Аммо мардуми бегонаро ҳар рӯз меҳмон макун , аз онк ҳар рӯз ба ҳақ меҳмон натавон расӣдан ; бингар то як моҳ чанд бори меҳмонии туоне кардан , онкии се бори туоне кардан як бор кун ва он се бори андрў харҷ кун , то хон ту аз ҳамаи айбӣ мубарро буду забони айби ҷӯён бар ту баста бошад ва чун меҳмон дар хона ту ояд ҳар касро пеш боз мефиристу тақаррубӣ ҳаме куну тимор ҳар кас ба сазоӣ ӯ май дор , чунонкӣ бўшкўр гуяд , шеър :

اما مردم بیگانه را هر روز مهمان مکن، از آنک هر روز به حق مهمان نتوان رسیدن؛ بنگر تا یک ماه چند بار مهمانی توانی کردن، آنکه سه بار توانی کردن یک‌بار کن و آن سه بار اندرو خرج کن، تا خوان تو از همه عیبی مبرّا بوَد و زبان عیب‌جویان بر تو بسته باشد و چون مهمان در خانهٔ تو آید هر کس را پیش‌باز می‌فرست و تقربی همی‌کن و تیمار هر کس به سزای او می‌دار، چنانکه بوشکور گوید، شعر:

Ва агар мива буд пеш аз таоми миваҳо ту пеши ор , то бихӯранд ва як замон таваққуф кун ва онгаҳ хӯрданиҳоовар ва ту манишин то онгоҳ ки меҳмонон бигӯянд як бору дубор ки биншин , онгоҳ бо эшон мусоидат кун ва нон бихӯр ва фурӯтар аз ҳама кас нишин , магари меҳмон бузург бошад ки нишастан мумкин набӯд ва аз меҳмонон узр махоҳ , ки узр хостани табъи оммау бозорён буд ва ҳар соъат магӯӣ : « эй фалон , нон нек бихӯр ва ҳеҷ наме хурӣ , шарми мадор ки аз ҷиҳати ту чизе натавонистам кардан , иншоаллоҳ ки баъди азин узри онҳо бихоҳйм . » ин на суханони муҳташамон буд , ин лафзӣ буд ки ба солҳо меҳмони як бор тавон кард аз ҷумлаи бозорён , ки аз чунин гуфтори мардум шармсор шаванд ва нон натавонанд хӯрдан ва ним сайр аз хон ту бархезанд ва моро ба Гелон расмӣ некӯаст : чун меҳмонро ба хона баранд хон бунаанду кӯзаҳои об ҳозир кунанду меҳмони худованду мутаъаллиқон ҳама бираванд , магари як тан аз ҷои даври бози истад , аз баҳри коса ниҳодан , то меҳмони чунон ки хоҳад нон бихӯрад , онгаҳ беш нон пеш ояду расми араб низ чунинаст ; чун меҳмонони нон хӯрда бошанд , баъд аз даст шустан , гулобу атри фармой овардан ,у чокарону ғуломони меҳмонро некӯи дор , ки ному нанги эшон бадар баранду андари маҷлиси асФрғмҳо бисёр фармой ниҳодан , мутрибони фахрии фармой овардан ва то нбиз некӯ набӯд меҳмон макун , ки худ пайвастаи мардум нбиз хуранд , сикӣу самоъ бояд ки хуш бошад , то агар дар хону косаи ту тақсирӣ буд айби ту бад-ӣни бипушаду сикӣ хӯрдан бузааст , то буза бемаза накарда бошӣ , пас чун ӣнҳама ки гуфтам карда бошӣ аз меҳмонони ҳақи шиносу ҳақи эшон бар худ воҷиби дон .

و اگر میوه بود پیش از طعام میوه‌ها تو پیش آر، تا بخورند و یک زمان توقف کن و آنگه خوردنی‌ها آور و تو منشین تا آنگاه که مهمانان بگویند یک‌بار و دوبار که بنشین، آنگاه با ایشان مساعدت کن و نان بخور و فروتر از همه‌کس نشین، مگر مهمان بزرگ باشد که نشستن ممکن نبود و از مهمانان عذر مخواه، که عذر خواستن طبع عامه و بازاریان بود و هر ساعت مگوی: «ای فلان، نان نیک بخور و هیچ نمی‌خوری، شرم مدار که از جهت تو چیزی نتوانستم کردن، انشاءالله که بعد ازین عذر آنها بخواهیم.» این نه سخنان محتشمان بوَد، این لفظی بود که به سالها مهمان یک‌بار توان کرد از جملهٔ بازاریان، که از چنین گفتار مردم شرمسار شوند و نان نتوانند خوردن و نیم‌سیر از خوان تو برخیزند و ما را به گیلان رسمی نیکوست: چون مهمان را به خانه برند خوان بنهند و کوزه‌های آب حاضر کنند و مهمانْ‌خداوند و مُتعلّقان همه بروند، مگر یک تن از جای دور باز ایستد، از بهر کاسه نهادن، تا مهمان چنان که خواهد نان بخورَد، آنگه بیش نان پیش آید و رسم عرب نیز چنین است؛ چون مهمانان نان خورده باشند، بعد از دست شستن، گلاب و عطر فرمای آوردن، و چاکران و غلامانِ مهمان را نیکو دار، که نام و ننگ ایشان بدر برند و اندر مجلس اسفرغم‌ها بسیار فرمای نهادن، مطربان فاخر فرمای آوردن و تا نبیذِ نیکو نبود مهمان مکن، که خود پیوسته مردم نبیذ خورند، سه‌یکی و سماع باید که خوش باشد، تا اگر در خوان و کاسهٔ تو تقصیری بود عیب تو بدین بپوشد و سه‌یکی خوردن بزه است، تا بزه بی‌مزه نکرده باشی، پس چون اینهمه که گفتم کرده باشی از مهمانان حق شناس و حق ایشان بر خود واجب‌دان.

Ҳикоят : чунон шунидам ки ибни мқлаҳ , насри бен Мансури алтмимиро амали Басра фармӯда буданд , сол дигар бозхонданд ва ҳисоб карданд ва ӯ мардии манъам буд , Халифаро бадви тамаъии афтода буд , чун ҳисоб карданд молӣ бисёр бар вай боқӣ монад , писар мқлаҳ гуфт : ин моли бгзор , ё ба зиндони рӯ . Наср гуфт : ё мавлоно , маро мол ҳаст валикини ӣнҷо ҳозир нест , як моҳи марои амони даҳ то бад-ӣни миқдори маро ба зиндон набояд рафт . Писар мқлаҳ донист ки он мардро тоқати он мол ҳаст ва рост мегуяд ; гуфт : аз амӣралмуъминӣн фармон нест ки ту бози ҷой рӯй , то ин моли бгзорӣ , акнӯн ҳам ӣнҷо дар сарои ман дар ҳуҷра Эй биншин ва ин як моҳи меҳмон ман бош . Наср гуфт : фармон бурдорам . Дар сарои ибни мқлаҳ маҳбӯс бинишаст ва аз қазоро аввали рамазон буд , чун шаб андар омад ибни мқлаҳи гқт : фалонро биёред то бо мо рӯза бигушоед . Фии алҷмлаҳи ин насри як моҳи рамазони пеш ӯ ифтор кард , чун ид карданду рӯзӣ чанд баромади писари мқлаҳ кас фиристод ки он моли дайр май оранд , тадбири ин кор чист ? наср гуфт : ман зар додам . Писар мқлаҳ гуфт : киро додӣ ? гуфт : ба ту додам . Писари мқлаҳ дар тайра шуд , насрро бихонад ва гуфт : эй хоҷа , ин зар киро додӣ ? наср гуфт ман зари надодам , валикини ин як моҳи нони туро якон бихӯрадам , моҳӣ бар хон ту рӯзаи кушодаму меҳмон ту будам , акнӯн чун ид омад ҳақи ман ин бошад ки аз ман зари хоҳӣ ? писар мқлаҳ бихандед ва гуфт ки : хати бустон ва ба саломат бирав , ки он мол ба дандони музд ба ту додам ва ман он зарро баҳри ту бгзорм . Насри бад-ӣни сабаб аз мусодира бараст . Пас аз мардуми миннатпазиру тоза рӯй бош , аммо беҳуда ханда мабошу нбиз кам хуру пеш аз меҳмон маст машав , чу доне ки меҳмонон маст шуданд онгаҳ аз хештан шигарфӣ менамойу ёд мардум мекуну нӯш май хур ва бо меҳмони тоза рӯй ва хуш бош ; аммо беҳуда ханда мабош , ки беҳуда хандидани дувум девонагӣаст . Чун меҳмон маст шавад ва бихоҳад рафт , яке ду бор хоҳиш кун ва тавозуъ намой ва магузор ки баравад , сиўми бори рухсати даҳ то баравад ва агар ғуломони ту хатоеи бикунанд дар гузору пеши меҳмонон бо эшон итоб макун ва рӯй турш мабош ва бо эшон ҷанг макун , ки ин нек нест ва он некаст агар чизеи туро нописандида ояд бор дигар чунон фармой кардан , бад-ӣни як бор сабр кун ва агар меҳмони ту ҳазор маҳоли бикунад ва бигӯед аз вай бурдору хизмати ваии бузурги дон .

حکایت: چنان شنیدم که ابن‌مقله، نصر بن منصور التمیمی را عمل بصره فرموده بودند، سال دیگر بازخواندند و حساب کردند و او مردی منعم بود، خلیفه را بدو طمعی افتاده بود، چون حساب کردند مالی بسیار بر وی باقی ماند، پسر مقله گفت: این مال بگزار، یا به زندان رو. نصر گفت: یا مولانا، مرا مال هست ولیکن اینجا حاضر نیست، یک ماه مرا امان ده تا بدین مقدار مرا به‌زندان نباید رفت. پسر مقله دانست که آن مرد را طاقت آن مال هست و راست می‌گوید؛ گفت: از امیرالمؤمنین فرمان نیست که تو باز جای روی، تا این مال بگزاری، اکنون هم اینجا در سرای من در حجره‌ای بنشین و این یک ماه مهمان من باش. نصر گفت: فرمان بردارم. در سرای ابن مقله محبوس بنشست و از قضا را اول رمضان بود، چون شب اندر آمد ابن مقله گقت: فلان را بیارید تا با ما روزه بگشاید. فی‌الجمله این نصر یک ماه رمضان پیش او افطار کرد، چون عید کردند و روزی چند برآمد پسر مقله کس فرستاد که آن مال دیر می‌آرند، تدبیر این کار چیست؟ نصر گفت: من زر دادم. پسر مقله گفت: که‌را دادی؟ گفت: به تو دادم. پسر مقله در طیره شد، نصر را بخواند و گفت: ای خواجه، این زر که‌را دادی؟ نصر گفت من زر ندادم، ولیکن این یک ماه نان تو را یکان بخوردم، ماهی بر خوان تو روزه گشادم و مهمان تو بودم، اکنون چون عید آمد حق من این باشد که از من زر خواهی؟ پسر مقله بخندید و گفت که: خط بستان و به سلامت برو، که آن مال به دندان‌ْمزد به تو دادم و من آن زر را بهر تو بگزارم. نصر بدین سبب از مصادره برَست. پس از مردم منت‌پذیر و تازه‌روی باش، اما بیهوده خنده مباش و نبیذ کم خور و پیش از مهمان مست مشو، چو دانی که مهمانان مست شدند آنگه از خویشتن شگرفی می‌نمای و یاد مردم می‌کن و نوش می‌خور و با مهمان تازه‌روی و خوش باش؛ اما بیهوده خنده مباش، که بیهوده خندیدن دوم دیوانگی است. چون مهمان مست شود و بخواهد رفت، یکی دو بار خواهش کن و تواضع نمای و مگذار که برود، سیوم بار رخصت ده تا برود و اگر غلامان تو خطایی بکنند در گذار و پیش مهمانان با ایشان عتاب مکن و روی‌ترش مباش و با ایشان جنگ مکن، که این نیک نیست و آن نیک است اگر چیزی ترا ناپسندیده آید بار دگر چنان فرمای کردن، بدین یک‌بار صبر کن و اگر مهمان تو هزار محال بکند و بگوید از وی بردار و خدمت وی بزرگ دان.

Ҳикоят : чунон шунидам ки вақте Мӯътасими Халифаи муҷримиро гардан ҳаме фармуд задан , пеши хеш . Он мард гуфт : ё амӣралмуъминӣн , ба ҳақи худои марои як шарбати оби даҳ ва меҳмон куну онгоҳ ҳар чаҳ хоҳӣ мекун , ки сахти ташна шудаам . Мӯътасим бар ҳукм савганд фармуд то ӯро об диҳанд ; чун об доданд ба расм араб гуфт : ксри аллоҳи хиро ё амӣралмуъминӣн , меҳмон ту будам бад-ӣни як шарбати об ; акнӯн аз тариқи мардумии меҳмони куштан воҷиб накунад , марои мФрмои куштан ва афв кун , то бар дасти ту тавба кунам . Мӯътасим гуфт : рост гуфтӣ , ҳақи меҳмон бисёраст ; туро афв кардам , беш аз ин хато макун , ки ҳақи меҳмони доштан воҷибаст .

حکایت: چنان شنیدم که وقتی معتصم خلیفه مجرمی را گردن همی‌فرمود زدن، پیش خویش. آن مرد گفت: یا امیرالمؤمنین، به‌حق خدای مرا یک شربت آب ده و مهمان کن و آنگاه هر چه خواهی می‌کن، که سخت تشنه شده‌ام. معتصم بر حکم سوگند فرمود تا او را آب دهند؛ چون آب دادند به‌رسم عرب گفت: کثر الله خیرا یا امیرالمؤمنین، مهمان تو بودم بدین یک شربت آب؛ اکنون از طریق مردمی مهمان کشتن واجب نکند، مرا مفرمای کشتن و عفو کن، تا بر دست تو توبه کنم. معتصم گفت: راست گفتی، حق مهمان بسیار است؛ ترا عفو کردم، بیش از این خطا مکن، که حق مهمان داشتن واجب است.

Валикини ҳақи меҳмонӣ ки ҳақи шиноси арзад , на чунонкӣ ҳар оҳодӣ ё нодоштиро ба хонаи барӣу онгоҳи чандон аъзор ва икром кунӣ , яъне ки ин меҳмон манаст , бдонкаҳи ин тақаррубу дилдорӣ бо ки бояд кард .

ولیکن حق مهمانی که حق شناس ارزد، نه چنانکه هر آحادی یا ناداشتی را به خانه بری و آنگاه چندان اعزار و اکرام کنی، یعنی که این مهمان من است، بدانکه این تقرب و دلداری با که باید کرد.

Фасл : ва пас агар меҳмони шӯии меҳмон ҳар касе машав , ки ҳишматро зиён дорад ва чун рӯй гуруснаи Марву сайр низ Марв ва то нон битавонӣ хӯрдану мизбони ниозорд ва май хур ва агар ба ифроти хурӣ зишт бошад ва чун дар хонаи мизбон рӯй ҷое нишин ки ҷой ту бошад ва агар чаҳ хонаи ошноён буду туро густохӣ набошад ва дар он хона бар сари нон ва бар сари нбиз короФзоиӣ макун ва бо чокарон мизбон магӯӣ ки : эй фалон , он тибқ ва он косаи фалони ҷой на , яъне ман аз хонаам , меҳмон фузул мабошу сози косау хўончаҳ мардумон макуну чокарони хешро нўолаҳи мада , ки гуфтаанд : алзлаҳи злаҳу маст хароб машав , чунон кун ки дар роҳ ки рӯй касе мастӣ ту надонад , чунон маст машав ки аз чеҳра одамиён бигардӣ ; мастӣ ба хона хеш кун , агар фии алмисли як қадаҳи нбиз хӯрда бошӣу чокарони ту сад гуноҳи бикунанди касро адаби мФрмоӣ кардан , агар чаҳ мустуҷиб адаб бошанд , ки ҳеҷ каси он аз рӯй адаб нишморад , гӯйанд арбада май гӯйӣ , ҳар чаҳ хоҳии нбиз нохӯрда мекун , донанд ки он қасдӣаст , на мърбдӣаст , ки аз масти ҳамаи чизе ба арбада шуморанд , чунонкӣ гуфтаанд : алҷнўни фунун , арбада ҳама анвоъаст : бисёр даст задану пой кӯфтан ва хандидану гиря кардану сурӯди гуфтану нақл хӯрдану сухани гуфтану хомӯш бӯдан ва бисёр тақаррубу хизмат кардан , ин ҳама арбадааст бо ҷунун , пас азин ҳар чаҳ гуфтам парҳез куну пеши ҳеҷ бегонаи маст ва хароб машав , магари пеши аёлону бандагони хеш ва агар аз мутрибони самоъии хоҳии ҳамаи роҳҳои сабк махоҳ , то ба раъноеу мастӣ мансӯб набошӣ , ҳар чанд ки ҷавононро роҳҳои сабк хуш ояд ва хоҳанд ва зананд ва фармойанд .

فصل: و پس اگر مهمان شوی مهمان هر کسی مشو، که حشمت را زیان دارد و چون روی گرسنه مرو و سیر نیز مرو و تا نان بتوانی خوردن و میزبان نیآزارد و می‌خور و اگر به افراط خوری زشت باشد و چون در خانهٔ میزبان روی جایی نشین که جای تو باشد و اگر چه خانهٔ آشنایان بود و ترا گستاخی نباشد و در آن خانه بر سر نان و بر سر نبیذ کارافزایی مکن و با چاکران میزبان مگوی که: ای فلان، آن طَبَق و آن کاسه فلان جای نِهْ، یعنی من از خانه‌ام، مهمان فضول مباش و ساز کاسه و خوانچهٔ مردمان مکن و چاکران خویش را نواله مده، که گفته‌اند: الزلة ذلة و مست خراب مشو، چنان کن که در راه که روی کسی مستی تو نداند، چنان مست مشو که از چهرهٔ آدمیان بگردی؛ مستی به خانهٔ خویش کن، اگر فی‌المثل یک قدح نبیذ خورده باشی و چاکران تو صد گناه بکنند کس را ادب مفرمای کردن، اگر چه مستوجب ادب باشند، که هیچ کس آن از روی ادب نشمارد، گویند عَربَدهٔ مِیْ گویی، هر چه خواهی نبیذ ناخورده می‌کن، دانند که آن قصدی است، نه معربدی است، که از مست همه چیزی به عربده شمارند، چنانکه گفته‌اند: الجنون فنون، عربده همه انواعست: بسیار دست زدن و پای کوفتن و خندیدن و گریه کردن و سرود گفتن و نقل خوردن و سخن گفتن و خاموش بودن و بسیار تقرب و خدمت کردن، این همه عربده است با جنون، پس ازین هر چه گفتم پرهیز کن و پیش هیچ بیگانه مست و خراب مشو، مگر پیش عیالان و بندگان خویش و اگر از مطربان سماعی خواهی همه راه‌های سبک مخواه، تا به رعنایی و مستی منسوب نباشی، هر چند که جوانان را راه‌های سبک خوش آید و خواهند و زنند و فرمایند.