Бидон эй писар ки агар чунон буд ки бўзорти уфтии муҳосибу мъомлу миллат шинос бошу муомилаи некӯи шинос ва бо худовандони хеш ростӣ куну инсоф вале неъмат хеш бидиҳу ҳамаи хештанро махоҳ , ки гуфтаанд : ман ?ераади алкули Фотаҳи алкул , ҳама бтў ндиҳанд , агар дар вақт бтў диҳанд баъд аз он туро хостор ояд , агар аввал фаро гузоранд бохр нагузоранд ; пас чизи худованди кори худ нигоҳи дор ва агар бихӯрӣ бадви ангушти хур , то дар гулӯат намонад ; аммо бики бори дасти уммол фурӯ мабанд , чун ҷрбў аз оташи дареғи дории кабоби хоми орад , то донкӣ бадӣгарон нагузорӣ дарме натавонӣ хӯрдан ва агар бихӯрӣ маҳрӯмон хомӯш набошанд ва яла накунанд ки пинҳон монад ва низ ҳамчунонк бо вале неъмати хеш мунсиф бошӣ бо лашкару раияти мунсиф тар бошу тўФирҳоء ҳақир макун , ки гӯшт аз бен дандони берун сирӣ накунад ки тавфири брзгтр аз суд бошад ва бидон кам мояи тавфири лашкариро душман карда бошӣу раиятро душмани худовандгор хеш карда ва агар кифоятии хоҳии намӯдани тавфир аз моли ҷамъ кардан бъморт кӯш ва аз он бҳосл куну вайронии ҳоءи мамлакати ободи дор , то даҳ чандон тавфир падед ояду халқони худои таъолиро бенаво накарда бошӣ .

بدان ای پسر که اگر چنان بود که بوزارت افتی محاسب و معامل و ملت شناس باش و معامله نیکو شناس و با خداوندان خویش راستی کن و انصاف ولی نعمت خویش بده و همه خویشتن را مخواه، که گفته‌اند: من اراد الکل فاته الکل، همه بتو ندهند، اگر در وقت بتو دهند بعد از آن ترا خواستار آید، اگر اول فرا گذارند بآخر نگذارند؛ پس چیز خداوند کار خود نگاه دار و اگر بخوری بدو انگشت خور، تا در گلوت نماند؛ اما بیک‌بار دست عمال فرو مبند، چون جربو از آتش دریغ داری کباب خام آرد، تا دانکی بدیگران نگذاری درمی نتوانی خوردن و اگر بخوری محرومان خاموش نباشند و یله نکنند که پنهان ماند و نیز همچنانک با ولی‌نعمت خویش منصف باشی با لشکر و رعیت منصف‌تر باش و توفیرهاء حقیر مکن، که گوشت از بن دندان بیرون سیری نکند که توفیر برزگتر از سود باشد و بدان کم مایه توفیر لشکری را دشمن کرده باشی و رعیت را دشمن خداوندگار خویش کرده و اگر کفایتی خواهی نمودن توفیر از مال جمع کردن بعمارت کوش و از آن بحاصل کن و ویرانی‌هاء مملکت آباد دار، تا ده چندان توفیر پدید آید و خلقان خدای تعالی را بی‌نوا نکرده باشی.

Ҳикоят : бдонки мулкӣ аз мулӯки порс бар вазир хашм гирифт ва ӯро маъзул карду вазирии дигар насб карду маъзулро гуфт : худро ҷои дигар ихтиёр кун то бтўи бахшам , то ту бо неъмату ҳашами худ онҷо рӯйу мақоми ту онҷо бошад . Вазир гуфт : неъмат нахоҳам ва онч дорам бхдоўнд бахшедам ва ҳеҷ ҷой ободон нахоҳам ки маро бахшад , агар бар ман раҳмат хоҳад кард аз мамлакати маро дияӣ бахшад вайрон , баҳақи малик , то ман бо атбоъ худ биравам ва он дияро ободон кунам ва онҷо биншинам . Малик фармуд ки чандон дияи вайрон ки хоҳад бадв диҳед . Дар ҳамаи мамлакат подшоҳ биҷустанд як даҳ вайрон ва як бадасти ҷой вайрон наёфтанд ки бадв додандӣу подшоҳро хабар доданд . Вазир гуфт : эй малики ман мидонстм ки дар ҳамаи вилояти ҷой ки дар тасарруфи ман буд ҳеҷ вайрон нест ; акнӯн чун вилоят аз ман гирифтӣ бидон каси даҳ ки ҳар гоҳ аз ваии бози хоҳӣ ҳамчунин боз бтў диҳад ки ман додам . Чун ин сухан маълум шуд малик аз вазири маъзули узри хост ва ӯро халъат фиристоду вазорати бадв боз дод .

حکایت: بدانک ملکی از ملوک پارس بر وزیر خشم گرفت و او را معزول کرد و وزیری دیگر نصب کرد و معزول را گفت: خود را جای دیگر اختیار کن تا بتو بخشم، تا تو با نعمت و حشم خود آنجا روی و مقام تو آنجا باشد. وزیر گفت: نعمت نخواهم و آنچ دارم بخداوند بخشیدم و هیچ جای آبادان نخواهم که مرا بخشد، اگر بر من رحمت خواهد کرد از مملکت مرا دیهی بخشد ویران، بحق ملک، تا من با اتباع خود بروم و آن دیه را آِبادان کنم و آنجا بنشینم. ملک فرمود که چندان دیه ویران که خواهد بدو دهید. در همه مملکت پادشاه بجستند یک ده ویران و یک بدست جای ویران نیافتند که بدو دادندی و پادشاه را خبر دادند. وزیر گفت: ای ملک من میدانستم که در همه ولایت جای که در تصرف من بود هیچ ویران نیست؛ اکنون چون ولایت از من گرفتی بدان کس ده که هر گاه از وی باز خواهی همچنین باز بتو دهد که من دادم. چون این سخن معلوم شد ملک از وزیر معزول عذر خواست و او را خلعت فرستاد و وزارت بدو باز داد.

Пас дар вазорати меъмор ва додгар бош , то забону дасти ту ҳамеша дароз буду зиндагонии ту бебим буд ; агар лашкар бар ту бшўрнди худовандро ночораи дасти ту бояд кӯтоҳ кардан , то дасти худованди ту кӯтоҳ накунад , пас он бедодӣ танҳо на бар тан худ карда бошӣ , бар лашкар ва бар худованд ва бар хештан карда бошӣ ва он тавфири тақсири кор ту гардад . Пас подшоҳро баъс кун бар некуӣ кардан бо лашкару раият , ки подшоҳи бръиту лашкар ободон бошаду дияи бдҳқон , пас агар дар ободонӣ кӯшӣ ҷҳондорӣ кунӣу бдонки ҷҳондорӣ бо лашкар тавон карду лашкари бзр тавон дошту зари бъморт кардан бадаст ояду иморати бъдлу инсофи тавон кардан ; пас аз адлу инсоф ғофил мабош . Агар чаҳ бехиёнат ва соин бошӣ ҳамеша аз подшоҳ тарсон бош ва ҳеҷ касро аз подшоҳ чандон набояд тарсид ки вазирро ва агар подшоҳии хирад буд хирад машумор , ки мисоли подшоҳи зодагон чун мисоли бачаи Мурғобӣ буду бачаи Мурғобиро шино кардан набояд омухт ки пас рӯзгорӣ бар наёяд ки то вай аз неку бади ту огоҳ гардад . Пас агар подшоҳи болиғ ва тамом бошад аз ду берун набошад : ё доно буд , ё нодон ; агар доно буду бхёнти ту розӣ набошад бўҷҳии некӯтар дасти ту кӯтоҳ кунад ва агар нодон ва ҷоҳил бошад нъўзболлаҳи бўҷҳӣ ҳар кадоми зишттар буд туро маъзул кунад ва аз донои магари бҷони барраӣ ва аз нодону ҷоҳили бҳич рӯй нараҳеу дигар ҳар куҷо подшоҳ равад ӯро танҳо магузор , то душманони ту бо ваии фурсат бадӣ наҷӯянду фурсати бади гуфтани ту наёбад ва ӯро аз ҳол хеш бингар донанд ва ғофил мабош аз пайваста пурсидан аз ҳол вале неъмат ва аз ҳол ӯ огоҳ бӯдан , чунон ки наздикон ӯ ҷосус ту бошанд , то ҳар нафасӣ ки ӯ занад ту огоҳ бошӣ ва ҳар заҳриро бо заҳрии сохтаи дорӣ ва аз подшоҳони атрофи олам огоҳ бош ва чунон бояд ки дар ҳеҷ мулкии дӯсту душмани нави шарбатӣ об нахуранд ки касони эшон туро боз нанамоянд ва ту аз мамлакати вай ҳамчунон огоҳ бош ки аз мамлакати подшоҳи хеш .

پس در وزارت معمار و دادگر باش، تا زبان و دست تو همیشه دراز بود و زندگانی تو بی‌بیم بود؛ اگر لشکر بر تو بشورند خداوند را ناچاره دست تو باید کوتاه کردن، تا دست خداوند تو کوتاه نکند، پس آن بیدادی تنها نه بر تن خود کرده باشی، بر لشکر و بر خداوند و بر خویشتن کرده باشی و آن توفیر تقصیر کار تو گردد. پس پادشاه را بعث کن بر نیکویی کردن با لشکر و رعیت، که پادشاه برعیت و لشکر آبادان باشد و دیه بدهقان، پس اگر در آبادانی کوشی جهانداری کنی و بدانک جهانداری با لشکر توان کرد و لشکر بزر توان داشت و زر بعمارت کردن بدست آید و عمارت بعدل و انصاف توان کردن؛ پس از عدل و انصاف غافل مباش. اگر چه بی‌خیانت و صاین باشی همیشه از پادشاه ترسان باش و هیچ کس را از پادشاه چندان نباید ترسید که وزیر را و اگر پادشاهی خرد بود خرد مشمار، که مثال پادشاه‌زادگان چون مثال بچهٔ مرغابی بود و بچهٔ مرغابی را شنا کردن نباید آموخت که پس روزگاری بر نیاید که تا وی از نیک و بد تو آگاه گردد. پس اگر پادشاه بالغ و تمام باشد از دو بیرون نباشد: یا دانا بود، یا نادان؛ اگر دانا بود و بخیانت تو راضی نباشد بوجهی نیکوتر دست تو کوتاه کند و اگر نادان و جاهل باشد نعوذبالله بوجهی هر کدام زشت‌تر بود ترا معزول کند و از دانا مگر بجان برهی و از نادان و جاهل بهیچ روی نرهی و دیگر هر کجا پادشاه رود او را تنها مگذار، تا دشمنان تو با وی فرصت بدی نجویند و فرصت بد گفتن تو نیابد و او را از حال خویش بنگر دانند و غافل مباش از پیوسته پرسیدن از حال ولی نعمت و از حال او آگاه بودن، چنان که نزدیکان او جاسوس تو باشند، تا هر نفسی که او زند تو آگاه باشی و هر زهری را با زهری ساخته داری و از پادشاهان اطراف عالم آگاه باش و چنان باید که در هیچ ملکی دوست و دشمن نو شربتی آب نخورند که کسان ایشان ترا باز ننمایند و تو از مملکت وی همچنان آگاه باش که از مملکت پادشاه خویش.

Ҳикоят : шунӯдам ки брўзгори Фхролдўлаҳ , соҳиби асмъили бен ибоди ду рӯз бсроӣ наомад ва бдиўон нанишасту касро бори надод . Манеҳӣ Фхролдўлаҳро боз намӯд . Фхролдўлаҳ кас фиристод ки : хабари дилтангии ту шунӯдам , туро агар ҷой дилтангӣ ҳаст дар мамлакати бознмоӣ , то мо низ маслиҳати он бар даст гирем ва агар аз мо дилтангӣ ҳаст бигӯед , то узри бозхўоҳим . Соҳиб гуфт : мъозоллаҳ ки бандаро аз худованд дилтангӣ бошаду ҳоли мамлакат бар низомасту худованди бншот машғӯл бошад ки ин дилтангии бандаи зуд зоил гардад . Рӯзи сиўм бсроӣ омад , бар ҳоли хеши хўшдл . Фхролдўлаҳ пурсед ки : дилтангӣ аз чаҳ буд ? гуфт : аз Кошғар манеҳӣ ман навишта буд ки : хоқон бо фалони асФҳсолор суханӣ гуфт натавонистам донистан ки чаҳ гуфт , марои нони бглў фурӯ нашуд аз он дилтангӣ ки чаро бояд ки бкошғри хоқони туркистон суханӣ гуяд ва мо ӣнҷо ндонем ; имрӯзи млотФаҳ дигар омад ки он чаҳ ҳадис буд , дилами хуши гашт .

حکایت: شنودم که بروزگار فخرالدوله، صاحب اسمعیل بن عباد دو روز بسرای نیامد و بدیوان ننشست و کس را بار نداد. منهی فخرالدوله را باز نمود. فخرالدوله کس فرستاد که: خبر دلتنگی تو شنودم، ترا اگر جای دلتنگی هست در مملکت بازنمای، تا ما نیز مصلحت آن بر دست گیریم و اگر از ما دلتنگی هست بگوید، تا عذر بازخواهیم. صاحب گفت: معاذالله که بنده را از خداوند دلتنگی باشد و حال مملکت بر نظام است و خداوند بنشاط مشغول باشد که این دلتنگی بنده زود زایل گردد. روز سیوم بسرای آمد، بر حال خویش خوشدل. فخرالدوله پرسید که: دلتنگی از چه بود؟ گفت: از کاشغر منهی من نوشته بود که: خاقان با فلان اسفهسالار سخنی گفت نتوانستم دانستن که چه گفت، مرا نان بگلو فرو نشد از آن دلتنگی که چرا باید که بکاشغر خاقان ترکستان سخنی گوید و ما اینجا ندانیم؛ امروز ملاطفهٔ دیگر آمد که آن چه حدیث بود، دلم خوش گشت.

Пас бояд ки бар аҳволи мулӯки олам матлаъ бошӣ ва ҳолҳо боз май намоеи бхдоўнди хеш , то аз дӯсту душман эмин бошӣу ҳоли кифояти ту маълум шавад ва ҳар амалӣ ки бксии диҳии бсзоўори амали даҳ ва аз баҳри тамаъи ҷаҳон дар дасти бедодгарони мада , { ки бзрҷмҳрро пурседанд ки : чун тўӣӣ дар миёни шуғлу кори оли сосон буд чаро кори эшон музтариби гашт ? гуфт : зеро ки дар корҳои бузурги истионат бар ғуломон кучак карданд , то кор эшон бидон ҷойгоҳ расед }у омили муфлисро шуғли мФрмоӣ , ки вай то хештан ббрг накунад ббрги ту машғӯл нашавад , на бинӣ ки чун киштҳоу {и пои }и лизҳоро об диҳанд агар ҷӯии кишту полез тар бошад оби зуд бполиз расад , аз онки ҷои нами ноки об бисёр нахурд ва агар ҷӯй хушк бошад ва аз дербоз об нахурда бошад чун об дар он ҷӯй афкананд то нахусти ҷӯйтар ва сироб нашавад обро бикушт ва полез нарасонад ; пас омил бенаво чун ҷӯй хушкаст , нахусти барг хеш созад онгоҳи барги туу дигари фармони хешро бузурги дор ва магузор ки касе фармони туро хилоф кунад бҳичи навъ .

پس باید که بر احوال ملوک عالم مطلع باشی و حالها باز می‌نمایی بخداوند خویش، تا از دوست و دشمن ایمن باشی و حال کفایت تو معلوم شود و هر عملی که بکسی دهی بسزاوار عمل ده و از بهر طمع جهان در دست بیدادگران مده، {که بزرجمهر را پرسیدند که: چون توئی در میان شغل و کار آل‌ساسان بود چرا کار ایشان مضطرب گشت؟ گفت: زیرا که در کارهای بزرگ استعانت بر غلامان کوچک کردند، تا کار ایشان بدان جایگاه رسید} و عامل مفلس را شغل مفرمای، که وی تا خویشتن ببرگ نکند ببرگ تو مشغول نشود، نه بینی که چون کشتها و {پا}لیز ها را آب دهند اگر جوی کشت و پالیز تر باشد آب زود بپالیز رسد، از آنک جای نم‌ناک آب بسیار نخورد و اگر جوی خشک باشد و از دیرباز آب نخورده باشد چون آب در آن جوی افکنند تا نخست جوی تر و سیرآب نشود آب را بکشت و پالیز نرساند؛ پس عامل بی‌نوا چون جوی خشک است، نخست برگ خویش سازد آنگاه برگ تو و دیگر فرمان خویش را بزرگ دار و مگذار که کسی فرمان ترا خلاف کند بهیچ نوع.

Ҳикоят : чунон шунӯдам ки Абулфазли балъамӣ , саҳли Хуҷандро соҳиби девонӣ Самарқанд дод , маншур бинвиштанду тўқиъи бкрднд ва халъат бидод . Он рӯз ки бхўост рафт бсроӣ хоҷа бирафт бўдоъ кардану фармон хостан . Чун хизмати видоъи бикраду дъоء хайр бигуфт ва он суханӣ ки бзоҳри хост гуфтан бигуфт пас хилвати хост ; хоҷаи ҷой холӣ фармуд кардан . Саҳл гуфт : бақои боди худовандро , банда чун бараваду басар шуғл шавад ночораи азинҷои фармонҳо равон бошад , худованд бо банда нишоне кунад то кадоми нишонро пеш бояд бурдан , то бандаи бидонад ки онк бояд кардан кадомаст ва онк набояд кардани кадом . Абулфазл балъамӣ гуфт : эй саҳл , некӯ гуфтӣ ва донам ки ин брўзгори дарози андешӣда , моро низ андеша бибояд кардан , то дар андешем , дар вақт ҷавоб натавон дод , рӯзӣ чанд таваққуф кун . Саҳли Хуҷандии бахона боз рафт . Сулаймони бен яҳёи алсмғониро соҳиби девонӣ Самарқанд доданд ва бо халъату маншури бФрстоднду саҳлро фармуд ки : як сол бояд ки аз хонаи беруни ниёе . Саҳли як соли бахона хеш бинишаст бзндон . Баъд аз солӣ ӯро пеш хонд ва гуфт : ё саҳли моро чаҳ вақти дида будӣ бар ду фармон : яке рост ва яке дурӯғ ? бузургони оламро бшмшир фармон бурдорӣ омӯзем , фармони мо яке бошад , дар мо чаҳ аҳмақӣ дидӣ ки мо кеҳтарони хешро нофармон бурдорӣ омӯзем ? онч хоҳем кард бФрмоиим ва онч нахоҳем кард нФрмоиим , моро аз касе бимӣ ва тарсӣ нест ва на низ дар шуғл оҷиз ойем ва ин гумон ки ту дар мо барадии кор оҷизон бошад , чун ту моро дар шуғл пиёда донистӣ мо низ дар амали туро пиёда донистем , то ту бидон дил баъамал нарӯй ки моро фурмоне буд ва бидон кор накунӣу касро Зуҳра набошад ки бФрмони мо кор накунад .

حکایت: چنان شنودم که ابوالفضل بلعمی، سهل خجند را صاحب دیوانی سمرقند داد، منشور بنوشتند و توقیع بکردند و خلعت بداد. آن روز که بخواست رفت بسرای خواجه برفت بوداع کردن و فرمان خواستن. چون خدمت وداع بکرد و دعاء خیر بگفت و آن سخنی که بظاهر خواست گفتن بگفت پس خلوت خواست؛ خواجه جای خالی فرمود کردن. سهل گفت: بقا باد خداوند را، بنده چون برود و بسر شغل شود ناچاره ازینجا فرمانها روان باشد، خداوند با بنده نشانی کند تا کدام نشان را پیش باید بردن، تا بنده بداند که آنک باید کردن کدام است و آنک نباید کردن کدام. ابوالفضل بلعمی گفت: ای سهل، نیکو گفتی و دانم که این بروزگار دراز اندیشیدهٔ، ما را نیز اندیشه بباید کردن، تا در اندیشیم، در وقت جواب نتوان داد، روزی چند توقف کن. سهل خجندی بخانه باز رفت. سلیمان بن یحیی الصمغانی را صاحب دیوانی سمرقند دادند و با خلعت و منشور بفرستادند و سهل را فرمود که: یک‌سال باید که از خانه بیرون نیایی. سهل یک‌سال بخانهٔ خویش بنشست بزندان. بعد از سالی او را پیش خواند و گفت: یا سهل ما را چه وقت دیده بودی بر دو فرمان: یکی راست و یکی دروغ؟ بزرگان عالم را بشمشیر فرمان‌برداری آموزیم، فرمان ما یکی باشد، در ما چه احمقی دیدی که ما کهتران خویش را نافرمان‌برداری آموزیم؟ آنچ خواهیم کرد بفرماییم و آنچ نخواهیم کرد نفرماییم، ما را از کسی بیمی و ترسی نیست و نه نیز در شغل عاجز آییم و این گمان که تو در ما بردی کار عاجزان باشد، چون تو ما را در شغل پیاده دانستی ما نیز در عمل ترا پیاده دانستیم، تا تو بدان دل بعمل نروی که ما را فرمانی بود و بدان کار نکنی و کس را زهره نباشد که بفرمان ما کار نکند.

Пас то ту бошӣ тўқиъ бдрўғ макун ва агар омили бФрмони ту корӣ накунад уқубати балиғи фармой , то тўқиъи худро бзндгонии хеши муаззам ва равон накунӣ аз пас ту бар тўқиъи ту кас кор накунад , чунонк акнӯн бар тўқиъи вазирони гузашта кор мекунанд ; пас подшоҳону вазиронро бояд ки фармон яке бошаду амреи қотеъ , то ҳишмат бар ҷой монад ва шуғлҳо равон буд ва нбиз махӯр , ки аз нбиз хӯрдани ғифлату ръўнту бузаи хезаду нъўзболлаҳ аз вазиру омили раъно ва низ чун подшоҳ ба нбиз хӯрдан машғӯл бошаду вазири ҳам бнбиз хӯрдан машғӯл бошад зуди халал дар мамлакат роҳ ёбад , пас худроу меҳтари худро хиёнат карда бошӣ . Чунин бош ки гуфтам , ки вазирони посбон мамлакат бошанду сахти зишт буд ки посбонро посбонии дигар бояд . Пас агар иттифоқ вазирӣ науфтад ва асФҳсолорӣ бошӣ шарти асФҳсолории нигоҳи дору биллоҳи алтўФиқ .

پس تا تو باشی توقیع بدروغ مکن و اگر عامل بفرمان تو کاری نکند عقوبت بلیغ فرمای، تا توقیع خود را بزندگانی خویش معظم و روان نکنی از پس تو بر توقیع تو کس کار نکند، چنانک اکنون بر توقیع وزیران گذشته کار میکنند؛ پس پادشاهان و وزیران را باید که فرمان یکی باشد و امری قاطع، تا حشمت بر جای ماند و شغلها روان بود و نبیذ مخور، که از نبیذ خوردن غفلت و رعونت و بزه خیزد و نعوذبالله از وزیر و عامل رعنا و نیز چون پادشاه به نبیذ خوردن مشغول باشد و وزیر هم بنبیذ خوردن مشغول باشد زود خلل در مملکت راه یابد، پس خود را و مهتر خود را خیانت کرده باشی. چنین باش که گفتم، که وزیران پاسبان مملکت باشند و سخت زشت بود که پاسبان را پاسبانی دیگر باید. پس اگر اتفاق وزیری نیفتد و اسفهسالاری باشی شرط اسفهسالاری نگاه دار و بالله التوفیق.