Бидон эй писар ки агар хунёгар бошӣ хуши хуйу сабк рӯҳ бош ва худро ба тоқати хеш ҳамеша поки ҷомаи дору мтибу муаттару хуб забон бош ва чун ба сарое дар шӯй ба мутрибӣ , турш рӯй ва гирифта мабошу ҳамаи роҳҳоء гарон мазану ҳамаи роҳҳоء сабк мазан , ки ҳама аз як навъ задан шарт нест , ки одамии ҳамаи як табъ набошанд , ҳам чунонк маҷлис мухталифаст ва азин сабабаст ки устодони аҳли млоҳии ин саноатро тартибӣ ниҳодаанд : аввали дастон хусравоне зананд ва он аз баҳри маҷлиси мулӯк сохтаанду баъд аз он тариқҳо ба вазни гарон ниҳодаанд чунонк бадв сурӯд битавон гуфтан ва онро роҳ ном кардаанд ва он роҳӣ буд ки ба табъи перону худовандони ҷади наздиктар буд , пас ин роҳи гарон аз баҳри ин қавм сохтаанду онгоҳ чун диданд ки халқи ҳамаи перу аҳл ҷад набошанд гуфтанд ин аз баҳри перони тариқӣ ниҳодаанд ва аз баҳри ҷавонон низ тариқӣ бунаем , пас биҷустанд ва шеърҳо ки ба вазни сабктар буд бар ваии роҳҳоء сабк сохтанду хафиф ном карданд , то аз пас ҳар роҳии гарони азин хафифӣ бизананд , гуфтанд то дар ҳар навбатии мутрибии ҳам перонро насиб бошад ва ҳам ҷавононро , пас кӯдакону занону мардони латифи табъ низ бебаҳра набошанд , то онгоҳ ки таронаи гуфтан падед омад , ин таронаро насиби ин қавм карданд , то ин қавм низ роҳат ёбанду лиззат , аз онк аз вазнҳо ҳеҷ вазнии латифтар аз вазн тарона нест . Пас ҳама аз як навъ мазан ва магӯӣ ки чунин бояд ки гуфтам , то ҳамаро аз самоъи ту баҳра бошад ва дар маҷлисӣ ки бшинӣ нигоҳ кун агар мустамеъи сурх рӯйу дмўӣ рӯй бошад бештар Бам бизан ва агар зрдрўӣу сафрое буд бештар зер бизан ва агар сиёҳи гӯнау наҳифу савдое буд бештари се то бизан ва агар сипеди пӯсту фарбеҳ буду мартӯб буд бештар бар Бам бизан ки ин равадҳоро бар чаҳор табъи мардум сохтаанд ; ҳар чанд ин ки гуфтам дар шарту ойин мутрибӣ нест , хостам ки турои азин маънӣ огоҳ кунам , то турои маълум буд . Дигар ҷаҳд кун то онҷо ки бошӣ аз ҳикояту мтоибту мазоҳ кардан наёсое , то аз ранҷи мутрибии ту кам шаваду дигар агар хунёгарӣ бошӣ ки шоирии донеи ошиқи шеър худ мабошу ҳамаи ривоят аз шеър хеш макун , чунонк туро бо шеъри худ хуш буд он қавмро набошад , ки хунёгарон ровӣон шоиранд , на ровии шеър хешанду дигар агар нрдбоз бошӣ чун ба мутрибӣ рӯй агар ду кас бо ҳам нарад мебозанад ту мутрибии хеш ботил макун ва ба таълим кардан нарад машғӯл машав ва ба шатранҷ , ки турои мутрибӣ хондаанд не ба қомрӣ ва низ сурӯдӣ ки омӯзии завқи нигоҳи дор : ғазалу тарона бевазн магӯӣ ва чунон магӯӣ ки сурӯди ҷои дигар буду захмаи ҷои дигар ва агар бар касе ошиқ бошӣ ҳамаи ҳасби ҳол худ магӯӣ , магари ин туро хуш ояд ва дигаронро набояд ва ҳар сурӯдӣ дар маънии дигари гӯй , шеъру ғазал бисёр ёди гир , чун фироқӣ , висолӣу маломату итобу раду манъу қабулу вафоу ҷафоу эҳсону атоу хушнӯдӣу гила , ҳасби ҳолҳои вақтеу фаслӣ , чун сурӯд ҳои хазонеу зимистонӣу тобистонӣ , бояд ки бадоне ба ҳар вақт чаҳ бояд гуфтан ва набояд ки андари баҳор , хазоне гӯйӣ ва дар хазон , баҳорӣ ва дар тобистон , зимистонӣ ва дар зимистон , тобистонӣ ; вақт ҳар сурӯдӣ бояд ки бадоне , агар чаҳ устод беназир бошӣ ва дар сари кори ҳарифонро май нигар , агар қавми мардумони хосу перон оқил бошанд ки сарф мутрибӣ бидонанд пас мутрибӣ кун ва роҳҳо ва навоҳои нек май зан , аммо сурӯди бештари андари перии гӯй ва дар мазаммати дунё ва агар қавми ҷавонон ва кӯдакон бошанд бештари тариқҳои сабки зану сурӯдҳоӣ гӯй ки дар ҳақ занон гуфта бошанд , ё дар ситоиши нбизхўорон ва агар қавми сипоҳён ва айёрон бошанд ду байтии ҳоءи мовароуннаҳрии гӯй , дар ҳарб кардану хӯни рехтан ва сутудани айёри пешаи ?гий ва ҷгрхўораҳ мабошу ҳамаи нўоҳоء хусравоне мазан ва магӯӣу дигари шарт мутрибӣ нест ки нахуст бар пардаи рост чизе бизан , пас алии расм бар ҳар парда чун пардаи бодау пардаи Ироқу пардаи ушшоқу парда зер афгандау пардаи бўслику пардаи сипоҳону пардаи навоу парда баста магӯӣ , ки то шарти мутрибӣ биҷой оварда бошӣу онгоҳ бар сари кӯии таронаи рӯм , ки ту то шарти мутрибии биҷои ореи мардумони маст шуда бошанду рафта ; аммо нигар то ҳар касе чаҳ хоҳад ва чаҳ роҳ дӯст доранд , чун қадаҳ бидон кас расад он гӯй ки вай хоҳад , то туро он диҳад ки ту хоҳӣ , ки хунёгариро бузургтарин ҳунарӣ онаст ки бароиу табъ мустамеъ равад ва дар маҷлисӣ ки бошӣ пеш дастӣ макун пиёла гирифтанроу сикии бузург хостанро , нбиз кам хур то сим бҳосл кунӣ , чун сим ёфтӣ онгоҳи тан дар нбизи даҳ ва дар мутрибӣ бо мисатон ситеза макун ба сурӯдӣ ки хоҳанд , агар чаҳ маҳол бошад , ту аз он миндиш , бигзор то мегуяд ; чун нбиз бихӯрӣу мардумон маст шаванд бо ҳамкорон дар мунозира машав , ки аз мунозираи сим бҳосл нашавад ва бингар то мутриб муъаррабад набошӣ ки аз арбадаи ту сими мутрибӣ аз миён бараваду сар ва рӯйу дастафзор шикаста шавад ва ё ҷомаи дарида ба хонаи шӯйу хунёгарони муздурони мстоннду муздури муъаррабадро доне ки музди надиҳад ва агар дар маҷлис касе туро бастоед вайро тавозуъ намой , то дигарон туро биситойанд , аввал ба ҳушёрӣ сутудан буд бесим , чун маст шавад сим аз пас сутудан буд ва агар мисатон ба хона май раванд ё ба роҳӣ ё сурӯдӣ сахт карданд , чунонк одати мисатон буд , ту аз гуфтан малул машав ва май гӯй то онгоҳ ки ғарази ту аз он ҳосил шавад , ки мутрибонро беҳтар ҳунарӣ сабраст ки бо мисатон кунанд ва агар сабр накунад маҳрӯм монад ва низ гуфтаанд ки : хунёгари кару кӯру гунг бояд , яъне гӯш баҷое надорад ки набояд доштан ва баҷое нанигарад ки набояд нигаристан ва ҳар ҷое ки равад чизе ки дар ҷое дигар дида бошад ва шунида боз нагӯяд , чунин мутриби пайваста бо мизбон бошаду аллоҳи аълам .

بدان ای پسر که اگر خنیاگر باشی خوش‌خوی و سبک‌روح باش و خود را به طاقت خویش همیشه پاک‌جامه دار و مطیب و معطر و خوب‌زبان باش و چون به سرایی در شوی به مطربی‌، ترش‌روی و گرفته مباش و همه راههاء گران مزن و همه راههاء سبک مزن، که همه از یک نوع زدن شرط نیست، که آدمی همه یک‌طبع نباشند، هم چنانک مجلس مختلف است و ازین سبب است که استادان اهل ملاهی این صناعت را ترتیبی نهاده‌اند: اول دستان خسروانی زنند و آن از بهر مجلس ملوک ساخته‌اند و بعد از آن طریقها به وزن گران نهاده‌اند چنانک بدو سرود بتوان گفتن و آن را راه نام کرده‌اند و آن راهی بود که به طبع پیران و خداوندان جِد نزدیک‌تر بود، پس این راه گران از بهر این قوم ساخته‌اند و آنگاه چون دیدند که خلق همه پیر و اهل جد نباشند گفتند این از بهر پیران طریقی نهاده‌اند و از بهر جوانان نیز طریقی بنهیم، پس بجستند و شعرها که به وزن سبک‌تر بود بر وی راههاء سبک ساختند و خفیف نام کردند، تا از پس هر راهی گران ازین خفیفی بزنند، گفتند تا در هر نوبتی مطربی هم پیران را نصیب باشد و هم جوانان را، پس کودکان و زنان و مردان لطیف‌طبع نیز بی‌بهره نباشند، تا آنگاه که ترانه گفتن پدید آمد، این ترانه را نصیب این قوم کردند، تا این قوم نیز راحت یابند و لذت، از آنک از وزن‌ها هیچ وزنی لطیف‌تر از وزن ترانه نیست. پس همه از یک نوع مزن و مگوی که چنین باید که گفتم، تا همه را از سماع تو بهره باشد و در مجلسی که بشینی نگاه کن اگر مستمع سرخ روی و دموی روی باشد بیشتر بم بزن و اگر زردروی و صفرایی بود بیشتر زیر بزن و اگر سیاه‌گونه و نحیف و سودایی بود بیشتر سه‌تا بزن و اگر سپید پوست و فربه بود و مرطوب بود بیشتر بر بم بزن که این رودها را بر چهار طبع مردم ساخته‌اند؛ هر چند این که گفتم در شرط و آیین مطربی نیست، خواستم که ترا ازین معنی آگاه کنم، تا ترا معلوم بود. دیگر جهد کن تا آنجا که باشی از حکایت و مطایبت و مزاح کردن نیاسایی، تا از رنج مطربی تو کم شود و دیگر اگر خنیاگری باشی که شاعری دانی عاشق شعر خود مباش و همه روایت از شعر خویش مکن، چنانک ترا با شعر خود خوش بود آن قوم را نباشد، که خنیاگران راویان شاعرند، نه راوی شعر خویش‌اند و دیگر اگر نردباز باشی چون به مطربی روی اگر دو کس با هم نرد می‌بازند تو مطربی خویش باطل مکن و به تعلیم کردن نرد مشغول مشو و به شطرنج، که ترا مطربی خوانده‌اند نی به قامری و نیز سرودی که آموزی ذوق نگاه دار: غزل و ترانه بی‌وزن مگوی و چنان مگوی که سرود جای دیگر بود و زخمه جای دیگر و اگر بر کسی عاشق باشی همه حسب حال خود مگوی، مگر این ترا خوش آید و دیگران را نباید و هر سرودی در معنی دیگر گوی، شعر و غزل بسیار یاد گیر، چون فراقی، وصالی و ملامت و عتاب و رد و منع و قبول و وفا و جفا و احسان و عطا و خشنودی و گله، حسب حالهای وقتی و فصلی، چون سرود‌های خزانی و زمستانی و تابستانی، باید که بدانی به هر وقت چه باید گفتن و نباید که اندر بهار، خزانی گویی و در خزان، بهاری و در تابستان، زمستانی و در زمستان، تابستانی؛ وقت هر سرودی باید که بدانی، اگر چه استاد بی‌نظیر باشی و در سر کار حریفان را می‌نگر، اگر قوم مردمان خاص و پیران عاقل باشند که صرف مطربی بدانند پس مطربی کن و راهها و نواهای نیک می‌زن، اما سرود بیشتر اندر پیری گوی و در مذمت دنیا و اگر قوم جوانان و کودکان باشند بیشتر طریقهای سبک زن و سرود‌هایی گوی که در حق زنان گفته باشند، یا در ستایش نبیذخواران و اگر قوم سپاهیان و عیاران باشند دو بیتی‌هاء ماوراءالنهری گوی، در حرب کردن و خون ریختن و ستودن عیار پیشه‌گی و جگرخواره مباش و همه نواهاء خسروانی مزن و مگوی و دیگر شرط مطربی نیست که نخست بر پردهٔ راست چیزی بزن، پس علی رسم بر هر پردهٔ چون پردهٔ باده و پردهٔ عراق و پردهٔ عشاق و پردهٔ زیر افگنده و پردهٔ بوسلیک و پرده سپاهان و پرده نوا و پرده بسته مگوی، که تا شرط مطربی بجای آورده باشی و آنگاه بر سر کوی ترانه روم، که تو تا شرط مطربی بجای آری مردمان مست شده باشند و رفته؛ اما نگر تا هر کسی چه خواهد و چه راه دوست دارند، چون قدح بدان کس رسد آن گوی که وی خواهد، تا ترا آن دهد که تو خواهی، که خنیاگری را بزرگترین هنری آنست که به رای و طبع مستمع رود و در مجلسی که باشی پیش‌دستی مکن پیاله گرفتن را و سه‌یکی بزرگ خواستن را، نبیذ کم خور تا سیم بحاصل کنی، چون سیم یافتی آنگاه تن در نبیذ ده و در مطربی با مستان ستیزه مکن به سرودی که خواهند، اگر چه محال باشد، تو از آن میندیش، بگذار تا می‌گوید؛ چون نبیذ بخوری و مردمان مست شوند با همکاران در مناظره مشو، که از مناظره سیم بحاصل نشود و بنگر تا مطرب معربد نباشی که از عربدهٔ تو سیم مطربی از میان برود و سر و روی و دست‌افزار شکسته شود و یا جامه‌دریده به خانه شوی و خنیاگران مزدوران مستانند و مزدور معربد را دانی که مزد ندهد و اگر در مجلس کسی ترا بستاید وی‌را تواضع نمای، تا دیگران ترا بستایند، اول به هشیاری ستودن بود بی‌سیم، چون مست شود سیم از پس ستودن بود و اگر مستان به خانه می‌روند یا به راهی یا سرودی سخت کردند، چنانک عادت مستان بود، تو از گفتن ملول مشو و می‌گوی تا آنگاه که غرض تو از آن حاصل شود، که مطربان را بهتر هنری صبرست که با مستان کنند و اگر صبر نکند محروم ماند و نیز گفته‌اند که: خنیاگر کر و کور و گنگ باید، یعنی گوش بجایی ندارد که نباید داشتن و بجایی ننگرد که نباید نگریستن و هر جایی که رود چیزی که در جایی دیگر دیده باشد و شنیده باز نگوید، چنین مطرب پیوسته با میزبان باشد و الله اعلم.