Дабири хирадманди дониш пажӯҳ

دَبیرِ خِرَدمندِ دانِش پَژوه

Нависандаи қисса ҳар гуруҳ

نویسندهٔ قصّهٔ هَر گُروه

Навишт аз Сикандари шаҳи номдор

نوشت از سِکندر شَهِ نامدار

Ки чун салтанат ёфт бар ваии қарор

که چون سَلطَنت یافت بر وی قَرار

Чу нури хирад будаш андари сиришт

چو نورِ خِرَد بودش اَندر سِرشت

Хрдномаҳҳои ҳакямон навишт

خِرَدنامه‌های حکیمان نوشت

з ҳар ҳарфи ҳикмат ки шуд баҳра ёб

زِ هَر حرفِ حِکمت که شُد بَهره یاب

Навишташ ба ҳал ёфта зари ноб

نوشتَش به حَل یافته زَرِّ ناب

Балии нақди баҳри хирад гавҳар аст

بلی نَقدِ بَحرِ خِرَد گوهَر اَست

Ба зари назми силки гуҳар хуштар аст

به زَر نظمِ سِلک گُهَر خوشتَر اَست

Ба ҳар лаҳза кардӣ дар онҷои назар

به هَر لَحظه کَردی دَر آنجا نَظَر

Шудӣ аз саводаши мкҳли басар

شُدی اَز سَوادِش مُکْحَل بَصَر

Гирифтӣ ба дастури он кори пеш

گرفتی به دستور، آن کار پیش

Ба он рост кардӣ ҳамаи кори хеш

به آن راست کردی هَمه کارِ خویش

Нахуст аз Арастӯи каши устод буд

نخست اَز اَرَسطو کَش اُستاد بود

Ба шогирдӣ ӯ дилаши шод буд

به شاگردیِ او دلش شاد بود

Хрдномаҳ эй нағз унвон гирифт

خِرَدنامه‌ای نَغز عُنوان گرفت

Ки мағз аз қабули дил ва ҷон гирифт

که مَغز از قبول، دل و جان گرفت

зи номи худояши сар оғоз кард

زِ نام خُدایَش سَر آغاز کرد

Вази он пас навой дуо соз кард

وَز آن پس نَوای دُعا ساز کرد

Ки шоҳои дилати чашмаи рози бод

که شاها دِلَت چشمهٔ راز باد

Ба рӯй ту чашми ризои бози бод

به روی تو چشمِ رضا باز باد

Забонӣ ки бошад ба фармони гарав

زَبانی که باشَد به فَرمان گِرو

Набошад ба аз гӯши фармони шинав

نَبـاشَد بِه اَز گُوشِ فَرمـان شِنو

Фазилат буд дар қабули сухан

فَضیلت بُوَد دَر قبولِ سَخُن

На андар фузулӣ кун ё макун

نه اَندَر فُضولیِ کُن یا مَکُن

зи сӯсани гули боғ азон беҳтар аст

زِ سُوسَن گُلِ باغ اَزان بِهتَرَست

Ки ин ҷумлаи гӯши он забон овар аст

که این جُمله گوش، آن زَبان آوَرَست

Худои ончӣ бо бандагон ме кунад

خدای آنچه با بندگان می‌کُند

Азишон таваққуъ ҳамон ме кунад

ازیشان تَوقع هَمان می‌کُند

Кунад лутф то лутф хуӣ кунанд

کُنَد لُطف تا لُطف خویی کنند

Кунад некуӣ то никуӣ кунанд

کُنَد نیکویی تا نِکویی کنند

Бпрўрд дар лаҷаи ҷўдшон

بَپَرْوَرَد دَر لُجَّهٔ جُودِشان

Ба ҷўдӣ ки пурвирд фармудашон

به جُودی که پَرْوَرَد فَرمودشان

Гуноҳи ҳама аз нами афви шаст

گناهِ هَمه اَز نَمِ عَفو شُست

Ба ҷурми касон аз ҳамаи афви ҷуст

به جُرمِ کَسان اَز هَمه عَفو جُست

Азон бо ҳама зад дам аз ростӣ

اَزان با هَمه زَد دَم اَز راسْتی

Ки тобади анонишони з кам костӣ

که تابَد عَنانشان زِ کَم کاستی

Ба ҳар кас з доду ситади раҳи кушод

به هَر کَس زِ داد و سِتَد رَه گُشاد

намехоҳад аз вай ба ҷуз ончӣ дод

نمی‌خواهد اَز وی به جُز آنچه داد

Маяфкан ба кори раияти гиреҳ

مَیَفکَن به کارِ رَعیت گِره

Худо ончӣ додат ба эшон бидиҳ

خدا آنچه دادَت به ایشان بِده

Тараҳҳум куну афв ва бахшиш намой

تَرَحُم کُن و عَفو و بَخشش نُمای

Ки инҳо раседат зи фазли худоӣ

که اینها رِسیدَت زِ فَضل خُدای

Ҷаҳони кӯҳу феъл ту омад Нидо

جَهان کوه و فعلِ تو آمد نِدا

Ҷазои ту бар феъл бошад садо

جزای تو بَر فعل باشَد، صِدا

Азин кӯҳ каз феъли ту пар Нидост

اَزین کُوه کَز فِعلِ تُو پَر نَداست

Садои ҷуз ба вифқи Нидои брнхост

صِدا جُز بِه وَفْقِ نِدا بَرنَخاست

Ба кӯҳи ончии гӯйии ҷуз он нашнавӣ

به کوه آنچه گویی جُز آن نَشنَوی

Ба хоки ончии кории ҷузи он ндрўӣ

به خاک آنچه کاری، جُز آن نَدرَوی

Ниҳолӣ ки кории дарин тираи хок

نَهالی که کاری دَرین تیره خاک

Чунон кор каз вояи табъи пок

چنان کار کَز وایه طبعِ پاک

Диҳад номи некӯати имрӯзи бор

دَهَد نامِ نیکوت اِمروز بار

Ба фардоти хушнӯдии кирдигор

به فَردات خُشنودی کِردگار

Агар вогузорӣ ба ӯ кори хеш

اگر واگذاری به او کارِ خویش

Наёяд туро ҳеҷ душвори пеш

نیایَد تو را هیچ دُشوار پیش

зи кори ту душман ҳаросон шавад

ز کارِ تو دُشمن هَراسان شَوَد

Ҳамаи корҳо бар ту осон шавад

هَمه کارها بَر تو آسان شَوَد

Вагар ҷузи бадви афкании кор ро

وَگر جُز بِدو اَفکَنی کار را

Нишонаи шӯии тири идбор ро

نِشانه شَوی تیرِ اِدبار را

Бимонад туро кори носохта

بِمانَد تو را کارِ ناساخته

Дил аз нақди иқболи пардохта

دِل اَز نَقدِ اِقبال پَرداخته

Наёварда рӯй дили андари салоҳ

نیاوَرده رویِ دِل اَندَر صَلاح

зи ту қасд ислоҳ набӯд мубоҳ

زِ تو قَصدِ اِصلاح نَبُوَد مُباح

з гум карда раҳи раҳнамое ки ёфт

زِ گُم‌ کَرده رَه، رَهنمایی کِه یافت؟

зи дӯди сияҳи равшаноӣ ки ёфт

زِ دودِ سِیَه، روشَنایی کِه یافت؟

зи сарчашма чун талх ва шӯр ояд об

زِ سَرچشمه چون تَلخ و شور آیَد آب

зи лаби ташнагон кӣ баради туфу тоб

زِ لَب تِشنگان کِی بَرَد تَف و تاب

Гар ислоҳи халқи ҷаҳон боядат

گَر اِصلاحِ خَلقِ جَهان بایَدَت

Дил аз ҳар бадӣ бар карон боядат

دِل از هَر بَدی بَر کَران بایَدَت

Нишаста зи худ ҳарфи айб аз нахуст

نِشَسته زِ خود حَرفِ عِیب اَز نُخُست

зи ту айб шӯе наёяд дуруст

زِ تو عیب شویی نَیایَد دُرُست

Чу нопок ояд ба ту оби ҷӯй

چو ناپاک آیَد به تو آبِ جوی

Мҷуи покии ҷома аз шасту шӯй

مَجو پاکیِ جامه اَز شُست و شوی

Машав ғарраи ҳасани гуфтори хеш

مَشُو غَرِّه زِ حُسْنِ گُفتارِ خویش

Накӯ кун чу гуфтори кирдори хеш

نِکو کُن چُو گُفتار کِردارِ خویش

Чу кирдори носеҳ буд нописанд

چو کِردارِ ناصِح بُوَد ناپَسَند

Насиҳат кӣ уфтад з вай суданд

نَصیحَت کِی اُفْتَد زِ وی سُودَنْد

Хиради айби он бехирад ме кунад

خِرَد عِیبِ آن بی‌خِرَد می‌کُنَد

Ки манъи кас аз кор худ ме кунад

که مَنعِ کَس از کارِ خود می‌کُنَد

Нашуд монеъи Тифли қавли падар

نَشُد مانعِ طِفلْ قولِ پدر

Ки худ хӯрд ҳалво ва гуфташ махӯр

که خود خورد حَلوا و گفتش مَخور

Паии заҷри нодон бе боки кеш

پِی زَجْرِ نادانِ بی‌باکْ کیش

Буд қӯти феъл аз қавл беш

بُوَد قُوَّتِ فِعْل اَز قول بیش

Вадиати ниҳодати фалак дар сиришт

وَدیعَت نَهادَت فَلَک دَر سِرِشت

Басии хуии неку басии хуии зишт

بَسی خویِ نیک و بَسی خویِ زِشت

Ҳалоки ту дар хуй зиштаст лек

هَلاکِ تو در خویِ زِشت اَست لیک

Наҷот ту бахшад азон хуии нек

نِجاتِ تو بَخَشد اَزان خویِ نیک

Чу ғолиб шавад хуии бад бар мизоҷ

چو غالب شَوَد خویِ بَد بَر مَزاج

Набошад ба ҷузи хуии некаши алоҷ

نَباشَد به جُز خویِ نیکَش عَلاج

Бизан шишаи хашмро санги ҳалам

بِزَن شیشهٔ خَشم را سَنگِ حِلْم

Башу зулмати ҷаҳлро зоби илм

بِشُو ظُلْمَتِ جَهْل را زِ آبِ عِلْم

Ба фикрати зи дили занги нисёни бабр

به فَکرت زِ دل زَنگِ نِسیان بِبُر

Ба шукр аз даруни доғи куфрони бабр

به شُکر از دَرون داغِ کُفران بِبُّر

Чу бории з гардунат ояд ба дӯш

چُو باری زِ گَردونَت آیَد بِه دوش

Дар афкандан он машав ҳила кӯш

دَر اَفْکَنْدَنِ آن مَشُو حیلَه کوش

Ба пушти таҳаммули каши он бор ро

به پُشتِ تَحمل کِش آن بار را

Макун ҳилагар нафаси макор ро

مَکُن حیله‌گر نَفسِ مَکار را

Мабодо шавад сахттар кори ту

مَبادا شَوَد سَخت‌تَر کارِ تُو

Ба пушт ту гардад фузуни бори ту

بِه پُشتِ تُو گَردَد فُزون بارِ تُو