эй писар , бидон ва огоҳ бош ки агар мунаҷҷим бошӣ ҷаҳд кун то бештар дар ранҷи илми риёзии барӣ , ки илми аҳкоми илмии вофири сет , дод ӯ ба тамомӣ додан натавон бехато ӣӣ , зеро ки ҳеҷ каси чунон мсиб набӯд ки бар вай хатое наравад , аммо ба ҳамаи ҳоли самарати нуҷум аҳкомаст , чун тақвим кардан , фоида аз тақвим аҳкомаст , пас чун аз аҳком наме гзирд ҷаҳд кун то усӯлаши накӯи бадоне ва бар муқаввимӣ қодир бошӣ , ки асли ҳукми онгоҳ дуруст шавад ки тақвими сайёрагон рост шаваду толеъ дуруст шаваду нигар ки бар толеъи тахминӣ эътимод накунӣ ало ба астқсо , нахуст ба ҳисобу намӯдорати ммҳд , чун ба ҳисобу намӯдорот рост ояд онгоҳи ҳукмӣ ки аз онҷо кунӣ рост ояд ва ба ҳар ҳукмӣ ки кунӣ мавлуд ӣу замир ӣ бигир , то аз ҳолоти кавокиб огоҳ бигардӣ ва аз толеъ ва аз хонаи толеъ ва аз қамар ва аз бурҷи қамару худованди бурҷи қамар ва аз мизоҷи буруҷҳо ва аз мизоҷи кавокиб ки дар ҳар бурҷӣ то кӣ бошад ва чун бошад ва аз худованди хонаи ҳоҷату онкӣ аз ваии моҳ баргашта бошад ва аз кавокиб ки моҳ бадв хоҳад пайваст ва он кавокиб ки муставле буд ба дараҷаи толеъу хонаи он кавокиб ки муставле буд ба дараҷаи сайри кавокиб ва он кавокиб ки собита ба сайр бадв расанд ё ӯ аз дараҷаи сайру суъӯд ва дар мзлмаҳу дараҷаи осори мзор ва аз дараҷаи мҳтрқ ки дараҷаи офтоб буд , соиду ҳобт ӯ ҳеҷ ғофил мабош ва аз саҳмҳо аснии ъушроту зиҷоту арбоби мусалласоту ҳаду сӯрату шарафу ҳубуту хонаи ваболу фараҳу офату авҷу ҳазиз ва онгоҳ бингар дар ҳолоти қамару кавокиб , чун иқболи хайру шару назару муқоринаи иттисолу инсироф , баъӣди алнўр , баъӣди алтсол , холии уссайр ,у ҳшии феъл , ҷамъу манъу {и рдолнўр , дафъи алтдбир , }и дафъи қӯт , {и дафъи алтбиъаҳ , анткоФ , эътирози } , мукофот , қабул , ташриф ,у таъриф , иҷтимоӣу истиқболӣ , муъаррифау ҳилоҷу кадхудоау атийят додан ва кам кардану зиёдат кардани умр , рондан ба сайрҳо , азин ҳама огоҳ кардӣ онгоҳи сухани гӯйӣ , то ҳукми ту рост ояд . Ҳукм аз тақвим муътамад кун , чунонк ҳали он тақвим зиҷӣ карда бошанд ки ба хати маърӯфи сету бўдўд бо всоти он нигоҳ карда бошанду маҷмӯъау мўсўтаҳи ваии некӯи дида ва мукаррар кардау андари таъдилҳои вай таъаммул кун ва бо ин ҳама аҳтзоз кун аз саҳву ғалат то хатое науфтад ва чун ин ҳама эътимод карда бошӣ бояд ки гӯйӣ ки ҳар ҳукм ки ман кардаам чунин хоҳад буд ва агар бар он қавл муътамад набошӣ ҳеҷ исобат науфтаду масаъла ки бар санади замирӣ ҳар чаҳ гӯйӣ тавон гуфт , чунонк бештари ҳукми ту рост ояд ; аммо ба ҳадиси мавлудҳо ман аз устоди хеш чунон шунидам ки мавлуди мардум на онаст ба ҳақиқат ки аз модар ҷудо шавад , аслии толеъ вараъаст вақти Масқати алнтФаҳи он толеъ ки оби мард дар раҳм зан уфтад ва қабул кунад он толеъи мавлуд аслӣаст , неку бад ҳама бидон пайваста , аммо он соъат ки аз модар ҷудо мешавад он толеъро таҳвил суғро хонанд ва бар сари мардум он гузарад ки дар толеъи Масқати алнтФаҳ буду далели ин сухани хабар расӯласт , слии аллоҳи алайҳу алии ?алау силам , ки чунин гуфтааст : алсъиди ман саъди фии батни ИМАу алшқии ман шқии фии батни ИМАу Саиди ин сухан азинҷо гуфтааст ки ман туро гуфтам , аммо туро дар толеъи заръ суханӣ нест , ки онро на бболоء чун тӯй бофтаанд , аммо ин ки аз толеъи таҳвили куброи гӯйӣ бар тариқи устодони гузаштаи гӯйу нигоҳи дору андар ҳар ҳукмӣ ки кунӣ чунонк пеш аз ин фармудам агар вақте масъалае пурсанади аввал ба толеъи вақти нигар ва ба соҳиб ва пас ба қамару бурҷи қамару худовандаш ва бидон кавкаб ки қамар бадв хоҳад пайваст ва бидон кавкаб ки қамар аз бозгаштаст ва бидон кавкаб ки дар толеъи ёбӣ ё дар втдӣ ва агар на втди пеш аз кавкабии некӯ ки муставлеи гашту шаҳодат киро бештараст сухан аз он кавкаби гӯй , то мсиб бошӣ . Ончи шарти аҳкоми сети андакии гуфтем , акнӯн агар муҳандис ва мсоҳ бошӣ дар ҳисоб қодир бош , зинҳор як соъат бетакрор ҳисоб набошӣ , ки илми ҳисоби илмӣ ваҳшӣаст ; пас агар заминии паймоеи завоёро бишносу шаклҳои мухталифи алозлоъро хори мадор ва нагӯйӣ ки : ин як масоҳати бикунаму боқӣ ба тахмин , ки дар масоҳати тафовут бисёр уфтад ва ҷаҳд кун то завоёро нек бишносӣ , ки устоди ман пайваста маро гуфтӣ ки : ҳон то аз зоўё ғофил набошӣ дар ҳисоби масоҳат , ки бисёр зўоти алозлоъ буд ки дар ваии зовияи қавсӣ буд , барин мисол : ё барин мисол : ва бисёр ҷой буд ки мнФрҷ монаду ӣнҷои тафовут бисёр уфтад ва агар шаклӣ буд ки бар ту мушкил буд масоҳати он ба тахмин макун , як нимаро мусаллас кун ё мураббаъ , ки ҳеҷ шакл набӯд ки барин гӯна натавон кардан ва он вақт ҳар якро ҷудо бинмоӣ то рост ояд ва агар ҳам чунин дарин боб сухан гӯям бисёр битавон гуфт , аммо китоб аз ҳоли худ бигардад ва азин қадари гуфтани ногузир буд , аз онки сухан нуҷӯмӣ гуфта будам , хостам ки азин боб низ суханӣ чанд бигӯям , то аз ҳар илмӣ эй писари баҳра манд бошӣ .

ای پسر، بدان و آگاه باش که اگر منجم باشی جهد کن تا بیشتر در رنج علم ریاضی بری، که علم احکام علمی وافر‌ست، داد او به‌تمامی دادن نتوان بی‌خطا‌یی، زیرا که هیچ‌کس چنان مصیب نبود که بر وی خطایی نرود، اما به‌همه حال ثمرت نجوم احکام‌ است، چون تقویم کردن، فایده از تقویم احکام است، پس چون از احکام نمی‌گزیرد جهد کن تا اصولش نکو بدانی و بر مقومی قادر باشی، که اصل حکم آنگاه درست شود که تقویم سیارگان راست شود و طالع درست شود و نگر که بر طالع تخمینی اعتماد نکنی الا به استقصا، نخست به حساب و نمودارت ممهد، چون به حساب و نمودارات راست آید آنگاه حکمی که از آنجا کنی راست آید و به هر حکمی که کنی مولود‌ی و ضمیر‌ی بگیر، تا از حالات کواکب آگاه بگردی و از طالع و از خانهٔ طالع و از قمر و از برج قمر و خداوند برج قمر و از مزاج بروج‌ها و از مزاج کواکب که در هر برجی تا کی باشد و چون باشد و از خداوند خانهٔ حاجت و آنکه از وی ماه برگشته باشد و از کواکب که ماه بدو خواهد پیوست و آن کواکب که مستولی بود به درجهٔ طالع و خانهٔ آن کواکب که مستولی بود به درجهٔ سیر کواکب و آن کواکب که ثابته به سیر بدو رسند یا او از درجهٔ سیر و صعود و در مظلمه و درجهٔ آثار مضار و از درجهٔ محترق که درجهٔ آفتاب بود، صاعد و هابط او هیچ غافل مباش و از سهم‌ها اثنی عشرات و زیجات و ارباب مثلثات و حد و صورت و شرف و هبوط و خانهٔ وبال و فرح و آفت و اوج و حضیض و آنگاه بنگر در حالات قمر و کواکب‌، چون اقبال خیر و شر و نظر و مقارنهٔ اتصال و انصراف، بعید النور، بعید التصال، خالی السیر، و حشی فعل، جمع و منع و {ردالنور، دفع التدبیر،} دفع قوت، {دفع الطبیعه، انتکاف، اعتراض}، مکافات، قبول، تشریف، و تعریف، اجتماعی و استقبالی، معرفة و هیلاج و کدخداه و عطیت دادن و کم کردن و زیادت کردن عمر، راندن به سیر‌ها، ازین همه آگاه کردی آنگاه سخن گویی، تا حکم تو راست آید. حکم از تقویم معتمد کن، چنانک حل آن تقویم زیجی کرده باشند که به‌خط معروف‌ست و بودود با وساط آن نگاه کرده باشند و مجموعه و موسوطه وی نیکو دیده و مکرر کرده و اندر تعدیل‌های وی تأمل کن و با این همه احتزاز کن از سهو و غلط تا خطایی نیفتد و چون این همه اعتماد کرده باشی باید که گویی که هر حکم که من کرده‌ام چنین خواهد بود و اگر بر آن قول معتمد نباشی هیچ اصابت نیفتد و مسئلهٔ که بر سند ضمیری هر چه گویی توان گفت، چنانک بیشتر حکم تو راست آید؛ اما به حدیث مولودها من از استاد خویش چنان شنیدم که مولود مردم نه آن است به حقیقت که از مادر جدا شود، اصلی طالع ورع است وقت مسقط النطفه آن طالع که آب مرد در رحم زن افتد و قبول کند آن طالع مولود اصلی است، نیک و بد همه بدان پیوسته، اما آن ساعت که از مادر جدا می‌شود آن طالع را تحویل صغری خوانند و بر سر مردم آن گذرد که در طالع مسقط النطفه بود و دلیل این سخن خبر رسول است، صلی‌الله علیه و علی آله و سلم، که چنین گفته است: السعید من سعد فی بطن امه و الشقی من شقی فی بطن امه و سعید این سخن ازینجا گفته است که من ترا گفتم، اما ترا در طالع زرع سخنی نیست، که آن را نه ببالاء چون توی بافته‌اند، اما این که از طالع تحویل کبری گویی بر طریق استادان گذشته گوی و نگاه دار و اندر هر حکمی که کنی چنانک پیش از این فرمودم اگر وقتی مسأله‌ای پرسند اول به طالع وقت نگر و به صاحب و پس به قمر و برج قمر و خداوندش و بدان کوکب که قمر بدو خواهد پیوست و بدان کوکب که قمر از بازگشت است و بدان کوکب که در طالع یابی یا در وتدی و اگر نه وتد پیش از کوکبی نیکو که مستولی گشت و شهادت که‌را بیشترست سخن از آن کوکب گوی، تا مصیب باشی. آنچ شرط احکام‌ست اندکی گفتیم، اکنون اگر مهندس و مسّاح باشی در حساب قادر باش، زینهار یک‌ساعت بی‌تکرار حساب نباشی، که علم حساب علمی وحشی است؛ پس اگر زمینی پیمایی زوایا را بشناس و شکل‌های مختلف الاضلاع را خوار مدار و نگویی که: این یک مساحت بکنم و باقی به تخمین، که در مساحت تفاوت بسیار افتد و جهد کن تا زوایا را نیک بشناسی، که استاد من پیوسته مرا گفتی که: هان تا از زاویا غافل نباشی در حساب مساحت، که بسیار ذوات الاضلاع بوَد که در وی زاویهٔ قوسی بود، برین مثال: یا برین مثال: و بسیار جای بود که منفرج ماند و اینجا تفاوت بسیار افتد و اگر شکلی بود که بر تو مشکل بود مساحت آن به تخمین مکن، یک نیمه را مثلث کن یا مربع، که هیچ شکل نبود که برین گونه نتوان کردن و آن‌وقت هر یک را جدا بنمای تا راست آید و اگر هم‌چنین درین باب سخن گویم بسیار بتوان گفت، اما کتاب از حال خود بگردد و ازین قدر گفتن ناگزیر بود، از آنک سخن نجومی گفته بودم، خواستم که ازین باب نیز سخنی چند بگویم، تا از هر علمی ای پسر بهره‌مند باشی.