Ҳикоят кард марои дӯстӣ ки шамъи шабҳои ғурбат буду тъўизи табҳои крбт ; ки вақте аз авқот бо ҷамъии озодагон дар билод озрбоигон мегаштем ва бар ҳмроӣ ҳар чаману хзроӣ ҳар дмн мегузаштем , олам дар каллаи рабиъӣ буду ҷаҳон дар ҳалаи табиӣ , хоки бсотини пари нақши озрӣ буду фарши замини пари дибаҳи рӯмӣу шштрӣу баргҳои чамани пари Зуҳрау муштарӣ .

حکایت کرد مرا دوستی که شمع شب‌های غربت بود و تعویذ تب‌های کربت‌؛ که وقتی از اوقات با جمعی آزادگان در بلاد آذربایگان می‌گشتیم و بر حمرای هر چمن و خضرای هر دمن می‌گذشتیم‌، عالم در کله ربیعی بود و جهان در حله طبیعی‌، خاک بساتین پر نقش آزری بود و فرش زمین پر دیبَه‌ِ رومی و ششتری و برگ‌های چمن پر زهره و مشتری‌.

Бо худ гуфтам : кизбати алзнодқаҳу моҳами бсодқаҳ ки гуфтаанд : ин саноеъу бадоеъ , зода табоиъаст ва ин ҳамаи нақшҳои чолок аз натоиҷи обу хок , бидон худоӣ ки санги Бадахшонро ранг ва тароват дод ва дар луоби занбӯри шифоу ҳаловати ниҳод ки ҳар ки дарин таркиботу тартиботи сухан аз аносир гуфт аз ақл қосир гуфту ҳаркии ҳаволаи ин ибдоъу ихтироъ ба ҳиўлӣу иллат аввалӣ кард муқассир буд ;

با خود گفتم: کذبت الزنادقة و ماهم بصادقة که گفته‌اند: این صنایع و بدایع، زادهٔ طبایع است و این همه نقش‌های چالاک از نتایج آب و خاک، بدان خدای که سنگ بدخشان را رنگ و طراوت داد و در لعاب زنبور شفا و حلاوت نهاد که هر که درین ترکیبات و ترتیبات سخن از عناصر گفت از عقل قاصر گفت و هرکه حوالهٔ این ابداع و اختراع به هیولی و علت اولی کرد مقصر بود؛

Балки ҷумлаи ибдоъу аншоءу ихтироъу аФшоءи таъаллуқ ба мкўни ашёъу холиқ мошоء дорад , ки табъи азин хона бегонаасту ақли дарин ошиёнаи девона ;

بلکه جملهٔ ابداع و انشاء و اختراع و افشاء تعلق به مکون اشیاء و خالق ماشاء دارد، که طبع ازین خانه بیگانه است و عقل درین آشیانه دیوانه‌؛

Дар як ҷавҳари истеъдоди хулу хамр ва бар як шохи иҷтимои хору тмр , бе иродати зайду ихтиёри Амр , далеласт бар вуҷӯди онкии алои ?лаи алхлқу аламри табораки аллоҳи раби Алъоламин , чун гомӣ чанд бардоштаму қадари майлии бгзоштм банноӣ дидам муртафаъу халқии муҷтамаъ .

در یک جوهر استعداد خل و خمر و بر یک شاخ اجتماع خار و تمر‌، بی‌ارادت زید و اختیار عمرو‌، دلیل است بر وجود آنکه الا له الخلق و الامر تبارک الله رب العالمین، چون گامی چند برداشتم و قدر میلی بگذاشتم بنایی دیدم مرتفع و خلقی مجتمع.

Перӣ бар болои минбару тилсонӣ бар сар , рӯе чун хуршеду мӯеи сипед , лаҳҷае ширину дилкашу хушу забонӣ чун забонаи оташ , чун шери ғурон ва ба забонӣ ҳамчун шамшер барон дар мавоъиз май сифт ва дарин оя сухан мегуфт ки : Фонзрўои илои осори раҳмаи аллоҳи Киеви яҳёи аларзи баъди мўтҳо

پیری بر بالای منبر و طیلسانی بر سر، رویی چون خورشید و مویی سپید، لهجه‌ای شیرین و دلکش و خوش و زبانی چون زبانهٔ آتش، چون شیر غرّان و به زبانی همچون شمشیر برّان دُر مواعظ می‌سفت و درین آیه سخن می‌گفت که: فانظروا الی آثار رحمة الله کیف یحیی الارض بعد موتها

Халқро гоҳ ба ваъда механдонеду гоҳ ба ваъид мегирёнед , гоҳ чун шамъи миёни ҷамъи оби дидау оташи сина ҷамъ мекарду гоҳ чун барқи гиряу ханда дар ҳам меомехт ва мегуфт : эй мусулмонон ! назораи малакӯти замину осмону эътибор ба ихтилофи макону замони воҷиби сет , аввалами инзрўи фии малакӯти алсмўоту аларз ?

خلق را گاه به وعده می‌خندانید و گاه به وعید می‌گریانید، گاه چون شمع میان جمع آب دیده و آتش سینه جمع می‌کرد و گاه چون برق گریه و خنده در هم می‌آمیخت و می‌گفت: ای مسلمانان‌! نظارهٔ ملکوت زمین و آسمان و اعتبار به اختلاف مکان و زمان واجب‌ست، اولم ینظرو فی ملکوت السموات و الارض؟

Аммо аз мҳтзрон бе басари ани назораи ин дақоиқу эътибори бад-ӣни ҳақоиқ дуруст наёяд волои ин ғароиб маҳҷӯб нест ва ин аҷоиби мастур на .

اما از محتضران بی‌بصر‌ان نظاره این دقایق و اعتبار بدین حقایق درست نیاید والا این غرایب محجوب نیست و این عجایب مستور نه.

Сӯрати олами орои офтоб маҳҷӯб нест аммо дидаи бинандагон маъюбаст агар ғароиби осмонӣ мзмраст аҷоиби заминии мазҳар ва агар ҳамлу саври гардуни давр ва торикаст гулу нури ҳомӯни пайдо ва наздикаст , агар мизону сунбулаи чархи баъӣд ва давраст зимрону сунбули чамани қариб алнўр аст

صورت عالم آرای آفتاب محجوب نیست اما دیده بینندگان معیوب است اگر غرایب آسمانی مضمر است عجایب زمینی مظهر و اگر حمل و ثور گردون دور و تاریک است گل و نور هامون پیدا و نزدیک است، اگر میزان و سنبلهٔ چرخ بعید و دورست ضیمران و سنبل چمن قریب النور است

Рбҳи алмўҳдўну хусри алмлҳдўни онкии ин наботи амвотро нашр тавонад кард , изоми рФотро ҳашар тавонад кард , онкӣ аз гули сиёҳи гули сипеди брдмонд , эҳёии ин аҷром ва аҷсом тавонад ?

ربح الموحدون و خسر الملحدون آنکه این نبات اموات را نشر تواند کرد، عظام رفات را حشر تواند کرد، آنکه از گل سیاه گل سپید بردماند، احیای این اجرام و اجسام تواند؟

Қул яҳёҳо алзии иншоҳо аввали марау ҳўи бакули халқи алӣами хоксору нигунсори бодо онкӣ гуяд : ин аҷзои мутафарриқро таркиб нахоҳад буд ва ин аъзои мтмзқро тартибӣ на .

قل یحییها الذی انشاها اول مرة و هو بکل خلق علیم خاکسار و نگونسار بادا آنکه گوید: این اجزای متفرق را ترکیب نخواهد بود و این اعضای متمزق را ترتیبی نه.

Ани аллоҳи иҳии аларзи баъди мўтҳоу иншии алъзоми баъди фӯтҳо . Ҳар оинаи ин мзлмаҳро истимоъӣ хоҳад буд ва ин тафриқаро иҷтимоӣ , ҳар соъиро соъӣ ва ҳар як қФизро қФиз ва мо злки алии аллоҳи бъзиз , ғуломи онам ки чашми ибрати гиру дил пандпазир дораду соъатии гӯши ҳуш ба ман орад ва аз ҷон башнаваду бидонад ки ин нақши Аржанг ки офарид ?

ان الله یحی الارض بعد موتها و ینشی العظام بعد فوتها. هر آینه این مظلمه را استماعی خواهد بود و این تفرقه را اجتماعی، هر صاعی را صاعی و هر یک قفیز را قفیز و ما ذلک علی الله بعزیز، غلام آنم که چشم عبرت گیر و دل پندپذیر دارد و ساعتی گوش هوش به من آرد و از جان بشنود و بداند که این نقش ارژنگ که آفرید؟

Ва ин бисоти сдрнг ки густаред ? хоки хушки ағбрро бо машку анбар ки омехт ? ва ақдҳои асморро аз гӯшҳои ашҷор ки овехт ? оризи гулро ки об дод ?у зулфи бунафшаро ки тоб ?

و این بساط صدرنگ که گسترید؟ خاک خشک اغبر را با مشک و عنبر که آمیخت؟ و عقدهای اثمار را از گوش‌های اشجار که آویخت؟ عارض گل را که آب داد؟ و زلف بنفشه را که تاب‌؟

Дар бунафшау сӯсани тирагӣу равшаноӣ ки ниҳод ?у дили булбулро бо ишқи гул ки ошноӣ дод ? саҳни чаман ки наът дмнаст аз адани адан хуштарасту хоки сиёҳи ҳафт иқлӣм аз ҳашт ҷиноти Наими дилкаштар .

در بنفشه و سوسن تیرگی و روشنایی که نهاد؟ و دل بلبل را با عشق گل که آشنایی داد؟ صحن چمن که نعت دمن است از عدن عدن خوشتر است و خاک سیاه هفت اقلیم از هشت جنات نعیم دلکش‌تر.

Ғуломи онам ки чун дарин бисоти буқаламуну басити ҳомӯн назора кунад бидонад ки ин кисвати шариф ки тарози эъзози сибғаи аллоҳ ва ман аҳсани ман аллоҳ сибға дорад ва ҳеҷ дасти тасарруфи ғолияи такаллуф бар вай накашидаасту ваҳму фаҳми ҳеҷ соҳиби санъату устод ба тартибу таркиби ниҳод ӯ нарасидааст .

غلام آنم که چون درین بساط بوقلمون و بسیط هامون نظاره کند بداند که این کسوت شریف که طراز اعزاز صبغة الله و من احسن من الله صبغة دارد و هیچ دست تصرف غالیه تکلف بر وی نکشیده است و وهم و فهم هیچ صاحب صنعت و استاد به ترتیب و ترکیب نهاد او نرسیده است.

Гули лаъли худоро ръўнтӣ дар биркаи ман ҷамолӣ дораму сарви баланди қадро нихватӣ дар сар ки ман камолӣ дорам , шукуфаи сифеди қабо дар маҳди сабои пер шуда ва дар аҳди ҷавонӣ ба перии асир .

گل لعل خدا را رعونتی در برکه من جمالی دارم و سرو بلند قد را نخوتی در سر که من کمالی دارم، شکوفهٔ سفید قبا در مهد صبا پیر شده و در عهد جوانی به پیری اسیر.

Бунафшаи хатиб дар ҷомаи сабзу ъамомаи нилӯфарӣ чун мутаффакирони сар ба зонуи ниҳода ва чун мағбунони сар дрпоӣ кашида

بنفشهٔ خطیب در جامهٔ سبز و عمامهٔ نیلوفری چون متفکران سر به زانو نهاده و چون مغبونان سر درپای کشیده

Наргис чун асхёءи зар бар ду дасти ниҳодау сӯсан чун авлиёъ бар як пои истодаи онро дастӣ бахшанда ва инро поеи кушанда .

نرگس چون اسخیاء زر بر دو دست نهاده و سوسن چون اولیاء بر یک‌پای ایستاده آنرا دستی بخشنده و این را پایی کشنده.

Чанор бо беди вақти маҷорот ба забон маборот мегуяд ки мнозу сари мФроз ки сари ту то ба қадами мо беш нарасаду шохи ту то ба шиками мо беш накушуд ки ту ханҷар кашида дорӣ ва мо панҷаи кушода .

چنار با بید وقت مجارات به زبان مبارات می‌گوید که مناز و سر مفراز که سر تو تا به قدم ما بیش نرسد و شاخ تو تا به شکم ما بیش نکشد که تو خنجر کشیده داری و ما پنجه گشاده.

Сӯсани озод бо булбул устод мегуяд ки эй муддаии каззоб вае сирФии қуллоб

سوسن آزاد با بلبل استاد می‌گوید که ای مدعی کذاب و ای صیرفی قلاب

Чун ман бош ки ҷуз бар як пои нпўим ва бо даҳ забон сухан нагӯям ки сари ишқ нуҳуфтанӣаст на гуфтанӣу бисоти меҳр паймуданӣаст на намӯданӣ .

چون من باش که جز بر یک‌پای نپویم و با ده زبان سخن نگویم که سرّ عشق نهفتنی است نه گفتنی و بساط مِهر پیمودنی است نه نمودنی.

Ва бунафшаи мтро бо лолаи раъно ба ноз роз мегуяд ки ту дили ин кори надорӣу тани ин бори надорӣ , ба бодӣ аз пой дар ое ва бо сабабӣ аз ҷои броиӣ , обии дорӣу лекини тобии надорӣ , рангии дорӣу лекини сангии надорӣ ;

و بنفشهٔ مطرا با لالهٔ رعنا به‌ناز راز می‌گوید که تو دل این کار نداری و تن این بار نداری، به بادی از پای در آیی و با سببی از جای برآیی، آبی داری و لیکن تابی نداری، رنگی داری و لیکن سنگی نداری؛

Ошиқи тобдор бояд на обдор , муштоқи сангин бояд на рангин , ҳам дар ошиқии хомӣ ва ҳам дар маъшӯқии нотамом , ки чун маъшӯқони рухи афрӯхтау гоҳ чун ошиқони дили сӯхта .

عاشق تابدار باید نه آبدار، مشتاق سنگین باید نه رنگین‌، هم در عاشقی خامی و هم در معشوقی ناتمام، که چون معشوقان رخ افروخته و گاه چون عاشقان دل سوخته.

Пас намояндае на поянда , латифи зотии лекин бесаботӣ .

پس نماینده‌ای نه پاینده‌، لطیف‌ذاتی لیکن بی‌ثباتی.

Чун ман бош ки шарбат дай чашидааму зарбат вай кашидаам бо чандини хастагӣу шикастагӣ аз дили бастагии заррае кам накардам , ҳануз аз оташи ишқи рухи пар дӯд дорам ва дар мотами фироқи ҷомаи кабӯд .

چون من باش که شربت دی چشیده‌ام و ضربت وی کشیده‌ام با چندین خستگی و شکستگی از دل بستگی ذره‌ای کم نکردم، هنوز از آتش عشق رخ پر دود دارم و در ماتم فراق جامه کبود.

Гули ду ранг чун ошиқи мунофиқи як сӯии зард ва як сӯии лаъл , ботини дигару зоҳири дигар , ранг ва ба ранг май намояду мис ба зар май андоид , агар аз ваии вафои маъшӯқони ҷӯии рухи зарди ошиқон пеш дорад ва агар низ ошиқони талабии оризи лаъли маъшӯқони орад , шароби ноз дар қадаҳи ниёзи рехтау ошиқӣ бо маъшӯқии бромихтаҳ , на дар маъшӯқии соҳиби ҷамоли вена дар ошиқии соҳиби камол .

گل دو رنگ چون عاشق منافق یک‌سوی زرد و یک‌سوی لعل‌، باطن دیگر و ظاهر دیگر، رنگ و به‌رنگ می‌نماید و مس به‌زر می‌انداید، اگر از وی وفای معشوقان جویی رخ زرد عاشقان پیش دارد و اگر نیز عاشقان طلبی عارض لعل معشوقان آرد، شراب ناز در قدح نیاز ریخته و عاشقی با معشوقی برآمیخته، نه در معشوقی صاحب جمال ونه در عاشقی صاحب کمال.

Самани сипед чун ошиқони бузурги умеди мулӯки вор ишқ мебозаду сими сипед дар хок сиёҳ меандозад ва ба забони ҳол бо муфлисони боғу мудаббири ан роғ мегуяд ки муддаӣон бемаъниро даҳони пари оташи боду ошиқон бесимро шаби хуши бод ки ҳар киро ин насим бояд дасту домани пари сим бояд .

سمن سپید چون عاشقان بزرگ امید ملوک‌وار عشق می‌بازد و سیم سپید در خاک سیاه می‌اندازد و به زبان حال با مفلسان باغ و مدبر‌ان راغ می‌گوید که مدعیان بی‌معنی را دهان پر آتش باد و عاشقان بی سیم را شب خوش باد که هر که را این نسیم باید دست و دامن پر سیم باید.

Гули зард аз дили пари дард ҷавоб мегуяд ки ин чаҳ боди паймое ва раъноеаст ва ин чаҳ афсӯс ва лофасту афсонау газоф ?

گل زرد از دل پر درد جواب می‌گوید که این چه باد پیمایی و رعنایی است و این چه افسوس و لاف است و افسانه و گزاف‌؟

Дарин руста ба симу пашизи ҳеҷ чиз ндиҳанд мо басии дурустҳои зари барин бисот андохтаем ки ин навомисро шинохтаем биҷои дармеи динории додему забони бад-ӣни лофу газофи нгшодим .

درین رسته به سیم و پشیز هیچ چیز ندهند ما بسی درست‌های زر برین بساط انداخته‌ایم که این نوامیس را شناخته‌ایم بجای درمی دیناری دادیم و زبان بدین لاف و گزاف نگشادیم.

Гули сурх чун гавҳари дурахшон аз кони Бадахшони сар бурун карда ки оташ дар нафти занед ки давлати давлати мосту навбати ҳафт занед ки навбати навбати мост , бустон бе рӯй мо ағбрасту чаман бе буии мо абтар .

گل سرخ چون گوهر درخشان از کان بدخشان سر برون کرده که آتش در نفت زنید که دولت دولت ماست و نوبت هفت زنید که نوبت نوبت ماست، بستان بی روی ما اغبر است و چمن بی بوی ما ابتر.

Нилӯфари сабзи ҷома , кӯҳлии ъамома , сар аз об берун карда ки эй торикони хокӣ ! ин чаҳ бе бокӣ сет ? ошиқӣ на пеша шумосту бедилӣ на андешаи шумо ;

نیلوفر سبز جامه، کحلی عمامه، سر از آب بیرون کرده که ‌ای تاریکان خاکی‌! این چه بی‌باکی‌ست؟ عاشقی نه پیشهٔ شماست و بیدلی نه اندیشهٔ شما؛

Шуморо ки қадам дар об нест аз ғарқ чаҳ хабар ва шуморо ки фарқ дар офтоб нест аз ҳрқ чаҳ асар , борӣ то дил бар меҳри офтоб афкандаем , сипар дар рӯй об афкандаем .

شما را که قدم در آب نیست از غرق چه خبر و شما را که فرق در آفتاب نیست از حرق چه اثر‌، باری تا دل بر مهر آفتاب افکنده‌ایم، سپر در روی آب افکنده‌ایم.

Беруни ин аҷоибу варои ин ғароиби садҳазори тарҷеҳ ва тафзиласт ва ин суханро ҳазор шарҳу тафсил , ки ин ҳама дар мушкилоти ваҳдонияти ҳақи мстдлолу мъллоннд ва дар анҷумани бандагии мсбҳону мҳллон .

بیرون این عجایب و ورای این غرایب صدهزار ترجیح و تفضیل است و این سخن را هزار شرح و تفصیل‌، که این همه در مشکلات وحدانیت حق مستدلال و معللانند و در انجمن بندگی مسبحان و مهللان.

Пас гуфт эй дӯстони замонӣ вае ёрон зиндонӣ бидонед ки ин ҳамаи рангҳо мшўб ва он ҳамаи нақшҳо маъюб , ки коси ғурури дунёро андаки сафои сети воин насими вазонро боди хазон дар қафои сет , бош то саҳоб дар ӯ кофури фурӯи безад ва ин гулҳои парнигор аз шохаҳои ашҷори фурӯи резад

پس گفت ای دوستان‌ِ زمانی و ای یاران زندانی بدانید که این همه رنگ‌ها مشوب و آن همه نقش‌ها معیوب، که کاس غرور دنیا را اندک صفا‌ست واین نسیم ِ وزان را باد خزان در قفا‌ست، باش تا سحاب در او کافور فرو بیزد و این گل‌های پر‌نگار از شاخه‌های اشجار فرو ریزد

Лаъли рӯйони боғро бинии рухсораи рангин бар замини ниҳодау лаъибатони чаманро ёбӣ дар хоки хории афтода , дарахтони бсотин аз рахту бахту тоҷу дўоҷ ҷудо гаштау андалеби ҳазор навои бенаво шуда , Ганаии суру сарвар ба бкои ғаму мотам бадал гардӣда , ба забони ҳоли ин мақол мегуяд :

لعل‌رویان باغ را بینی رخسارهٔ رنگین بر زمین نهاده و لعبتان چمن را یابی در خاک خواری افتاده، درختان بساتین از رخت و بخت و تاج و دواج جدا گشته و عندلیب هزار نوا بینوا شده، غنای سور و سرور به بکای غم و ماتم بدل گردیده، به زبان‌ِ حالْ این مقال می‌گوید:

Анзрўо ё аҳли аломсори воътбрўо ё аввалии алобсор

انظروا یا اهل الامصار واعتبروا یا اولی الابصار

Чун артҷолу антҳоли шайхи бад-ӣн ҷой раседу всоФии баҳор тамом шуду тъиири халқи оми гашт , пер барпо хосту суфраи сафарро зодӣ бхўост гуфт худояш биёмурзод ки беонкӣ дар итоат ръўнт кунад дар асбоби иститоати ин ғарибро мъўнт кунад

چون ارتجال و انتحال شیخ بدین جای رسید و وصافی بهار تمام شد و تعییر خلق عام گشت، پیر برپا خاست و سفره سفر را زادی بخواست گفت خدایش بیامرزاد که بی آنکه در اطاعت رعونت کند در اسباب استطاعت این غریب را معونت کند

Ҳар як ончӣ доштанд дар миён афканданду пери он ҷумларо дар анбони афканд чун худро бо дастгоҳ кард , рӯй азимат ба роҳ овараду баъди мо тФрқнои ғарби ашшайху шрқно

هر یک آنچه داشتند در میان افکندند و پیر آن جمله را در انبان افکند چون خود را با دستگاه کرد، روی عزیمت به راه آورد و بعد ما تفرقنا غرب الشیخ و شرقنا