Бидон эй писар ва огоҳ бош ки дар аввал сухан гуфтам ки аз пешаҳо низ ёд кунаму ғарази пеша на дӯкони дор ӣаст , ки ҳар кориро мардум бар даст гирад он чун пеша Эй бошад ; бояд ки он кори неки бидонад , то аз он кор бар битавонад хӯрдан ; акнӯн чунонк май байнам , ҳеҷ пеша ва корӣ нест ки одамӣ он биҷӯед ки он пешаро аз достону низоми ростии мустағнии доне , алои ҳамаро тартиб донистан бояду пеша бисёр сет , ҳар якеро ҷудои шарҳ мумкин нашавад , ки китоб дароз гардад ва аз аслу ниҳоди бишавад , влкн ҳар сифат ки ҳаст аз се ваҷҳаст : ё илмӣ ки таъаллуқ ба пеша Эй дорад , ё пешае ки таъаллуқ ба илм дорад , { ё худ пешае сет ба саррофати хиради } , аммо илмӣ ки таъаллуқ ба пеша Эй дорад ҷузи табибӣу мунаҷҷимӣу муҳандисӣу мсоҳӣу шоирӣ ва монанди ину пешае ки таъаллуқ ба илм дорад хунёгар ӣу байтор ӣ ва монанди ин ва ин ҳар якеро сомонии сет , чун ту расму сомон он ндонӣ агар чаҳ устод бошӣ дар он боб ҳамчун асирӣ бошӣу пешаҳо худ маърӯфаст , ба шарҳ кардан ҳоҷат нест , чндонки сӯрати бандади сомон ҳар як ба ту намоям , аз баҳри онк аз ду берун нест : ё худ турои бад-ӣн донистан ҳоҷат уфтад , аз иттифоқи рӯзгору ҳаводиси замона , борӣ ба вақти ниёз аз асрор ҳар як огоҳ бошӣ , агар ниёз набӯд ҳам меҳтарӣ бошӣ , ки меҳтаронро илми пешаҳо донистан лобудаст . Бидон эй писар ки аз ҳеҷ илмӣ брнтўонӣ хӯрд алои охиратӣ , ки агар хоҳӣ ки аз илми дунёе бар хурӣ натавонӣ , магар ба ҳирфае дар вайомезӣ . Чун илми шаръ ки дар рӯзгори қазоу қисому курсии дорӣ ва музаккарӣ нараваду нафъи дунё ба олам нарасад ва дар нуҷум ё тақвимгарӣу мавлудгарӣу фоли гӯйӣу ороишгарӣ ба ҷаду ҳазл дарав наравад нафъи дунё ба мунаҷҷим нарасад ва дар тиб то дасти корӣу рангомезӣу ҳлилаҳи диҳӣ бо савобу носавоб дар вай наравад муроди дунёеи табибро ҳосил нашавад , пас бузургвортарин илмии илм дайнаст , ки усӯли он бар давом тавҳидасту фурӯъи он аҳкоми шаръ ва ба ҳирфаи он нафъи дунёст , пас эй писар то туоне гирди илми дайни гирд , то дунёу охират ба даст ояд , аммо агар тавфиқи ёбии нахусти усӯли дайн рост куну онгоҳи фурӯъ , ки бе усӯли фурӯъи тақлид буд .

بدان ای پسر و آگاه باش که در اول سخن گفتم که از پیشه‌ها نیز یاد کنم و غرض پیشه نه دوکان‌دار‌ی است، که هر کاری را مردم بر دست گیرد آن چون پیشه‌ای باشد؛ باید که آن کار نیک بداند، تا از آن کار بر بتواند خوردن؛ اکنون چنانک می‌بینم، هیچ پیشه و کاری نیست که آدمی آن بجوید که آن پیشه را از داستان و نظام راستی مستغنی دانی، الا همه را ترتیب دانستن باید و پیشه بسیار‌ست، هر یکی را جدا شرح ممکن نشود، که کتاب دراز گردد و از اصل و نهاد بشود، ولکن هر صفت که هست از سه وجه است: یا علمی که تعلق به پیشه‌ای دارد، یا پیشه‌ای که تعلق به‌علم دارد، {یا خود پیشه‌ای‌ست به صرافت خرد}، اما علمی که تعلق به پیشه‌ای دارد جز طبیبی و منجمی و مهندسی و مساحی و شاعری و مانند این و پیشه‌ای که تعلق به علم دارد خنیاگر‌ی و بیطار‌ی و مانند این و این هر یکی را سامانی‌ست، چون تو رسم و سامان آن ندانی اگر چه استاد باشی در آن باب همچون اسیری باشی و پیشه‌ها خود معروف است، به شرح کردن حاجت نیست، چندانک صورت بندد سامان هر یک به تو نمایم، از بهر آنک از دو بیرون نیست: یا خود ترا بدین دانستن حاجت افتد، از اتفاق روزگار و حوادث زمانه، باری به وقت نیاز از اسرار هر یک آگاه باشی، اگر نیاز نبود هم مهتری باشی، که مهتران را علم پیشه‌ها دانستن لابد است. بدان ای پسر که از هیچ علمی برنتوانی خورد الا آخرتی‌، که اگر خواهی که از علم دنیایی بر خوری نتوانی، مگر به حرفه‌ای در وی آمیزی. چون علم شرع که در روزگار قضا و قسام و کرسی‌داری و مذکری نرود و نفع دنیا به عالِم نرسد و در نجوم یا تقویم‌گری و مولودگری و فال‌گویی و آرایش‌گری به جد و هزل درو نرود نفع دنیا به منجم نرسد و در طب تا دست‌کاری و رنگ‌آمیزی و هلیله‌دهی با صواب و ناصواب در وی نرود مراد دنیایی طبیب را حاصل نشود، پس بزرگوارترین علمی علم دین است، که اصول آن بر دوام توحید است و فروع آن احکام شرع و به حرفهٔ آن نفع دنیاست، پس ای پسر تا توانی گرد علم دین گرد، تا دنیا و آخرت به دست آید، اما اگر توفیق یابی نخست اصول دین راست کن و آنگاه فروع، که بی‌اصول فروع تقلید بود.

Фасл : пас агар аз пешаҳо чунин ки гуфтам толиб илмӣ бошӣ парҳезгор ва қонеъ бошу илми дӯсту дунёи душману бурдбору хафифи рӯҳу дайри хобу зуди хезу ҳарис ба китобату мутавозеъу номалул аз кору ҳофизу мукаррари калому мтФҳси сайру мтҷсси асрору олами дӯст ва бо ҳурмату андари омухтани ҳарис ва бешарму ҳақи шиноси устоди худ , бояд ки китобҳоу аҷзоу қаламу қлмдону мҳбраҳу корди қалами тарош ва монанди ин чизҳо бо ту буду ҷузи азин дигари дили ту ба чизе набошад ва ҳар чаҳ бишинавӣ ёд гирифтану бози гуфтан ва кам сухану давр андеш бош , ба тақлид розӣ машав , ҳар толиби илмӣ ки бад-ӣни сифат буд зуди ягона рӯзгор гардад .

فصل: پس اگر از پیشه‌ها چنین که گفتم طالب علمی باشی پرهیزگار و قانع باش و علم‌دوست و دنیا‌دشمن و بردبار و خفیف‌روح و دیر‌خواب و زود‌خیز و حریص به کتابت و متواضع و ناملول از کار و حافظ و مکرر کلام و متفحص سیر و متجسس اسرار و عالم‌دوست و با حرمت و اندر آموختن حریص و بی‌شرم و حق‌شناس استاد خود، باید که کتاب‌ها و اجزا و قلم و قلمدان و محبره و کارد قلم‌تراش و مانند این چیز‌ها با تو بود و جز ازین دیگر دل تو به چیزی نباشد و هر چه بشنوی یاد گرفتن و باز گفتن و کم‌سخن و دور‌اندیش باش، به تقلید راضی مشو، هر طالب علمی که بدین صفت بود زود یگانهٔ روزگار گردد.

Фасл : ва агар олимӣ муфтӣ бошӣ бо диёнат бош ва бисёр ҳифз ва бисёр дарс ва дар ибодату намозу рӯза таҷовуз макун ва ду рӯй мабош , поки тану пок ҷома бошу ҳозири ҷавоб . Ва ҳеҷ масъаларо то накӯ наяндешӣ фатво макун беҳуҷҷатӣ ва ба тақлиди худ қонеъ мабош ва ба тақлиди кас кор макуну раъии худ олии байн ва бар ваҷҳин ва қавлин қаноат макуну ҷуз ба хати муътамади ан кор макун , ҳар китобироу ҷузваеро мақдами мадор , агар ривоятии шинавӣ ба ровӣони сухани маҷҳӯли мангар , ба ровӣони маърӯфи шинав ва бар хабари оҳод эътимод макун , магар ки ба ровӣони муътамад ва аз хабар мутавотир бигурез ва муҷтаҳид бош ва ба таассуб сухан магӯӣ ва агар мунозира кунӣ ба хасми нигар , агар қӯт ӯ дорӣу доне кӣ сухан ӯ сиқт шавад мудохила кун ба масъалаҳоу алои суханро мавқуфи гардон ва ба як мисол қаноат кун ва ба як ҳуҷҷати тард ва акс магӯӣ , ҳам сухани аввалро нигоҳи дор то сухани бозпасинро табоҳ накунад ва агар мунозираи фуқаҳо буд ибтидои хабари мақдами дору хабарро ба қиёсу мумкиноти гӯй ва дар мунозираи усӯлии мӯҷиботу номӯҷиботу номумкинот ба ҳам айб набӯд , ҷаҳд кун то ғарази маълуми гирдонеу сухан бо зинати гӯй , дам бурӣда магӯӣ ва низ дами дароз ва бемаънӣ магӯӣ .

فصل: و اگر عالمی مفتی باشی با‌دیانت باش و بسیار‌حفظ و بسیار‌درس و در عبادت و نماز و روزه تجاوز مکن و دو روی مباش، پاک تن و پاک‌جامه باش و حاضر‌جواب. و هیچ مسأله را تا نکو نیندیشی فتوی مکن بی‌حجتی و به تقلید خود قانع مباش و به تقلید کس کار مکن و رأی خود عالی بین و بر وجهین و قولین قناعت مکن و جز به خط معتمد‌ان کار مکن، هر کتابی را و جزوه‌ای را مقدم مدار، اگر روایتی شنوی به راویان سخن مجهول منگر، به راویان معروف شنو و بر خبر آحاد اعتماد مکن، مگر که به راویان معتمد و از خبر متواتر بگریز و مجتهد باش و به تعصب سخن مگوی و اگر مناظره کنی به خصم نگر، اگر قوت او داری و دانی کی سخن او سقط شود مداخله کن به مسأله‌ها و الا سخن را موقوف گردان و به یک مثال قناعت کن و به یک حجت طرد و عکس مگوی، هم سخن اول را نگاه دار تا سخن بازپسین را تباه نکند و اگر مناظرهٔ فقها بود ابتدا خبر مقدم دار و خبر را به قیاس و ممکنات گوی و در مناظرهٔ اصولی موجبات و ناموجبات و ناممکنات به هم عیب نبود، جهد کن تا غرض معلوم گردانی و سخن با زینت گوی، دم‌بریده مگوی و نیز دم دراز و بی‌معنی مگوی.

Фасл : пас эй писар агар музаккар бошӣ ҳофиз бошу ёд бисёр дор ва бар курсӣ ҷилд биншин ва мунозира макун ало ки донеи хасм заъифаст ва бар курсӣ ҳар чаҳ хоҳӣ даъвӣ кун ва агар соил бошад бок набӯд ва ту забонро фасеҳи дор ва чунон дон ки маҷлисён ту бҳоеманд , чунонкии хоҳии ҳамеи гӯй , то ба сухан дар наМонӣ влкни тану ҷомаи поки дор ва мурӣдон наор дор , чунонкӣ дар маҷлис ту нишаста бошанд , то ба ҳар нуктае ки ту бигӯе ваии наъра Эй занаду маҷлис гарм кунад , чун мардумони бгринди ту низ вақти вақт бгарӣ ва агар дар сухании дармонии боки мадор ва ба салавоту тҳлил машғӯл бош ва бар курсии гарон ҷон мабошу турш рӯй , ки онгоҳи маҷлиси ту ҳамчуи ту гарон ҷон бошад , аз баҳр онкӣ гуфтаанд : кули шиӣии ман алсқили сақил ва мутаҳаррик бош ба вақти гуфтан ва дар миёни гармии зуд суст машаву модоми мустамеъро нигар ва агар мустамеъ маскана хоҳад он гӯй ва агар фасона хоҳад фасонаи гӯй , чун бадоне ки оми харидор чаҳ бошад ва чун қабулат афтод боки мадор , ба ширини суханӣ ва ба беҳтарини чизи ҳамеи фуруш , кӣ ба вақт қабул бихаранд , локин дар қабули доим бо тарс бош , ки хасм дар қабул падедор ояд ва ба ҷое ки қабул набӯд қарори мгир ва ҳар саволӣ ки бар курсӣ кунанд онро ки донеи ҷавоби даҳ ва онро ки ндонӣ бигӯ дуое хостаанду суханӣ ки дар маҷлис гуфтӣ ёддор , то дигари бора мукаррар нашавад ва ба ҳар вақти тоза рӯй бош ва дар шаҳрҳо бисёр манишин , ки музаккарону фоли гӯйонро рӯзӣ дар пой бошад . Ва дар қабул рӯй тозаи дору номӯси музаккарии нигоҳи дор ва ҳамеша тану ҷомаи поки дор ва низ мъомлти шаръӣ ба зоҳиру ботини хуби дор , чун намозу рӯза ба тўъу чарб забон бош ва дар бозор мабош , ки ом бисёр нигарад , то ба чашми ом азиз бошӣ ва аз қарини бад парҳез куну адаби курсии нигоҳи дор ва ин шарти ҷои дигар ёд кардаем ва аз такаббуру дурӯғу ришват давр бошу халқро он фармой кардан ки худ кунӣ , то олимии мунсиф ту бошанду илм некӯ бидон ва онч донистӣ ба иборатии некӯ ба кор бар то хаҷал нашӯй ва ба даъвӣ кардан бемаънӣ ва дар сухани гуфтану мавъиза додан ҳар чаҳ гӯйӣ бо хавфу раҷои гӯй , як борагии халқро аз раҳмати худоӣ навмед магардон ва низ як бораи халқро бетоъатӣ ба биҳишти мФрсту бештари он гӯй ки дар он моҳир бошӣу неки маълум ту гашта бошад , то дар сухани даъвӣ беҳуҷҷат накарда бошӣ , ки самарати даъвӣ бе ҳуҷҷати шармсории орад . Пас агар аз донишмандӣ ба дараҷаи бузурги уфтӣу қозии шӯй ва чун қазо ёфтӣ ҳмўл ва оҳиста бошу зираку тези фаҳму соҳиби тадбир ва беш байну мардуми шиносу соҳиби сиёсату доно ба илми дайну шносндаҳи тариқ ҳар ду гуруҳ ва аз аҳтёл ҳар гуруҳу тартиб ҳар мазҳабӣ ва ҳар қавмӣ огоҳ бош , бояд ки ҳияли алқзоаҳи туро маълум бошад , то агар мазлӯмӣ ба ҳукм ояд ва ӯро гувоҳ набошад ва бар вай зулмӣ мераваду ҳақӣ аз вай ботил мешавад он мазлӯмро фарёди рисӣ ва ба тадбиру ҳилаи ҳақи он мустаҳаққро ба ваии расонӣ .

فصل: پس ای پسر اگر مذکر باشی حافظ باش و یاد بسیار دار و بر کرسی جلد بنشین و مناظره مکن الا که دانی خصم ضعیف است و بر کرسی هر‌چه خواهی دعوی کن و اگر سایل باشد باک نبود و تو زبان را فصیح دار و چنان دان که مجلسیان تو بهایم‌اند، چنانکه خواهی همی‌گوی، تا به سخن در نمانی ولکن تن و جامه پاک دار و مریدان نعار دار، چنانکه در مجلس تو نشسته باشند، تا به هر نکته‌ای که تو بگویی وی نعره‌ای زند و مجلس گرم کند، چون مردمان بگریند تو نیز وقت وقت بگری و اگر در سخنی درمانی باک مدار و به صلوات و تهلیل مشغول باش و بر کرسی گران‌جان مباش و ترش‌روی‌، که آنگاه مجلس تو همچو تو گران‌جان باشد، از بهر آنکه گفته‌اند: کل شیئی من الثقیل ثقیل و متحرک باش به وقت گفتن و در میان گرمی زود سست مشو و مادام مستمع را نگر و اگر مستمع مسکنه خواهد آن گوی و اگر فسانه خواهد فسانه گوی، چون بدانی که عام خریدار چه باشد و چون قبولت افتاد باک مدار، به شیرین‌سخنی و به بهترین چیز همی‌فروش، کی به وقت قبول بخرند، لکن در قبول دایم با ترس باش، که خصم در قبول پدیدار آید و به جایی که قبول نبود قرار مگیر و هر سؤالی که بر کرسی کنند آن را که دانی جواب ده و آن را که ندانی بگو دعایی خواسته‌اند و سخنی که در مجلس گفتی یاددار، تا دیگر باره مکرر نشود و به هر وقت تازه‌روی باش و در شهر‌ها بسیار منشین، که مذکران و فال‌گویان را روزی در پای باشد. و در قبولْ روی تازه دار و ناموس مذکری نگاه دار و همیشه تن و جامه پاک دار و نیز معاملت شرعی به ظاهر و باطن خوب دار، چون نماز و روزهٔ به طوع و چرب‌زبان باش و در بازار مباش، که عام بسیار نگرد، تا به چشم عام عزیز باشی و از قرین بد پرهیز کن و ادب کرسی نگاه دار و این شرط جای دیگر یاد کرده‌ایم و از تکبر و دروغ و رشوت دور باش و خلق را آن فرمای کردن که خود کنی، تا عالمی منصف تو باشند و علم نیکو بدان و آنچ دانستی به عبارتی نیکو به‌کار بر تا خجل نشوی و به‌دعوی کردن بی‌معنی و در سخن گفتن و موعظه دادن هر چه گویی با خوف و رجا گوی، یک‌بارگی خلق را از رحمت خدای نومید مگردان و نیز یک‌باره خلق را بی‌طاعتی به بهشت مفرست و بیشتر آن گوی که در آن ماهر باشی و نیک معلوم تو گشته باشد، تا در سخن دعوی بی‌حجت نکرده باشی، که ثمرت دعوی بی‌حجت شرمساری آرد. پس اگر از دانشمندی به درجهٔ بزرگ افتی و قاضی شوی و چون قضا یافتی حمول و آهسته باش و زیرک و تیز‌فهم و صاحب‌تدبیر و بیش‌بین و مردم شناس و صاحب‌سیاست و دانا به علم دین و شناسندهٔ طریق هر دو گروه و از احتیال هر گروه و ترتیب هر مذهبی و هر قومی آگاه باش، باید که حیل القضاة ترا معلوم باشد، تا اگر مظلومی به حَکم آید و او را گواه نباشد و بر وی ظلمی می‌رود و حقی از وی باطل می‌شود آن مظلوم را فریاد رسی و به تدبیر و حیله حق آن مستحق را به وی رسانی.

Ҳикоят : мардӣ буд ба табаристон , ӯро қозии алқзоаҳи абўолъбос рӯйоне гуфтандӣ ; мардӣ буд машҳур ва бо илму вараъ ва беш байн ва бо тадбир , вақте ба маҷлис ӯ мардӣ ба ҳукм омад ва сад динор бар дайгарӣ даъвӣ кард . Қозии хасмро пурсед , хасм инкор кард . Қозии муддаиро гуфт : гўои дорӣ ? гуфт надорам . қозӣ

حکایت: مردی بود به طبرستان، او را قاضی القضاة ابوالعباس رویانی گفتندی؛ مردی بود مشهور و با علم و ورع و بیش‌بین و با‌تدبیر، وقتی به مجلس او مردی به حکم آمد و صد دینار بر دیگری دعوی کرد. قاضی خصم را پرسید، خصم انکار کرد. قاضی مدعی را گفت: گوا داری؟ گفت ندارم. قاضی

Гуфт : пас хасмро савганди даҳум . Муддаӣ зор бигирист ва гуфт : эй қозӣ , савгандаши мада , ки савганд ба дурӯғ хӯрд ва бок надорад . Қозӣ гуфт : ман аз шариъат натавонам берун шудан , ё турои гувоҳ бояд , ё вайро савганди даҳум . Мард дар пеши қозӣ дар хоки бғлтид ва гуфт : зинҳор ! маро гувоҳ нест , вай савганд бихӯрад ва ман мазлӯму мағбуни бимонам , тадбири кор ман кун . Қозӣ чун бар он ҷумлаи зорӣ мард бидид донист ки вай рост мегуяд , гуфт ё хоҷа , қиссаи вом додан бо ман бигӯӣ , то бидонам ки асли ин чигуна бӯдааст . Мазлӯм гуфт : аиҳо алқозӣ , ин мардӣ буд чандини солаи дӯсти ман , иттифоқро бар парасторӣ ошиқ шуд , қимати сад ва панҷоҳ динор ва ҳеҷ ваҷҳе надошт , шабу рӯз чун шефтагон мегирист ва зорӣ мекард ; рӯзӣ ба тамошои рафта будем , ману вай танҳо бар дашт ҳаме гаштем , замонӣ бинишастем , ин марди сухани канизак ҳаме гуфту зор зор мегирист , дилам бар вай бсухт ки бист солаи дӯсти ман буд , ӯро гуфтам : эй фалон , туро зар нест ба тамомии баҳо ӣ вай ва маро нест , ҳеҷ каси доне ки турои дарин маънӣ фарёд расаду маро дар ҳамаи амлок сад динораст , ба солҳо ӣ дароз ҷамъ кардаам , ин сад динор ба ту даҳум , боқии ту ваҷҳе бисоз то канизаки бихарӣ ва як моҳӣ бидорӣ , пас аз моҳӣ бифурӯшӣу зари бмни бози диҳӣ ; ин мард дар пеши ман дар хоки бғлтид ва савганд хӯрд ки як моҳ бидораму баъд аз он агар ба зиён ё ба суд хоҳанд бифурӯшаму зар ба ту даҳум ; ман зар аз миён бикшодам ва бадв додам ва ман будам ва ӯу ҳақи таъолӣ , акнӯн чаҳор моҳи баромад , на зар май байнам ва на канизак май фурушад . Қозӣ гуфт : куҷо нишаста будӣ дарин вақт ки зар бадв додӣ ? гуфт : ба зери дарахтӣ . Қозӣ гуфт : чун ба зери дарахт будӣ чаро гуфтӣ гувоҳ надорам ? пас хасмро гуфт : ҳам ӣнҷо биншин пеши ману муддаиро гуфт : дили машғӯли мадору зери он дарахти рӯ ва бигӯӣ ки қозӣ туро мебихонаду аввали ду ракаати намози бгзору чандбор бар пайғомбари салавоти даҳу баъд аз он бигӯ ки : қозӣ мегуяд биёу гувоҳии даҳ . Хасм табассум кард , қозӣ бидид ва нодида кард ва бар хештан Биҷӯшед . Муддаӣ гуфт : аиҳо алқозӣ , май тарсам ки он дарахт ба фармони ман ниоид . Қозӣ гуфт : ин меҳри ман бабру дарахтро бигӯӣ ки : ин меҳр қозӣаст , мегуяд ки : биёу гувоҳии даҳ , чунонкӣ бар туаст пеши ман . Марди меҳр қозӣ бастанд ва бирафт , хасми ҳам онҷои пеш қозӣ бинишаст ; қозӣ ба ҳукмҳои дигар машғӯл шуд ва худ бад-ӣни мард нигоҳ накард , то як бор дар миёни ҳукмӣ ки мекард рӯй сӯии ин мард кард ва гуфт : фалони онҷо расида бошад ? ва гуфт : не ҳануз , эй қозӣу қозӣ ба ҳукм машғӯл шуд , он марди меҳри бабрад ва бар дарахт арза кард ва гуфт : турои қозӣ ҳаме хонд , чун замонӣ бинишаст донист ки аз дарахти ҷавоби ниоид , ғамгини баргашту пеш қозӣ омад ва гуфт : аиҳо алқозӣ , рафтаму меҳр арза кардам , наомад . Қозӣ гуфт : ту дар ғалатӣ ки дарахт омад ва гувоҳӣ бидод ; рӯй ба хасм кард ва гуфт : зари ин мард бидиҳ . Мард гуфт : то ман ӣнҷо нишастаам ҳеҷ дарахтӣ наомаду гувоҳии надод . Қозӣ гуфт : ҳеҷ дарахтии ниомду гувоҳии надод , аммо агар зар дар зери он дарахт аз вай нагирифтае чун ман пурсидам ки ин мард ба дарахт расида бошад , гуфтӣ : не ҳануз , ки азинҷо то онҷо давраст , агар зар наситонда будӣ дар зери он дарахт , туро ба чаҳ маълум шуд ки вай онҷо нарасидааст ? ! чун зар азу наситонда будӣ маро бигуфтӣ ки : кадоми дарахт ? ва ман ҳеҷ дарахт намешиносам , ки ман дар зери он дарахт аз вай зар нагирифта бошам ва ман намедонам ки ваии куҷо рафтааст ; мардро илзом карду зар аз вай бастанд ва ба худованд дод .

گفت: پس خصم را سوگند دهم. مدعی زار بگریست و گفت: ای قاضی، سوگندش مده، که سوگند به دروغ خورد و باک ندارد. قاضی گفت: من از شریعت نتوانم بیرون شدن، یا ترا گواه باید، یا وی را سوگند دهم. مرد در پیش قاضی در خاک بغلتید و گفت: زینهار! مرا گواه نیست، وی سوگند بخورَد و من مظلوم و مغبون بمانم، تدبیر کار من کن. قاضی چون بر آن جمله زاری مرد بدید دانست که وی راست می‌گوید، گفت یا خواجه، قصهٔ وام دادن با من بگوی، تا بدانم که اصل این چگونه بوده است. مظلوم گفت: ایها القاضی، این مردی بود چندین ساله دوست من، اتفاق را بر پرستاری عاشق شد، قیمت صد و پنجاه دینار و هیچ وجهی نداشت، شب و روز چون شیفتگان می‌گریست و زاری می‌کرد؛ روزی به تماشا رفته بودیم، من و وی تنها بر دشت همی‌گشتیم، زمانی بنشستیم، این مرد سخن کنیزک همی‌گفت و زار زار می‌گریست، دلم بر وی بسوخت که بیست ساله دوست من بود، او را گفتم: ای فلان، ترا زر نیست به تمامی بها‌ی وی و مرا نیست، هیچ‌کس دانی که ترا درین معنی فریاد رسد و مرا در همه املاک صد دینارست، به سال‌ها‌ی دراز جمع کرده‌ام، این صد دینار به تو دهم، باقی تو وجهی بساز تا کنیزک بخری و یک ماهی بداری، پس از ماهی بفروشی و زر بمن باز دهی؛ این مرد در پیش من در خاک بغلتید و سوگند خورد که یک ماه بدارم و بعد از آن اگر به زیان یا به سود خواهند بفروشم و زر به تو دهم؛ من زر از میان بگشادم و بدو دادم و من بودم و او و حق تعالی، اکنون چهار ماه برآمد، نه زر می‌بینم و نه کنیزک می‌فروشد. قاضی گفت: کجا نشسته بودی درین وقت که زر بدو دادی؟ گفت: به زیر درختی. قاضی گفت: چون به زیر درخت بودی چرا گفتی گواه ندارم؟ پس خصم را گفت: هم اینجا بنشین پیش من و مدعی را گفت: دل مشغول مدار و زیر آن درخت رو و بگوی که قاضی ترا می‌بخواند و اول دو رکعت نماز بگزار و چندبار بر پیغامبر صلوات ده و بعد از آن بگو که: قاضی می‌گوید بیا و گواهی ده. خصم تبسم کرد، قاضی بدید و نادیده کرد و بر خویشتن بجوشید. مدعی گفت: ایها القاضی، می‌ترسم که آن درخت به فرمان من نیآید. قاضی گفت: این مُهر من ببر و درخت را بگوی که: این مُهر قاضی است، می‌گوید که: بیا و گواهی ده، چنانکه بر توست پیش من. مرد مهر قاضی بستاند و برفت، خصم هم آنجا پیش قاضی بنشست؛ قاضی به حکم‌های دیگر مشغول شد و خود بدین مرد نگاه نکرد، تا یک‌بار در میان حکمی که می‌کرد روی سوی این مرد کرد و گفت: فلان آنجا رسیده باشد؟ و گفت: نی هنوز، ای قاضی و قاضی به حکم مشغول شد، آن مرد مهر ببرد و بر درخت عرضه کرد و گفت: ترا قاضی همی‌خواند، چون زمانی بنشست دانست که از درخت جواب نیآید، غمگین برگشت و پیش قاضی آمد و گفت: ایها القاضی، رفتم و مهر عرضه کردم، نیامد. قاضی گفت: تو در غلطی که درخت آمد و گواهی بداد؛ روی به خصم کرد و گفت: زر این مرد بده. مرد گفت: تا من اینجا نشسته‌ام هیچ درختی نیامد و گواهی نداد. قاضی گفت: هیچ درختی نیآمد و گواهی نداد، اما اگر زر در زیر آن درخت از وی نگرفته‌ای چون من پرسیدم که این مرد به درخت رسیده باشد، گفتی: نی هنوز، که ازینجا تا آنجا دور است، اگر زر نستانده بودی در زیر آن درخت، ترا به چه معلوم شد که وی آنجا نرسیده است‌؟! چون زر ازو نستانده بودی مرا بگفتی که: کدام درخت؟ و من هیچ درخت نمی‌شناسم، که من در زیر آن درخت از وی زر نگرفته باشم و من نمی‌دانم که وی کجا رفته است؛ مرد را الزام کرد و زر از وی بستاند و به خداوند داد.

Пас ҳамаи ҳукмҳо аз китоб накунанд , аз хештан низ бояд ки чунин истихроҷ ҳо кунанду тадбирҳо созанду дигар бояд ки дар хонаи хеши сахт мутавозеъ бошӣ , аммо дар маҷлиси ҳукм ҳар чанд ҳиўбтар нишинӣу турш рӯй ва бехандатар бо ҷоҳ ва ҳишмат бошӣу гарони сояу андаки гӯ ӣ ва аз шунидани сухану ҳукм кардан албата малул мабош ва аз хештан зҷрт манимоӣ ва собир бошу масъалае ки уфтад эътимод бар раъй хеш макун ва аз муфтён низ машварати хоҳу модоми раъии хеши равшани дору пайваста холӣ мабош аз дарсу масъалау мазҳаб , чунонк гуфтам тҷрбтҳо низ ба кори дор , ки дар шариъати раъии қозӣ низ баробар шаръаст ва бисёр ҳукм буд ки аз рои шаръ гарон ояду қозӣ сабк бигирад ва чун қозӣ муҷтаҳид бошад раво бошад ; пас қозӣ бояд ки зоҳиду тақӣу порсо ва муҷтаҳид бошад ва бояд ки ба чанд вақт ҳукм накунад : аввал бар гуруснагӣу дувум бар тишнагӣу сиўм ба вақти гармобаи баромадану чаҳорум ба вақти дилтангӣу панҷум ба вақти андешаи дунёе ки пеш ояду вакилони ҷилд бояд ки дорад ва нагузорад ки дар вақти ҳукми пеши ваии қисса ва саргузашт гӯйанду шарҳи ҳоли хеши намоянд , бар қозии шарти ҳукм карданаст на мтФҳсӣ , ки бисёр тафаҳҳус буд ки нокарда ба бошад аз кардау сухан кӯтоҳ кунад , зуди ҳавола ба гувоҳ ва савганд кунад ва ҷое ки донад ки мол бисёрасту мардум бебоканд тҷрбтӣу таҷассусӣ ки бидонад кард бикунад , ҳеҷ тақсир накунад ва саҳл нагираду муъаддилони некро модом бо худ дораду ҳаргиз ҳукм карда боз нишкофаду амри худ қавӣ ва муҳкам дораду ҳаргиз ба дасти хеши қибола ва маншур нанависад , ало ки заруратӣ бошаду хати худро азиз дораду сухани худро сҷл кунаду беҳтарини ҳунарии қозиро илмасту вараъ . Пас агар ин саноат наварзӣ ва ин тавфиқ наёбӣ ва низ лашкарӣ пеша набошӣ бории тариқи тиҷорат бар дасти гир , то магар аз он нафъии ёбӣ , ки ҳар чаҳ аз рӯй тиҷорат бошад ҳалол бошад ва ба наздики ҳамаи каси писандида буду биллоҳи тавфиқ .

پس همه حکم‌ها از کتاب نکنند، از خویشتن نیز باید که چنین استخراج‌ها کنند و تدبیر‌ها سازند و دیگر باید که در خانهٔ خویش سخت متواضع باشی، اما در مجلس حکم هر چند هیوب‌تر نشینی و ترش‌روی و بی‌خنده‌تر با جاه و حشمت باشی و گران‌سایه و اندک‌گو‌ی و از شنیدن سخن و حکم کردن البته ملول مباش و از خویشتن ضجرت منمای و صابر باش و مسأله‌ای که افتد اعتماد بر رأی خویش مکن و از مفتیان نیز مشورت خواه و مادام رأی خویش روشن دار و پیوسته خالی مباش از درس و مسأله و مذهب، چنانک گفتم تجربت‌ها نیز به‌کار دار، که در شریعت رأی قاضی نیز برابر شرع است و بسیار حکم بود که از رای شرع گران آید و قاضی سبک بگیرد و چون قاضی مجتهد باشد روا باشد؛ پس قاضی باید که زاهد و تقی و پارسا و مجتهد باشد و باید که به چند وقت حکم نکند: اول بر گرسنگی و دوم بر تشنگی و سیوم به وقت گرمابه برآمدن و چهارم به وقت دلتنگی و پنجم به وقت اندیشهٔ دنیایی که پیش آید و وکیلان جلد باید که دارد و نگذارد که در وقت حکم پیش وی قصه و سرگذشت گویند و شرح حال خویش نمایند، بر قاضی شرط حکم کردن است نه متفحصی، که بسیار تفحص بود که ناکرده بِه باشد از کرده و سخن کوتاه کند، زود حواله به گواه و سوگند کند و جایی که داند که مال بسیارست و مردم بی‌باک‌اند تجربتی و تجسسی که بداند کرد بکند، هیچ تقصیر نکند و سهل نگیرد و معدلان نیک را مادام با خود دارد و هرگز حکم کرده باز نشکافد و امر خود قوی و محکم دارد و هرگز به دست خویش قباله و منشور ننویسد، الا که ضرورتی باشد و خط خود را عزیز دارد و سخن خود را سجل کند و بهترین هنری قاضی را علم است و ورع‌. پس اگر این صناعت نورزی و این توفیق نیابی و نیز لشکری پیشه نباشی باری طریق تجارت بر دست گیر، تا مگر از آن نفعی یابی، که هر چه از روی تجارت باشد حلال باشد و به نزدیک همه کس پسندیده بود و بالله توفیق.