدا کند و بر آن نماز بنا کند یا نماز وقت از ابتدا کند؟

Соилӣ дигар бархест ва овоз дод ки эй пери гарми гуфтори Кебеки рафтор , болои волои ин маъниро бурҳонӣ нест ва ин мушкилро беоне на , чаҳ гўӣӣ дар мардӣ ки намозӣ дар шабонаи рӯзи бгзошти вндонст ки кадом намозаст ?

سائلی دیگر برخاست و آواز داد که ای پیر گرم گفتار کبک رفتار، بالای والای این معنی را برهانی نیست و این مشکل را بیانی نه، چه گوئی در مردی که نمازی در شبانه روز بگذاشت وندانست که کدام نماز است؟

Фатвои шариъат дар ин воқеа чисту мувофиқу мухолиф дар ин масаъла кист ? то бдоникаҳи илми ғайб дар ҳеҷ остину ҷайб бўдиът наниҳодаанд ва дар доноӣии бкмол бар ҳечкас накушодаанд .

فتوای شریعت در این واقعه چیست و موافق و مخالف در این مسئله کیست؟ تا بدانیکه علم غیب در هیچ آستین و جیب بودیعت ننهاده اند و در دانائی بکمال بر هیچکس نگشاده اند.

Пас дайгарӣ аз гӯшае овоз дод ки эй пер ҳамадонӣ бидон ки ҳамаи донеи ҷузи сифат худо нест ва дар олами даъвӣ беш азин ки кардӣ ҷой на , ин мқомист ки писари ъФонро афсари хомӯшӣ бар сар ниҳоданду либоси фаромӯшӣ дар бар доданд

پس دیگری از گوشه ای آواز داد که ای پیر همدانی بدان که همه دانی جز صفت خدا نیست و در عالم دعوی بیش ازین که کردی جای نه، این مقامیست که پسر عفان را افسر خاموشی بر سر نهادند و لباس فراموشی در بر دادند

Чун андалеб чанд аз ин бисёр нўоӣии вчўни товус чанд азин ранги нмоӣӣ , аз сафи даъвии сафеҳони бсФаҳи олами фақиҳони ой , чаҳ гўӣӣ дар мардӣ ки дар ҳарими эҳроми кордӣ аз дигари муҳаррамӣ бъорит гираду ҳалқ сайдӣ бидон барад , ҷазои сайди бирка воҷиб ояд ва гирифтани бадали хӯни кро шояд ?

چون عندلیب چند از این بسیار نوائی وچون طاووس چند ازین رنگ نمائی، از صف دعوی سفیهان بصفه عالم فقیهان آی، چه گوئی در مردی که در حریم احرام کاردی از دیگر محرمی بعاریت گیرد و حلق صیدی بدان برد، جزای صید برکه واجب آید و گرفتن بدل خون کرا شاید؟

Ва агар биҷои корду синони тиру камон буи диҳанд чунонкии сайди нФўр буд воз расӣдани дасти давр , сайдро бузанд ҷазои бирка воҷиб ояд ?

و اگر بجای کارد و سنان تیر و کمان بوی دهند چنانکه صید نفور بود واز رسیدن دست دور، صید را بزند جزای برکه واجب آید؟

Пас соилии дигар суол кард вабои пери қасди ҷидол , гуфт эй пери сухани фуруш вае деги пари ҷӯш вае муддаии мадҳуш , дар даъвӣ чун андалеби хуши наво ва дар маънӣ чун зоғи бенаво , чаҳ гўӣӣ дар мардӣ ки мрҳшти занро гуфт ки ҳаргоҳи ду танро аз шуморо бизанӣ кунам яке аз он ду гона бтлоқаст , пас ҳар ҳаштро аз пас якдигари бхўост ва дар никоҳи ҳштгонаҳи духул дар миёна набӯд , ҳоли он никоҳҳо чисту ҳалу ҳурмати азин ҳштгонаҳ кист ?

پس سائلی دیگر سئوال کرد وبا پیر قصد جدال، گفت ای پیر سخن فروش و ای دیگ پر جوش و ای مدعی مدهوش، در دعوی چون عندلیب خوش نوا و در معنی چون زاغ بینوا، چه گوئی در مردی که مرهشت زن را گفت که هرگاه دو تن را از شما را بزنی کنم یکی از آن دو گانه بطلاق است، پس هر هشت را از پس یکدیگر بخواست و در نکاح هشتگانه دخول در میانه نبود، حال آن نکاحها چیست و حل و حرمت ازین هشتگانه کیست؟

Чун ҷӯши соилон фурӯ нишасту пери воъиз аз хурӯш эшон бараст , соъатӣ андеша кард ва гуфт : субҳони алзии схри лнои ҳозо ва мо кнои ?лаи мқрнин аз оташ гармтар набояд шуд вози теғ бе озармтар нишоед буд , бо адабтар аз ин суол тавон кард ва некӯтар азин фоида тавон гирифт , ки на ин суолот аз доираи авҳому аФҳом берунаст ва на аз ҳади вондозаҳу афлоки афзӯн , боўоз чанд хурӯшед ки на кимиё фурушед ?

چون جوش سائلان فرو نشست و پیر واعظ از خروش ایشان برست، ساعتی اندیشه کرد و گفت: سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین از آتش گرمتر نباید شد واز تیغ بی آزرمتر نشاید بود، با ادب تر از این سئوال توان کرد و نیکوتر ازین فایده توان گرفت، که نه این سئوالات از دایره اوهام و افهام بیرون است و نه از حد واندازه و افلاک افزون، بآواز چند خروشید که نه کیمیا فروشید؟

Ва солҳост ки анкабут бар дару девори аўҳни албиўт май тунд ва бҳоем табиӣ азин хуед рабиъӣ мечаранд ва ин матоъи косади вФосд дар остину ҷайби ту на таровати сафина ғайб дорад ва ин ҳаҷару мдр дар доману канори ту қадари ғрр ва дрр дорад .

و سالهاست که عنکبوت بر در و دیوار اوهن البیوت می تند و بهایم طبیعی ازین خوید ربیعی میچرند و این متاع کاسد وفاسد در آستین و جیب تو نه طراوت سفینه غیب دارد و این حجر و مدر در دامن و کنار تو قدر غرر و درر دارد.

Ин ълкӣаст ки дар вилояти мо пери занони хоинд ва сӯратӣаст ки дар маҳалати мо кӯдакони намоянд , таъаллули бҷўзу мавизи кори кӯдакон бетамизаст , хомӯш бош ки алсмти мифтоҳи боби алоямон ва оҳиста бош ки алъҷлаҳи ман алшитон .

این علکی است که در ولایت ما پیر زنان خایند و صورتیست که در محلت ما کودکان نمایند، تعلل بجوز و مویز کار کودکان بی تمیز است، خاموش باش که الصمت مفتاح باب الایمان و آهسته باش که العجلة من الشیطان.

Ин сдФист ки бъмон овардае ва ин зераи ист ки ба Кирмони бардае , бкдоми луғати хоҳӣ ки ҷавоби ин суол бишинавӣ то баҳақи бгрўӣ ?

این صدفیست که بعمان آورده ای و این زیره ایست که به کرمان برده ای، بکدام لغت خواهی که جواب این سئوال بشنوی تا بحق بگروی؟

Ки тозӣу форсии мансур дар ҳамаи дафотири мстўру такрори он маҷороти фақиҳон ва маборот сафеҳон буд , аммо бар бдиҳаҳу артҷол ва бар Фўрўи астъҷоли ин ҳар чаҳор мушкил инфисол кунам чунонкӣ бо диққати он мӯии дрнгнҷд ва агар минбари даъвии бартари нуҳум ва бар сар ҳар арӯсии ду афсари нуҳуми тавонам

که تازی و فارسی منثور در همه دفاتر مسطور و تکرار آن مجارات فقیهان و مبارات سفیهان بود، اما بر بدیهه و ارتجال و بر فورو استعجال این هر چهار مشکل انفصال کنم چنانکه با دقت آن موی درنگنجد و اگر منبر دعوی برتر نهم و بر سر هر عروسی دو افسر نهم توانم

Фбҳри алълми томҳи тоҳии вқбзаҳи алқўси фии идолромии нахусти бнзми тозӣу иншои ҳиҷозии ин изори узроро бёроиму бози бнзми дарии ниқоб аз чеҳра зебо бигушоем ва дар ин дарҷ бнзоргён бинмоем .

فبحر العلم طامح طاهی وقبضه القوس فی یدالرامی نخست بنظم تازی و انشای حجازی این عذار عذرا را بیارایم و باز بنظم دری نقاب از چهره زیبا بگشایم و در این درج بنظارگیان بنمایم.

Ва агар ҷамъии луғат араб ндонанду дақоиқи илм ва адаб нашносанд ин варақро фароз кунаму блғти аҷамёни оғоз .

و اگر جمعی لغت عرب ندانند و دقایق علم و ادب نشناسند این ورق را فراز کنم و بلغت عجمیان آغاز.

Ва масаълаи дувум ки худро бидон шайдо кардӣу бомтҳону ръўнти илқоъи ҷоби он блғти кари хёну бухлён ва назм тозёну розёни гӯши дор .

و مسئله دوم که خود را بدان شیدا کردی و بامتحان و رعونت القاء جاب آن بلغت کر خیان و بخلیان و نظم تازیان و رازیان گوش دار.

Пас Аннани баён аз луғати араб бъҷм тофт ва аз луғати ҳалаи бнўои аҳли каллаи шитофт ва гуфт :

پس عنان بیان از لغت عرب بعجم تافت و از لغت حله بنوای اهل کله شتافت و گفت:

Пас рӯй бқўм кард ва гуфт слўнии ани кули шоради морад ва ман кули ғоӣби торди фонии масъӯли момўлу лсти бсоӣлу ъоӣли пас соилӣ дигар гуфт шихо ҳануз масаълаи охирин бар ту боқӣасту шароби сеюмин дар дасти соқӣ

پس روی بقوم کرد و گفت سلونی عن کل شارد مارد و من کل غائب طارد فانی مسئول مامول و لست بسائل و عائل پس سائلی دیگر گفت شیخا هنوز مسئله آخرین بر تو باقیست و شراب سومین در دست ساقی

Ин чаҳ рақс бетарабаст ва ин чаҳ шодӣ бесабаб , ҳануз моҳи илм дар парда ҷаҳласт ва ин ду масаъла ки гуфтӣ кӯдаконау саҳл , пер чун раъд буғурред ва чун барқ бихандед вагуфт :

این چه رقص بی طرب است و این چه شادی بی سبب، هنوز ماه علم در پرده جهل است و این دو مسئله که گفتی کودکانه و سهل، پیر چون رعد بغرید و چون برق بخندید وگفت:

Гуфт бигир тирӣ бар нишонаи суолу бустони қадаҳии моломол .

گفت بگیر تیری بر نشانه سئوال و بستان قدحی مالامال.

Пас онгоҳи ин байтҳо оғоз карда ва дар назми боз ва гуфт :

پس آنگاه این بیتها آغاز کرده و در نظم باز و گفت:

Пас аз луғати крхёни бъборт Балхён омад ва гуфт .

پس از لغت کرخیان بعبارت بلخیان آمد و گفت.

Пас пер ҳамчун баҳри зохр дар ҷавоби масаълаи охир шурӯ кард вагуфти бишанведи суханӣ ки боъҷоз наздикаст ва дар мавқеи хеши шарифу борӣк , аФҳоми авоми бдқоиқ он нарасаду асмоъи хавоси ҳақоиқи онро идрок накунад .

پس پیر همچون بحر زاخر در جواب مسئله آخر شروع کرد وگفت بشنوید سخنی که باعجاز نزدیک است و در موقع خویش شریف و باریک، افهام عوام بدقایق آن نرسد و اسماع خواص حقایق آنرا ادراک نکند.

Пас аз асби тозӣ пиёда шуд ва бар мураккаби порсии савори гашт ва ин абёт бортҷол бигуфт .

پس از اسب تازی پیاده شد و بر مرکب پارسی سوار گشت و این ابیات بارتجال بگفت.

Пас чун пери воъизи бад-ӣни тартибу тартили ин масоилро ҷавоб гуфт ва ончӣ гуфт боиттифоқ савоб гуфт , аз чапу рости наъра аҳсант бархест ва аз халқи ҷӯшу хурӯши баромад

پس چون پیر واعظ بدین ترتیب و ترتیل این مسائل را جواب گفت و آنچه گفت بااتفاق صواب گفت، از چپ و راست نعره احسنت برخاست و از خلق جوش و خروش برآمد

Ҳар крои хирқае буд дар андохт ва ҳар киро кӣсае буд бипардохт , пери танноз чун сирФӣу бзози бозару ҷомау олат дмсоз шуд ва бо ясору Ганаи анбози гашт .

هر کرا خرقه ای بود در انداخت و هر که را کیسه ای بود بپرداخت، پیر طناز چون صیرفی و بزاز بازر و جامه و آلت دمساز شد و با یسار و غنا انباز گشت.

Чун аз болои минбар бншиб омад , ҳеҷ дидаи тизгрд ӯро надид , чун моҳ дар ғмомаҳ кном рафт ва чун ситора дар пардаи злом , баъд аз онкии сухани мутабаррик ӯ шунидам чеҳраи муборак ӯ надидам .

چون از بالای منبر بنشیب آمد، هیچ دیده تیزگرد او را ندید، چون ماه در غمامه کنام رفت و چون ستاره در پرده ظلام، بعد از آنکه سخن متبرک او شنیدم چهره مبارک او ندیدم.