Ҷаҳд кун эй писар ки то ошиқ нашӯй , хоҳ ба перӣу хоҳ ба ҷавонӣ , пас агар иттифоқ уфтад яқин дил мабошу пайвастаи дил дар лаъиби мадор бар ишқ , ки мтобъи шаҳват бӯдан на кор хирадмандонаст . Аз ишқ то туоне парҳез кун , ки ошиқии кор бо балост , хоссаи перӣу ҳангоми муфлисӣ , ки як солаи роҳати висол ба як рӯзаи ранҷи фироқ на арзад , ки сари тосри ошиқӣ ранҷасту дарди дилу меҳнат , ҳар чанд ки дардӣ хушаст , агар дар фироқ бошӣ дар азоб бошӣ ва агар дар висол бошӣу маъшӯқи бдхў ӣ буд , аз ранҷи нозу хуии бад ӯ роҳат висол ндонӣ ва агар мисли маъшуқаи ту Фриштаҳ муқаррабаст ки ба ҳеҷ вақт аз маломати халқон руста набошӣу мардум ҳамеша дар мусовӣ ту бошанд ва дар накӯҳиши маъшӯқи ту , аз онкии одати халқ чунинаст . Пас хештанро нигоҳи дор ва аз ошиқӣ парҳез кун , ки хирадмандон аз чунин кор парҳез тавонанд кард , аз ончӣ мумкин нагардад ки ба як дидор касе бар касе ошиқ шавад , аввал чашм бинад , онгаҳ дили писандад ; чун дил писанд кард табъи бадв моил шавад , онгоҳи мутақозии дидор ӯ кунад ; агар ту шаҳвати хешро дар амр дил кунӣу дилро мтобъи шаҳвати гирдонеи тадбир он кунӣ ки як бори дигар ӯро ба бинӣ , чун дидор дубора шаваду табъи бадв музоъаф гардаду ҳавои дили ғолиб тар шавад пас қасди дидор сиўм кунӣ , чун сим бор дидӣ ва дар ҳадис омад ва сухан гуфт ва ҷавоб шунид , хар рафту расани барад ва дариғо чанбар .

جهد کن ای پسر که تا عاشق نشوی، خواه به پیری و خواه به جوانی، پس اگر اتفاق افتد یقین دل مباش و پیوسته دل در لعب مدار بر عشق، که متابع شهوت بودن نه کار خردمندان‌ است. از عشق تا توانی پرهیز کن، که عاشقی کار با بلاست، خاصه پیری و هنگام مفلسی، که یک‌ساله راحت وصال به یک روزه رنج فراق نه ارزد، که سر‌تاسر عاشقی رنج است و درد دل و محنت، هر چند که دردی خوش است، اگر در فراق باشی در عذاب باشی و اگر در وصال باشی و معشوق بدخو‌ی بود، از رنج ناز و خوی بد او راحت وصال ندانی و اگر مثل معشوقهٔ تو فریشتهٔ مقرب است که به‌هیچ وقت از ملامت خلقان رسته نباشی و مردم همیشه در مساوی تو باشند و در نکوهش معشوق تو، از آنکه عادت خلق چنین است. پس خویشتن را نگاه دار و از عاشقی پرهیز کن، که خردمندان از چنین کار پرهیز توانند کرد، از آنچه ممکن نگردد که به‌یک دیدار کسی بر کسی عاشق شود، اول چشم بیند، آنگه دل پسندد؛ چون دل پسند کرد طبع بدو مایل شود، آنگاه متقاضی دیدار او کند؛ اگر تو شهوت خویش را در امر دل کنی و دل را متابع شهوت گردانی تدبیر آن کنی که یک‌بار دیگر او را به بینی، چون دیدار دوباره شود و طبع بدو مضاعف گردد و هوای دل غالب‌تر شود پس قصد دیدار سیوم کنی، چون سیم بار دیدی و در حدیث آمد و سخن گفت و جواب شنید، خر رفت و رسن برد و دریغا چنبر.

Пас аз он агар хоҳӣ ки хештанро нигоҳ дорӣ натавонӣ дошт , ки кор аз дасти ту рафта бошад , ҳар чаҳ рӯз ояд балои ишқ зиёдат шаваду турои мтобъи дил бояд буд . Аммо агар { аз }и дидори аввали хештанро нигаҳи дорӣ чун дил тақозо кунад худро ба дил муваккил кунӣ ва беш ном ӯ набарӣу хештан ба чизе машғӯл кунӣу ҷои дигари истифроғ шаҳват кунӣу чашм аз дидор вай барбандӣ , ҳамаи ранҷи як ҳафта буд ва беш ёд наёяд , зуди худро аз он битавонӣ раҳонидан ; валикини ин на кори ҳамаи кас буду мардӣ бояд бо ақли тамом ки ин битавонад кард ва агар марди комили оқил буд ӯро ин ҳол худ науфтад ва агар иттифоқан ногоҳ рӯй намояд ба ақли дафъ он тавонад кард , аз баҳри онки ишқ иллатаст , чунонкии Муҳамади закариё дар тафосири алълл ёд кардааст : ба сабаби иллати ишқу дору ӣ ӯ чун рӯзаи доштани пайвастау бор гарон кашӣдану роҳи дароз рафтанасту доими хештан дар ранҷи доштану таматтуъ кардану онч бад-ӣн монад ; аммо агар касеро дӯсти дорӣ ки туро аз хизмату дидор ӯ роҳатӣ бошад раво дорам , чунонк шиихи Абӯсаид бўолхир гуяд ки : одамиро аз чаҳор чизи ногурез буд : аввали ноне , дувуми халқоне , сими вайронӣ , чаҳоруми ҷононе ва ҳар касеро ба ҳаду андоза ӯ аз рӯй ҳалол , аммо дӯстӣ дигарасту ошиқии дигар , дар ошиқии касро вақт хуш набошад , ҳар чанд он ошиқ байтӣ мегуяд ; назм :

پس از آن اگر خواهی که خویشتن را نگاه داری نتوانی داشت، که کار از دست تو رفته باشد، هر چه روز آید بلای عشق زیادت شود و ترا متابع دل باید بود. اما اگر {از} دیدار اول خویشتن را نگه داری چون دل تقاضا کند خود را به‌دل موکل کنی و بیش نام او نبری و خویشتن به چیزی مشغول کنی و جای دیگر استفراغ شهوت کنی و چشم از دیدار وی بربندی، همه رنج یک هفته بود و بیش یاد نیاید، زود خود را از آن بتوانی رهانیدن؛ ولیکن این نه کار همه کس بود و مردی باید با عقل تمام که این بتواند کرد و اگر مرد کامل عاقل بود او را این حال خود نیفتد و اگر اتفاقا ناگاه روی نماید به عقل دفع آن تواند کرد، از بهر آنک عشق علت است، چنانکه محمد زکریا در تفاسیر العلل یاد کرده است: به سبب علت عشق و دارو‌ی او چون روزه داشتن پیوسته و بار گران کشیدن و راه دراز رفتن است و دایم خویشتن در رنج داشتن و تمتع کردن و آنچ بدین ماند؛ اما اگر کسی را دوست داری که ترا از خدمت و دیدار او راحتی باشد روا دارم، چنانک شییخ ابوسعید بوالخیر گوید که: آدمی را از چهار چیز ناگریز بود: اول نانی، دوم خلقانی، سیم ویرانی، چهارم جانانی و هر کسی را به‌حد و اندازهٔ او از روی حلال، اما دوستی دیگرست و عاشقی دیگر، در عاشقی کس را وقت خوش نباشد، هر چند آن عاشق بیتی می‌گوید؛ نظم:

Бдонкаҳ дар дӯстии мардум ҳамеша бо вақте хуш бошад ва дар ошиқии доим дар меҳнат бошад ; агар хоҳӣ ки ба ҷавонии ишқи варзии охир узрӣ бошад , ҳар ки бингараду бидонад маъзӯр дорад , гуяд ҷавони сет ва ҷаҳд кун то ба перӣ ошиқ нашӯй , ки перро ҳеҷ узр нест ва агар чунонк аз ҷумлаи мардумон ом бошӣ кори осон тар бошад , пас агар подшоҳ бошӣ ва пер бошӣ зинҳор то ин маънӣ андеша накунӣ ва ба зоҳири дил дар касе набандӣ , ки подшоҳи перро ишқ бохтани сахти корӣ душвор бошад .

بدانکه در دوستی مردم همیشه با وقتی خوش باشد و در عاشقی دایم در محنت باشد؛ اگر خواهی که به جوانی عشق ورزی آخر عذری باشد، هر که بنگرد و بداند معذور دارد، گوید جوان‌ست و جهد کن تا به پیری عاشق نشوی، که پیر را هیچ عذر نیست و اگر چنانک از جملهٔ مردمان عام باشی کار آسان‌تر باشد، پس اگر پادشاه باشی و پیر باشی زنهار تا این معنی اندیشه نکنی و به‌ظاهر دل در کسی نبندی، که پادشاه پیر را عشق باختن سخت کاری دشوار باشد.

Ҳикоят : ба рӯзгори ҷади ман шамси алмъолӣ хабар доданд ки дар Бухорои бозаргонӣ ғуломӣ дорад , баҳоии ваии ду ҳазор динор , Аҳмади саъдии пеши амири ин ҳикояти бикрад , амири {ро } гуфт : моро кас бояд фиристод то ин ғуломро бихарад , амир гуфт : туро бибояд рафт . Пас Аҳмади саъдӣ ба Бухоро омаду нхосро бидид ва бигуфт то ғуломро ҳозир карданд ва ба ҳазор ва дивист динор бихаред ва ба гиреҳгон оварад . Амир бидид ва бипасандед ва ин ғуломро дастордор ӣ дод , чун даст бишустӣ дастор буи додӣ то даст хушк кардӣ . Чандгоҳи баромад , рӯзии амир даст бишуст , ин ғуломи дастор ба вай дод , амири даст пок кард ва дар ғулом ҳаме нагирист ; баъд аз онкии даст хушк карда буд ҳам чунон даст дар дастор ҳаме молида ва дарин ғулом менагирист , магари вайро хуши омада буд дидори вай , дастор боз доду замонии азин ҳол бигузашт , абўолъбоси ғонмро гуфт : ин ғуломро озод кардаму фалони даҳро ба ӯ бахшедам , маншур банавис ва аз шаҳри духтари кадхудоеро аз баҳр ӯ бихоҳ ва бигӯ то вай дар хона биншинад , то онгоҳи мӯӣ рӯй برارد ; онгоҳи пеш ман ояд . Абўолъбоси ғонми вазир буд , гуфт : фармони худованди рост , аммо агар раъии худованд иқтизо кунад бандаро бигӯед ки мақсӯди азин сухан чист ? амир гуфт : имрӯзи ҳоли чунин ва чунин буду сахт зишт бошад ки подшоҳ сипас ҳафтод сол ошиқ шаваду марои баъди ҳафтод сол ба нигоҳ дошт бандагони худои таъолии машғӯл бояд буд ва ба салоҳи лашкару раияту мамлакати хеш , ман ба ишқ машғӯл бошам на наздики ҳақи таъолӣ маъзӯр бошам на ба наздики халқон .

حکایت: به روزگار جد من شمس‌المعالی خبر دادند که در بخارا بازرگانی غلامی دارد، بهای وی دو هزار دینار، احمد سعدی پیش امیر این حکایت بکرد، امیر {را} گفت: ما را کس باید فرستاد تا این غلام را بخرد، امیر گفت: ترا بباید رفت. پس احمد سعدی به بخارا آمد و نخاس را بدید و بگفت تا غلام را حاضر کردند و به هزار و دویست دینار بخرید و به گرگان آورد. امیر بدید و بپسندید و این غلام را دستاردار‌ی داد، چون دست بشستی دستار بوی دادی تا دست خشک کردی. چندگاه برآمد، روزی امیر دست بشست، این غلام دستار به وی داد، امیر دست پاک کرد و در غلام همی‌نگریست؛ بعد از آنکه دست خشک کرده بود هم‌چنان دست در دستار همی‌مالید و درین غلام می‌نگریست، مگر وی را خوش آمده بود دیدار وی، دستار باز داد و زمانی ازین حال بگذشت، ابوالعباس غانم را گفت: این غلام را آزاد کردم و فلان ده را به او بخشیدم، منشور بنویس و از شهر دختر کدخدایی را از بهر او بخواه و بگو تا وی در خانه بنشیند، تا آنگاه موی روی برآرد؛ آنگاه پیش من آید. ابوالعباس غانم وزیر بود، گفت: فرمان خداوند راست، اما اگر رأی خداوند اقتضا کند بنده را بگوید که مقصود ازین سخن چیست؟ امیر گفت: امروز حال چنین و چنین بود و سخت زشت باشد که پادشاه سپس هفتاد سال عاشق شود و مرا بعد هفتاد سال به نگاه‌داشت بندگان خدای تعالی مشغول باید بود و به صلاح لشکر و رعیت و مملکت خویش، من به عشق مشغول باشم نه نزدیک حق تعالی معذور باشم نه به نزدیک خلقان.

Балии ҷавон ҳар чаҳ бикунад маъзӯр бошад , аммо як бора ба зоҳири ишқро набояд буд , ҳар чанд ҷавон бошӣ бо тариқи ҳикмату ҳишмат ва сиёсат бош , то халал дар малики роҳи наёбад .

بلی جوان هر چه بکند معذور باشد، اما یک‌باره به ظاهر عشق را نباید بود، هر چند جوان باشی با طریق حکمت و حشمت و سیاست باش، تا خلل در ملک راه نیابد.

Ҳикоят : шунӯдам ки ба ғазнӣни даҳ ғулом буд , ба хизмати султони масъӯд ва ҳар даҳ ҷомаи дори ан хос буданд , аз он даҳ ғуломи якеро нўшткини ном буд , султони масъӯд ӯро ба ғоят дӯст доштӣ ва чанд соли азин ҳадиси баромад , ҳеҷ кас надонист ки маъшӯқ масъӯд кист , аз баҳри онк ҳар атое ки бидодӣ ҳамаро ҳамчунон додӣ ки нўшткинро , то ҳар касе на пиндоштӣ ки маъшӯқи султон масъӯд ӯст ; то азин ҳадиси панҷ соли баромад ва ҳеҷ касро итилоъи нёФтод , аз озоду банда , то рӯзӣ гуфт : ҳар чаҳ падари ман Аёзро дода буд , аз иқтоъу маош , нўшткинро маншур диҳед . Онгоҳи мардумони бдонстнд ки ғараз ӯ нўшткин бӯда сет .

حکایت: شنودم که به غزنین ده غلام بود، به خدمت سلطان مسعود و هر ده جامه‌دار‌ان خاص بودند، از آن ده غلام یکی را نوشتکین نام بود، سلطان مسعود او را به‌غایت دوست داشتی و چند سال ازین حدیث برآمد، هیچ کس ندانست که معشوق مسعود کیست، از بهر آنک هر عطایی که بدادی همه را همچنان دادی که نوشتکین را، تا هر کسی نه پنداشتی که معشوق سلطان مسعود اوست؛ تا ازین حدیث پنج سال برآمد و هیچ کس را اطلاع نیافتاد، از آزاد و بنده، تا روزی گفت: هر چه پدر من ایاز را داده بود، از اقطاع و معاش‌، نوشتکین را منشور دهید. آنگاه مردمان بدانستند که غرض او نوشتکین بوده‌ست.

Акнӯн эй писар ҳар чанд ки ман ин ҳама гуфтам агар турои иттифоқ ишқ уфтад донам ки ба қавли ман кор нахоҳӣ кард ва ман ба перони сиррӣ байтӣ мегӯям , байт :

اکنون ای پسر هر چند که من این همه گفتم اگر ترا اتفاق عشق افتد دانم که به قول من کار نخواهی کرد و من به پیران‌سری بیتی می‌گویم، بیت:

Ҳар чанд ки ман чунин гуфтаам ту бад-ӣни ду байтии ман кор макун , ҷаҳд кун то ошиқ набошӣ , пас агар касеро дӯсти дории борӣ касеро дор ки бирзду маъшӯқи Батламиюс ва афлотӯн набошад , локин бояд ки андаки хӯбии ббошдш ва донам ки Юсуф ёқӯб набошад , аммо ҳам малоҳатӣ бибояд ки дар ваии ббошд , то баъзе забони мардумон баста шаваду узри ту мақбул доранд , ки халқон аз ғайбат кардану ғайбат ҷустани якдигар фориғ набошанд , чунонк якеро гуфтанд кӣ айби дорӣ ? гуфт : на ; гуфтанд : айби ҷӯии дорӣ ? гуфт : бисёр . Гуфт : чунон донкаҳи маъюбтарин халқи тӯй . Аммо агар меҳмон рӯй маъшӯқ бо худ мабар ва агар барии пеши бегонагони бадв машғӯл мабошу дил дар ваии бастаи мадор , ки ӯро касе натавонад хӯрдан ва мапиндор ки ӯ ба чашми ҳамаи каси чунон намояд ки ба чашми ту , чунонк шоир гуфт , назм :

هر چند که من چنین گفته‌ام تو بدین دو بیتی من کار مکن، جهد کن تا عاشق نباشی، پس اگر کسی را دوست داری باری کسی را دار که بیرزد و معشوق بطلمیوس و افلاطون نباشد، لکن باید که اندک خوبی بباشدش و دانم که یوسف یعقوب نباشد، اما هم ملاحتی بباید که در وی بباشد، تا بعضی زبان مردمان بسته شود و عذر تو مقبول دارند، که خلقان از غیبت کردن و غیبت جستن یکدیگر فارغ نباشند، چنانک یکی را گفتند کی عیب داری؟ گفت: نه؛ گفتند: عیب‌جوی داری؟ گفت: بسیار. گفت: چنان دانکه معیوب‌ترین خلق توی. اما اگر مهمان روی معشوق با خود مبر و اگر بری پیش بیگانگان بدو مشغول مباش و دل در وی بسته مدار، که او را کسی نتواند خوردن و مپندار که او به چشم همه کس چنان نماید که به چشم تو، چنانک شاعر گفت، نظم:

Чунонкӣ ба чашми ту некӯтар аз ҳамаи касҳо намояд бошад ки ба чашми дигарон зишттар намояд ва низ ҳар замон ӯро дар маҷлиси миваи мада ва тафаққуд макун ва ҳар соъат ӯро махон ва дар гӯши ваии хира суханӣ магӯӣ , ки суд ва зиён мегӯям , ки донанд ки бо вай чизе нагуфтӣ .

چنانکه به چشم تو نیکو‌تر از همه کس‌ها نماید باشد که به چشم دیگران زشت‌تر نماید و نیز هر زمان او را در مجلس میوه مده و تفقد مکن و هر ساعت او را مخوان و در گوش وی خیره سخنی مگوی، که سود و زیان می‌گویم، که دانند که با وی چیزی نگفتی.