Бидон эй писар ки агар подшоҳ бошӣ порсо бошу чашму даст аз ҳарами мардумони даври дору пок шалвор бош , ки поки шалвории пок динӣаст ва дар ҳар кории ройро фармон бурдор худ кун ва ҳар корӣ ки бихоҳӣ кард бо хирад машварат кун , ки вазири подшоҳии хиради сет ва то рӯй диранги бинии шитоб задагӣ макун ва ҳар корӣ ки дрхўоҳӣ шудани нахусти шумори берун омадан он баргир ва то охир набинӣ аввали мубин ва дар ҳамаи кории мудорои нигоҳи дор ва ҳар корӣ ки ба мудоро барояд ҷуз ба мудоро пеш мабару бедод писанд мабошу ҳамаи корҳоу суханҳоро ба чашм дод байн , то дар ҳамаи корҳо ҳақ ва ботил битавонӣ дидан , ки чун подшоҳи чашми хирадмандӣ кушода надорад тариқи ҳақу ботил бар вай кушода нашавад , ҳамеша рост гӯй бош валикин кам гӯй ва кам ханда бош , то кеҳтари ани ту бо ту далер нигараданд , ки гуфтаанд ки : бадтарӣни кории подшоҳро далер ӣ раияту нофармонӣ ҳошит бошаду атое ки азу бибояд ба мустаҳаққон бирасаду азиз дидор бош , то ба чашми раияту лашкарӣ хор нагардӣ ва зинҳор хештанро хори мадор ва бар халқони ҳақи таъолӣ раҳим бош ; аммо бар бераҳмон раҳмат макуну бахшоиш одат макун , влкн ба сиёсат бош , хосса бо вазири хеш , албата хештанро таслими алқлбӣ ба вазир хеш манимоӣу якбораи муҳтоҷи рой ӯ мабош ва ҳар суханӣ ки вазир бигӯед дар боб касеу тариқӣ ки намояд бишинав , аммо дар вақт иҷобат макун , бигӯӣ : ки то бингарем , онгоҳ чунонк бояд бФрмоиим ; баъд аз он тафаҳҳуси он кор бифармоӣ кардан , то дар он кори салоҳ ту меҷӯяд ё нафъи хеш , чун маълум кардӣ онгоҳ чунонк савоби бинӣ ҷавоб медаҳ , то турои забуни рой хеш надонад . Ҳар касро ки вазорат додӣ дар вазорат ӯро тамкинӣ тамом кун , то корҳоу шуғлу мамлакати ту фурӯ баста намонад { ва агар пер бошӣ ё ҷавони вазири пери дору ҷавонро вазорати мада , аз онкӣ гуфтаанд андарин боб , ъ :

بدان ای پسر که اگر پادشاه باشی پارسا باش و چشم و دست از حرم مردمان دور دار و پاک شلوار باش، که پاک شلواری پاک دینی است و در هر کاری رای را فرمان‌بردار خود کن و هر کاری که بخواهی کرد با خرد مشورت کن، که وزیر پادشاهی خرد‌ست و تا روی درنگ بینی شتاب زدگی مکن و هر کاری که درخواهی شدن نخست شمار بیرون آمدن آن برگیر و تا آخر نبینی اول مبین و در همه کاری مدارا نگاه دار و هر کاری که به مدارا برآید جز به مدارا پیش مبر و بیداد پسند مباش و همه کارها و سخن‌ها را به چشم داد بین، تا در همه کارها حق و باطل بتوانی دیدن، که چون پادشاه چشم خردمندی گشاده ندارد طریق حق و باطل بر وی گشاده نشود، همیشه راست گوی باش ولیکن کم گوی و کم خنده باش، تا کهتر‌ان تو با تو دلیر نگردند، که گفته‌اند که: بدترین کاری پادشاه را دلیر‌ی رعیت و نافرمانی حاشیت باشد و عطایی که ازو بباید به مستحقان برسد و عزیز دیدار باش، تا به چشم رعیت و لشکری خوار نگردی و زینهار خویشتن را خوار مدار و بر خلقان حق تعالی رحیم باش؛ اما بر بی‌رحمان رحمت مکن و بخشایش عادت مکن، ولکن به سیاست باش، خاصه با وزیر خویش، البته خویشتن را تسلیم القلبی به وزیر خویش منمای و یکباره محتاج رای او مباش و هر سخنی که وزیر بگوید در باب کسی و طریقی که نماید بشنو، اما در وقت اجابت مکن، بگوی: که تا بنگریم، آنگاه چنانک باید بفرماییم؛ بعد از آن تفحص آن کار بفرمای کردن، تا در آن کار صلاح تو می‌جوید یا نفع خویش، چون معلوم کردی آنگاه چنانک صواب بینی جواب میده، تا ترا زبون رای خویش نداند. هر کس را که وزارت دادی در وزارت او را تمکینی تمام کن، تا کارها و شغل و مملکت تو فرو بسته نماند {و اگر پیر باشی یا جوان وزیر پیر دار و جوان را وزارت مده، از آنکه گفته‌اند اندرین باب، ع:

Биҷузи пери солор лашкар мабод

بجز پیر سالار لشکر مباد

Агар ту пер бошӣ зишт бошад ки ҷавонии мудаббир пер бошад ва агар ту ҷавон бошӣу вазири ҷавони оташи ҷавонӣ ҳар ду ба ҳам ёр шаваду баҳри ду оташи мамлакат сӯхта гардад ва бояд ки вазир баӣ рӯй бошаду пер ё кҳлу тамоми қӯту қавии таркибу бузурги шикам , вазири наҳифу кӯтоҳу сиёҳи ришро ҳеҷ шикваӣ набӯд , вазир бояд ки бузурги риш буд ба ҳақиқат .

اگر تو پیر باشی زشت باشد که جوانی مدبر پیر باشد و اگر تو جوان باشی و وزیر جوان آتش جوانی هر دو به هم یار شود و بهر دو آتش مملکت سوخته گردد و باید که وزیر بهی روی باشد و پیر یا کهل و تمام قوت و قوی ترکیب و بزرگ شکم، وزیر نحیف و کوتاه و سیاه ریش را هیچ شکوهی نبود، وزیر باید که بزرگ ریش بود به حقیقت.

Ҳикоят : чунонкии султони туғрули бики хост ки аз вузарои хуросон касеро вазорат диҳад ; донишмандиро ихтиёр карданд ва он донишмандро ришӣ то ба ноф буд сахти тавилу ариз . ӯро ҳозир карданду пайғоми султон ба вай доданд ки : вазорати хеши номзад ту кардем , бояд кадхудоеи мо ба дастгирӣ аз ту шоистатар касеро наме байнами дарин вазорат . Донишманд гуфт : худованди оламро бигӯед ки : турои ҳазор соли бақои бод , вазорати пешае сет ки онро бисёр олат ба кори ҳаме бояд ва аз ҳамаи олат бо бандаи ҷуз риш нест , худованд ба риши бндۂи дуои гӯ ғарра нашавад ва ин хизмат касе дигарро фармоед .

حکایت: چنانکه سلطان طغرل بیک خواست که از وزرای خراسان کسی را وزارت دهد؛ دانشمندی را اختیار کردند و آن دانشمند را ریشی تا به‌‌ناف بود سخت طویل و عریض. او را حاضر کردند و پیغام سلطان به وی دادند که: وزارت خویش نامزد تو کردیم، باید کدخدایی ما به‌دست گیری از تو شایسته‌تر کسی را نمی‌بینم درین وزارت‌. دانشمند گفت: خداوند عالم را بگویید که: ترا هزار سال بقا باد، وزارت پیشه‌ای‌ست که آنرا بسیار آلت به‌کار همی باید و از همه آلت با بنده جز ریش نیست، خداوند به ریش بندۂ دعا گو غره نشود و این خدمت کسی دیگر را فرماید.

Ва бо ӯ ва бо пайвастагон ӯ некуӣ кун , дар маош додану хӯбӣ кардан тақсир макун ; аммо хуишону пайвастагони вазирро ҳеҷ амали мФрмоӣ , ки як бораи ббаҳ ба гурба натавон супурд , ки вай ба ҳеҷ ҳоли ҳисоби пайвастагони хеш ба ҳақ накунад ва аз баҳри моли ту хуишони худро ниёзорад ва низ касони вазир ба қӯти вазири сад бедодӣ кунанд бар мардумон ки бегона аз он сад яке накунад , вазир аз касони хеш имзо кунад ва аз бегона накунад ва бар дузд раҳмат макуну афв кардани хӯнии равои мадор , ки агар мустаҳаққ хӯн набошад ту низ ба қиёмат гирифтор бошӣ . Аммо бар чокарони худ ба раҳмат бош ва эшонро аз бади нигоҳ нон бош , ки худованд чун шубон бошаду кеҳтар чун рама , агар шубон бар рамаи хеш бераҳмат буд ва эшонро аз сбоъ нигоҳ надорад зуд ҳалок шаванд ва ҳар касеро қистӣ пайдо куну эътимод бар он макун ки бидид карда бошӣ ва ҳар касеро шуғлии фармойу шуғлӣ азишон бози мадор , то он нафъ ки аз он шуғл биёбанд бо қисти хеш музоф кунанд ва бе тақсиртар зӣанд ва ту дар боби эшон беандеша тар бошӣ , ки чокари ан аз баҳр шуғл доранд валикин чун ту чокариро шуғлии диҳӣ нек бингару шуғлро ба сазовори шуғли даҳ ва касе ки на мустаҳаққ шуғл бошад вайро мФрмоӣ , чунонк касе шароби дориро шояд фаррошии мФрмоӣу онки хазинаи дориро шояд ҳоҷибии мада ва ҳар кориро ба касе натавон дод , ки гуфтаанд : лкли амали риҷол , то забони тоънон дар ту дароз нагардад ва дар шуғли халали дрнёрд , аз баҳри онк чун чокариро корӣ фармое ва ӯ надонад ва барои нафъи хеш ба ҳеҷ ҳол нагӯяд ки : намедонам ва мекунаду лекини шуғл бо фасод бошад ; пас кор ба кордон сипор , то аз дарди сар руста бошӣ , байт :

و با او و با پیوستگان او نیکویی کن، در معاش دادن و خوبی کردن تقصیر مکن؛ اما خویشان و پیوستگان وزیر را هیچ عمل مفرمای، که یک‌باره ببه به گربه نتوان سپرد، که وی به هیچ حال حساب پیوستگان خویش به حق نکند و از بهر مال تو خویشان خود را نیازارد و نیز کسان وزیر به قوت وزیر صد بیدادی کنند بر مردمان که بیگانه از آن صد یکی نکند، وزیر از کسان خویش امضا کند و از بیگانه نکند و بر دزد رحمت مکن و عفو کردن خونی روا مدار، که اگر مستحق خون نباشد تو نیز به قیامت گرفتار باشی. اما بر چاکران خود به رحمت باش و ایشان را از بد نگاه نان باش، که خداوند چون شبان باشد و کهتر چون رمه‌، اگر شبان بر رمهٔ خویش بی‌رحمت بود و ایشان را از سباع نگاه ندارد زود هلاک شوند و هر کسی را قسطی پیدا کن و اعتماد بر آن مکن که بدید کرده باشی و هر کسی را شغلی فرمای و شغلی ازیشان باز مدار، تا آن نفع که از آن شغل بیابند با قسط خویش مضاف کنند و بی تقصیرتر زیند و تو در باب ایشان بی اندیشه‌تر باشی، که چاکر‌ان از بهر شغل دارند ولیکن چون تو چاکری را شغلی دهی نیک بنگر و شغل را به سزاوار شغل ده و کسی که نه مستحق شغل باشد وی را مفرمای، چنانک کسی شراب داری را شاید فراشی مفرمای و آنک خزینه داری را شاید حاجبی مده و هر کاری را به کسی نتوان داد، که گفته‌اند: لکل عمل رجال، تا زبان طاعنان در تو دراز نگردد و در شغل خلل درنیارد، از بهر آنک چون چاکری را کاری فرمایی و او نداند و برای نفع خویش به هیچ حال نگوید که: نمی‌دانم و می‌کند و لیکن شغل با فساد باشد؛ پس کار به کاردان سپار، تا از درد سر رسته باشی، بیت:

Пас агар туро дар ҳақ касе аноятӣ бошаду хоҳӣ ки ӯро муҳташами гирдоне беамал ӯро неъмату ҳишмати тавон додан , беонк ӯро шуғлии но воҷиб фармое , то бар нодонии хеш гувоҳӣ надода бошӣ ва дар подшоҳӣ хеш магузор ки касе фармони туро хор дорад , ки туро хор дошта бошад , ки дар подшоҳии роҳат дар фармон доданаст ва агар на сӯрати подшоҳ бо раият баробарасту фарқи миёни подшоҳ ва раият онаст ки ваии фармон даҳасту раият фармон бурдор .

پس اگر ترا در حق کسی عنایتی باشد و خواهی که او را محتشم گردانی بی‌عمل او را نعمت و حشمت توان دادن، بی آنک او را شغلی نا‌واجب فرمایی، تا بر نادانی خویش گواهی نداده باشی و در پادشاهی خویش مگذار که کسی فرمان ترا خوار دارد، که ترا خوار داشته باشد، که در پادشاهی راحت در فرمان دادن است و اگر نه صورت پادشاه با رعیت برابر است و فرق میان پادشاه و رعیت آنست که وی فرمان ده است و رعیت فرمان‌بردار.

Ҳикоят : эй писари шунӯдам ки ба рӯзгори ҷади ту султони Маҳмӯдро омилӣ буд абўолФтҳ бастӣ гуфтандӣ . Омилии нсоء ба вай дода буданд . Аз нисои мардиро бигирифту неъматӣ аз вай бастанду зёъи вайро мавқуф карду мардро зиндон кард . Баъди азин мард ҳилтӣ кард ва аз зиндон бигурехт ва мерафт то ба ғазнӣну пеши султони роҳи ҷуст ва дод хост . Султон фармуд то вайро нома девонӣ навиштанд . Мард меомад то нисоу нома арза кард . Ин омил гуфт ки : ин мард дигар бора ба ғазнӣн нараваду султонро набинад . Он зёъи ваии бози надод ва ба номаи ҳеҷ кор накард . Марди дигари бораи роҳи ғазнӣн пеш гирифт ва мерафт . Чун ба ғазнӣн барисед ҳар рӯз ба дар сарои султон Маҳмӯд рафтӣ , то оқибати як рӯзи султон аз боғ берун меомад , фарёди бардошт ва аз омил нисо бинолед . Султони дигари бора нома фармуд . Мард гуфт : як бори омадаму номаи барадам , ба нома кор намекунад . Султон дилтанг шуд ва дар он соъати дили машғӯл буду дилтанг буд , султон гуфт : бар ман нома додани сет , агар фармон накунанд ман чаҳ кунам ? бираву хок бар сар кун . Мард гуфт : эй подшоҳ , омили ту ба фармони ту кор накунад марои хок бар сар бояд кард ? султон Маҳмӯд гуфт : нае хоҷа , ғалат гуфтам , марои хок бар сар бояд кард . Дар ҳоли ду ғуломи сароеро ном зад кард , то ба нисои рафтанду шаҳнаи навоҳиро ҳозир карданд ва он нома дар гардан абўолФтҳ овехтанд ва бар дар дия бар дор карданд ва мунодӣ карданд ки : ин сазоӣ онкасаст ки ба фармони худовандгори худ кор накунад . Баъд аз он ҳеҷ касро Зуҳра набӯд ки ба фармони худовандгор кор накунаду амрҳо нофизи гашту мардумон дар роҳати афтоданд .

حکایت: ای پسر شنودم که به روزگار جد تو سلطان محمود را عاملی بود ابوالفتح بستی گفتندی. عاملی نساء به وی داده بودند. از نسا مردی را بگرفت و نعمتی از وی بستاند و ضیاع وی را موقوف کرد و مرد را زندان کرد. بعد ازین مرد حیلتی کرد و از زندان بگریخت و می‌رفت تا به غزنین و پیش سلطان راه جست و داد خواست. سلطان فرمود تا وی‌را نامهٔ دیوانی نوشتند. مرد می‌آمد تا نسا و نامه عرضه کرد. این عامل گفت که: این مرد دگر باره به غزنین نرود و سلطان را نبیند. آن ضیاع وی باز نداد و به نامه هیچ کار نکرد. مرد دیگر باره راه غزنین پیش گرفت و می‌رفت. چون به غزنین برسید هر روز به‌در سرای سلطان محمود رفتی، تا عاقبت یک روز سلطان از باغ بیرون می‌آمد، فریاد برداشت و از عامل نسا بنالید. سلطان دیگر باره نامه فرمود. مرد گفت: یک‌بار آمدم و نامه بردم، به نامه کار نمی‌کند. سلطان دلتنگ شد و در آن ساعت دل مشغول بود و دلتنگ بود، سلطان گفت: بر من نامه دادن‌ست، اگر فرمان نکنند من چه کنم‌؟ برو و خاک بر سر کن. مرد گفت: ای پادشاه، عامل تو به فرمان تو کار نکند مرا خاک بر سر باید کرد؟ سلطان محمود گفت: نه ای خواجه، غلط گفتم، مرا خاک بر سر باید کرد. در حال دو غلام سرایی را نام‌زد کرد، تا به نسا رفتند و شحنهٔ نواحی را حاضر کردند و آن نامه در گردن ابوالفتح آویختند و بر در دیه بر دار کردند و منادی کردند که: این سزای آنکس است که به فرمان خداوندگار خود کار نکند. بعد از آن هیچ کس را زهره نبود که به فرمان خداوندگار کار نکند و امر‌ها نافذ گشت و مردمان در راحت افتادند.

Ҳикоят : бидон эй писар ки чун масъӯд ба подшоҳӣ нишаст тариқи шуҷоату мардонагӣ бар даст бигирифт , аммо тариқи малики доштан ҳеҷ намедонист ва аз подшоҳӣ бо канизакони ъушрат ихтиёр кард . Чун лашкару уммоли диданд ки ӯ ба чаҳ машғӯл мебошад тариқи нофармонӣ бар даст гирифтанду шуғлҳои мардумони фурӯ баста шуду лашкару раият далер шуданд , то рӯзӣ аз работи Фроўаҳи зании мазлӯмаи биомд ва бинолед аз омили он вилоят . Султони масъӯд ӯро нома дод , омил бидон кор накард ва гуфт : ин перзани дигари бора ба ғазнӣн нашавад . Перзани дигари бора ба ғазнӣн рафт ва ба мазолим шуду бори хост ва дод хост . Султони масъӯд ӯро нома Эй фармуд . Перзан гуфт : як бори номаи барадам : кор намекунад . Масъӯд гуфт : ман чаҳ тавонам кардан ? перзан гуфт : вилояти чандон дор ки ба номаи ту кор кунанду дигар раҳо кун , то касе дорад ки ба нома ӯ кор кунанд ва ту ҳам чунин бар сари ъушрат ҳаме бошӣ , то бандагони худои таъолӣ дар блоءи зулми уммол ту намонанд . Масъӯди сахт хаҷал шуд . Бифармуд то дод он перзан бидоданд ва он омилро ба дарвозаи бёўихтнд . Пас аз он аз хоби ғифлат бедор шуд ва касеро Зуҳра набӯд ки дар фармон ӯ тақсир кардӣ .

حکایت: بدان ای پسر که چون مسعود به پادشاهی نشست طریق شجاعت و مردانگی بر دست بگرفت، اما طریق ملک داشتن هیچ نمی‌دانست و از پادشاهی با کنیزکان عشرت اختیار کرد. چون لشکر و عمال دیدند که او به چه مشغول می‌باشد طریق نافرمانی بر دست گرفتند و شغل‌های مردمان فرو بسته شد و لشکر و رعیت دلیر شدند، تا روزی از رباط فراوه زنی مظلومه بیآمد و بنالید از عامل آن ولایت. سلطان مسعود او را نامه داد، عامل بدان کار نکرد و گفت: این پیرزن دیگر باره به غزنین نشود. پیرزن دیگر باره به غزنین رفت و به مظالم شد و بار خواست و داد خواست. سلطان مسعود او را نامه‌ای فرمود. پیرزن گفت: یک بار نامه بردم: کار نمی‌کند. مسعود گفت: من چه توانم کردن؟ پیرزن گفت: ولایت چندان دار که به نامهٔ تو کار کنند و دیگر رها کن، تا کسی دارد که به نامهٔ او کار کنند و تو هم‌چنین بر سر عشرت همی باشی، تا بندگان خدای تعالی در بلاء ظلم عمال تو نمانند. مسعود سخت خجل شد. بفرمود تا داد آن پیرزن بدادند و آن عامل را به دروازه بیاویختند. پس از آن از خواب غفلت بیدار شد و کسی را زهره نبود که در فرمان او تقصیر کردی.

Пас подшоҳ ки фармон ӯ равон набошад на подшоҳ бошад , ҳам чунонк миён ӯу миёни мардумони фарқи сети миёни фармон ӯу фармони дигарон фарқ бояд , ки низоми малик дар равонии фармони сету равонии фармони ҷуз ба сиёсат набошад ; пас дар сиёсати намӯдан тақсир набояд кард то амрҳо равон бошаду шуғлҳо бетақсиру дигари сипоҳро нигоҳдор ва бар сари раият мусаллат макун , ҳам чунонк маслиҳати лашкари нигоҳдории маслиҳати раият низ нигоҳдор , аз баҳри онкии подшоҳ чун офтоби сет , нишоед ки бар яке тобад ва бар яке нтобад ва низ раият ба адл тавон дошту раият аз адл ободон бошад , ки дахл аз раият ҳосил мешавад , пас бедодро дар мамлакати роҳи мада , ки хонаи маликон аз дод бар ҷой бошад ва қадим гардаду хонаи бидодгари ан зуд нест шавад , аз баҳр онк дод ободонӣ буду бедоди вайронӣу ободонӣ ки бар дод буд бимонаду вайронӣ ба бе додӣ зуд вайрон шавад , чунонк ҳукамо гуфтаанд : чашмаи хуррамии олами подшоҳ одиласту чашмаи джмии подшоҳ золимаст ва бар дарди бандагони худованди таъолӣ сабур мабошу пайвастаи хилвати дӯсти мадор , ки чун ту аз лашкару мардум нФўр бошӣ лашкар аз ту нФўр гирданд ва дар некӯи доштани лашкару раият тақсир макун , ки агар тақсир кунӣ он тақсири тавфир душманон бошад . Аммо лашкари ҳама аз як ҷинси мадор , ки ҳар подшоҳиро ки лашкари як ҷинс бошад ҳамеша асир лашкар бошаду доими забуни лашкар хеш бошад , аз баҳри онки як ҷинси муттафиқ якдигар бошанд ва эшонро ба якдигар натавон молида , чун аз ҳар ҷинс бошад ин ҷинсро бидон ҷинс бимоланд ва он ҷинсро бад-ӣни ҷинс молаш диҳанд , то он қавм аз бими ин қавм ва ин қавм аз бими он қавм бетоъатӣ натавонанд кардану фармони ту бар лашкари ту равон бошаду худованди ҷади ту султони Маҳмӯди чаҳор ҳазор ғулом тарк дошт ва ҳазор ҳиндӯу доими ҳиндӯонро ба таркон молидаӣу тарконро ба ҳиндӯи ан , то ҳар ду ҷинси мутӣъ ӯ будандӣ ва ҳар вақте лашкари хешро ба нон ва нбиз хон ва бо эшон никуӣ кун ба халъату слт ва умедҳоу дилгармиҳо намӯдан , валикин чун касеро слтии хоҳӣ фармудан чун андакӣ бошад ба зФони хеш бар сар мулло магӯӣ , дар ниҳон касеро бигӯӣ то парвона бошад , то дун ҳимматӣ набошад бидон чиз ки на дар хур мулӯк бошаду дигари онки хештанро бар сари мардумон маълум карда бошӣ бидӯни ҳимматӣ , ки ман ҳашт сол ба ғазнӣн будам надими султон буд мўдўди ном , ҳаргиз аз ваии се чиз надидам : аввали онк ҳар слтӣ ки кам аз дивист динор будӣ бар сар мулло нагуфтӣ , магар ба парвона . Дувуми онки ҳаргизи чунон нхндидӣ ки дандон ӯ пайдо омадӣ . Сиўми онк чун дар хашм шудӣ ҳаргизи касро дашноми надодӣ ва ин се одати сахти некӯ буд ва шунидам ки малики рӯми ҳам ин одат дорад , аммо эшонро расмӣ ҳаст ки мулӯки аҷаму арабро нест , чунонк агар мулӯки рӯм касеро ба даст хеш бизананд ҳаргиз касеро Зуҳра он набошад ки он мардро бузанд ва то зинда буд гӯйанд ки : ӯро малик ба даст хеш задааст , ҳамчун ӯ мулкӣ бояд то ӯро бузанд . Акнӯн боз ба сухани худ омадам : дигар ба ҳадиси сахо туро натавонам гуфт ки : бастам сахӣ бош ва агар аз сиришти хеш боз натавонӣ истоди бории чунин ки гуфтам бар сари муллои ҳиммати хеш ба мардумон манимоӣ , ки агар саховат накунӣ ҳамаи халқи душман ту гирданд , агар дар вақт бо ту чизе натавонанд кардан чун душманӣ пайдо ояд ҷони хеши фидоӣ ту накунанду дӯсти душман ту бошанд . Аммо ҷаҳд кун то аз шароби подшоҳӣ маст нашӯй ва дар шаш хислат тақсир макуну нигоҳдор : ҳайбат ва доду диҳишу ҳифозу оҳистагӣу рости гӯйӣ , агар подшоҳ аз ин шаш хислати яке даврӣ кунад наздик шавад ба мастии подшоҳӣ ва ҳар подшоҳӣ ки аз подшоҳӣ маст шавад ҳушёрии { ӯ } дар рафтани подшоҳӣ буду андари подшоҳӣ ғофил мабош аз огоҳ бӯдани аҳволи мулӯки олам , чунин бояд ки ҳеҷ подшоҳӣ нафас назанад ки ту огоҳ набошӣ .

پس پادشاه که فرمان او روان نباشد نه پادشاه باشد، هم چنانک میان او و میان مردمان فرق‌ست میان فرمان او و فرمان دیگران فرق باید، که نظام ملک در روانی فرمان‌ست و روانی فرمان جز به سیاست نباشد؛ پس در سیاست نمودن تقصیر نباید کرد تا امرها روان باشد و شغل‌ها بی‌تقصیر و دیگر سپاه را نگاهدار و بر سر رعیت مسلط مکن، هم‌چنانک مصلحت لشکر نگاهداری مصلحت رعیت نیز نگاهدار، از بهر آنکه پادشاه چون آفتاب‌ست، نشاید که بر یکی تابد و بر یکی نتابد و نیز رعیت به عدل توان داشت و رعیت از عدل آبادان باشد، که دخل از رعیت حاصل می‌شود، پس بیداد را در مملکت راه مده، که خانهٔ ملکان از داد بر جای باشد و قدیم گردد و خانهٔ بیدادگر‌ان زود نیست شود، از بهر آنک داد آبادانی بود و بیداد ویرانی و آبادانی که بر داد بود بماند و ویرانی به بی‌دادی زود ویران شود، چنانک حکما گفته‌اند: چشمهٔ خرمی عالم پادشاه عادل است و چشمهٔ دژمی پادشاه ظالم است و بر درد بندگان خداوند تعالی صبور مباش و پیوسته خلوت دوست مدار، که چون تو از لشکر و مردم نفور باشی لشکر از تو نفور گردند و در نیکو داشتن لشکر و رعیت تقصیر مکن، که اگر تقصیر کنی آن تقصیر توفیر دشمنان باشد. اما لشکر همه از یک جنس مدار، که هر پادشاهی را که لشکر یک جنس باشد همیشه اسیر لشکر باشد و دایم زبون لشکر خویش باشد، از بهر آنک یک جنس متفق یکدیگر باشند و ایشان را به یکدیگر نتوان مالید، چون از هر جنس باشد این جنس را بدان جنس بمالند و آن جنس را بدین جنس مالش دهند، تا آن قوم از بیم این قوم و این قوم از بیم آن قوم بی‌طاعتی نتوانند کردن و فرمان تو بر لشکر تو روان باشد و خداوند جد تو سلطان محمود چهار هزار غلام ترک داشت و هزار هندو و دایم هندوان را به ترکان مالیدی و ترکان را به هندو‌ان، تا هر دو جنس مطیع او بودندی و هر وقتی لشکر خویش را به نان و نبیذ خوان و با ایشان نکویی کن به خلعت و صلت و امیدها و دلگرمی‌ها نمودن، ولیکن چون کسی‌را صلتی خواهی فرمودن چون اندکی باشد به زفان خویش بر سر ملا مگوی، در نهان کسی را بگوی تا پروانه باشد، تا دون همتی نباشد بدان چیز که نه در خور ملوک باشد و دیگر آنک خویشتن را بر سر مردمان معلوم کرده باشی بدون همتی، که من هشت سال به غزنین بودم ندیم سلطان بود مودود نام، هرگز از وی سه چیز ندیدم: اول آنک هر صلتی که کم از دویست دینار بودی بر سر ملا نگفتی، مگر به پروانه. دوم آنک هرگز چنان نخندیدی که دندان او پیدا آمدی. سیوم آنک چون در خشم شدی هرگز کس را دشنام ندادی و این سه عادت سخت نیکو بود و شنیدم که ملک روم هم این عادت دارد، اما ایشان‌را رسمی هست که ملوک عجم و عرب را نیست، چنانک اگر ملوک روم کسی را به دست خویش بزنند هرگز کسی‌را زهرهٔ آن نباشد که آن مرد را بزند و تا زنده بود گویند که: او را ملک به‌دست خویش زده است، همچون او ملکی باید تا او را بزند. اکنون باز به‌سخن خود آمدم: دیگر به‌حدیث سخا ترا نتوانم گفت که: بستم سخی باش و اگر از سرشت خویش باز نتوانی ایستاد باری چنین که گفتم بر سر ملا همت خویش به مردمان منمای، که اگر سخاوت نکنی همه خلق دشمن تو گردند، اگر در وقت با تو چیزی نتوانند کردن چون دشمنی پیدا آید جان خویش فدای تو نکنند و دوست دشمن تو باشند. اما جهد کن تا از شراب پادشاهی مست نشوی و در شش خصلت تقصیر مکن و نگاهدار: هیبت و داد و دهش و حفاظ و آهستگی و راست گویی، اگر پادشاه از این شش خصلت یکی دوری کند نزدیک شود به مستی پادشاهی و هر پادشاهی که از پادشاهی مست شود هشیاری {او} در رفتن پادشاهی بود و اندر پادشاهی غافل مباش از آگاه بودن احوال ملوک عالم، چنین باید که هیچ پادشاهی نفس نزند که تو آگاه نباشی.

Ҳикоят : ман аз амири мозии падарами раҳмаи аллоҳу тӯли бқок ё валадии шунӯдам ки : Фхролдўлаҳ аз бародари хеш ъздолдўлаҳ бигурехт ва ба ҳеҷ ҷой мақом натавонист кардан , ба даргоҳи падар ман омад малики Қобӯс ба зинҳору ҷади ман ӯро амон доду бпзирФту биҷой ӯ бисёр икром карду аммаи маро ба вай дод ва дар он никоҳ аз ҳади гузашта хуррамӣ карданд , аз онки ҷаддаи ман холаи Фхролдўлаҳ буду падари ману Фхролдўлаҳ ҳар ду духтари зодаи ҳасан фирӯзон буданд . Пас ъздолдўлаҳ расӯлӣ фиристод ба наздики шамси алмъолӣу нома Эй бидод ва дар тҳмид нома гуфта буд ки : ъздолдўлаҳ бисёр салом мефиристад ва мегуяд ки : бародарами Амиралии онҷои омадаи сет ва ту доне ки миёни мо ва шумо бародарӣу дӯстӣ чигунаасту хонивода ҳар ду якеаст ва ин бародари ман душмани ман сет , бояд ки ӯро ба наздик ман фиристӣ , то ман мукофоти ин аз вилояти хеш ҳар ноҳит ки хоҳӣ ба ту бози гузораму дӯстии мо мؤкд бошад ; пас агар нахоҳӣ ки ин бадномӣ бар хештан наҳй ҳамонҷо ӯро заҳри даҳ , то ғарази ман ба ҳосил ояду туро бадномӣ набошад ва он ноҳит ки ту хоҳии туро ҳосил шавад . Амири шамс алмъолӣ гуфт : субҳони аллоҳ ! чаҳ воҷиб кунад чунон муҳташамиро бо чун манӣ чунин сухани гуфтан ? ки мумкин набошад ки корӣ кунам ки то қиёмати бадномӣ дар гардан ман бимонад . Пас расӯл гуфт : макун эй худованду ъздолдўлаҳро барои Амиралӣ маёзор , яъне Фхролдўлаҳ ки малики мо туро аз бародари ҳам зод дўстр дорад ва чунин ва чунин савганд хӯрд , ки он рӯз ки малики маро тҳмид мекард ва гусел мекард дар миёнаи сухан буқат гуфт : худоӣ донад ки ман шамси алмъолиро чун дӯст дорам , то бидонҷо ки шунидам ки фалони рӯзи шанбеи чандини рӯз аз моҳи фалони гузашта буд , шамси алмъолӣ дар гармоба шуд , дар хонаи миёнгини пой вай билағзеду биФтод , ман дилтанг шудам ва гуфтам : магар аз пас чиҳил ва ҳафт сол ӯро чунин перӣ дарёфту қӯт соқит шуду расӯлро ғарази он буд ки то шамси алмъолии бидонад ки худованди мо бар аҳволи вай чигуна матлаъаст ва ин таълими ъздолдўлаҳ буд шамс алмъолӣ гуфт : бақоаши бод , миннат он доштем бад-ӣни шафқат ки намӯд , влкн аз ғам хӯрдани бештари ман ӯро бёгоҳон ки : он рӯзи се шанбе ки туро гусел кард , аз моҳи чандин шуда буд , он шаб дар фалон нишастгоҳ шароб хӯрду фалон ҷой бихуфт ва бо нўшткини соқӣ хилват кард ва ним шаб аз онҷо бархест ва дар сарои занони оҳанг рафтан кард ва бар бом шуд ва ба ҳуҷраи ҳайрони ъўодаҳ ном шуд ва бо вай низ хилват кард , чун аз бом фурӯд омад поиш билағзед ва аз пояи нардбон фурӯд афтод , ман низ аз ҷиҳат ӯ дил машғӯл шудам ва гуфтам мардии чиҳил ва ду сола дар ақли ваии чандини халал ва нуқсон афтоду шароби чандон чаро бояд хӯрдан ки аз боми натавонади фурӯд омадан ва ним шаб аз бистар чаро нақл бояд кард , то чунон ҳодиса науфтад ва он расӯлро низ аз огоҳ бӯдани ҳоли худ маълум кард .

حکایت: من از امیر ماضی پدرم رحمه الله و طول بقاک یا ولدی شنودم که: فخرالدوله از برادر خویش عضدالدوله بگریخت و به هیچ جای مقام نتوانست کردن، به درگاه پدر من آمد ملک قابوس به‌زنهار و جد من او را امان داد و بپذیرفت و بجای او بسیار اکرام کرد و عمهٔ مرا به وی داد و در آن نکاح از حد گذشته خرمی کردند، از آنک جدهٔ من خاله فخرالدوله بود و پدر من و فخرالدوله هر دو دختر‌زادهٔ حسن فیروزان بودند. پس عضدالدوله رسولی فرستاد به‌نزدیک شمس المعالی و نامه‌ای بداد و در تحمید‌نامه گفته بود که: عضدالدوله بسیار سلام می‌فرستد و می‌گوید که: برادرم امیرعلی آنجا آمده‌ست و تو دانی که میان ما و شما برادری و دوستی چگونه است و خانوادهٔ هر دو یکی است و این برادر من دشمن من‌ست، باید که او را به‌نزدیک من فرستی، تا من مکافات این از ولایت خویش هر ناحیت که خواهی به‌تو باز گذارم و دوستی ما مؤکد باشد؛ پس اگر نخواهی که این بدنامی بر خویشتن نهی همانجا او را زهر ده، تا غرض من به حاصل آید و ترا بدنامی نباشد و آن ناحیت که تو خواهی ترا حاصل شود. امیر شمس‌المعالی گفت: سبحان الله! چه واجب کند چنان محتشمی را با چون منی چنین سخن گفتن؟ که ممکن نباشد که کاری کنم که تا قیامت بدنامی در گردن من بماند. پس رسول گفت: مکن ای خداوند و عضدالدوله را برای امیرعلی میازار، یعنی فخرالدوله که ملک ما ترا از برادر هم‌زاد دوستر دارد و چنین و چنین سوگند خورد، که آن‌روز که ملک مرا تحمید می کرد و گسیل می کرد در میانهٔ سخن بوقت گفت: خدای داند که من شمس المعالی را چون دوست دارم، تا بدانجا که شنیدم که فلان روز شنبه چندین روز از ماه فلان گذشته بود، شمس المعالی در گرمابه شد، در خانهٔ میانگین پای وی بلغزید و بیفتاد، من دلتنگ شدم و گفتم: مگر از پس چهل و هفت سال او را چنین پیری دریافت و قوت ساقط شد و رسول را غرض آن بود که تا شمس المعالی بداند که خداوند ما بر احوال وی چگونه مطلع است و این تعلیم عضدالدوله بود شمس المعالی گفت: بقاش باد، منت آن داشتیم بدین شفقت که نمود، ولکن از غم خوردن بیشتر من او را بیاگاهان که: آن روز سه شنبه که ترا گسیل کرد، از ماه چندین شده بود، آن شب در فلان نشستگاه شراب خورد و فلان جای بخفت و با نوشتکین ساقی خلوت کرد و نیم شب از آنجا برخاست و در سرای زنان آهنگ رفتن کرد و بر بام شد و به حجرهٔ حیران عواده نام شد و با وی نیز خلوت کرد، چون از بام فرود آمد پایش بلغزید و از پایهٔ نردبان فرود افتاد، من نیز از جهت او دل مشغول شدم و گفتم مردی چهل و دو ساله در عقل وی چندین خلل و نقصان افتاد و شراب چندان چرا باید خوردن که از بام نتواند فرود آمدن و نیم شب از بستر چرا نقل باید کرد، تا چنان حادثه نیفتد و آن رسول را نیز از آگاه بودن حال خود معلوم کرد.

Ва чунонк аз подшоҳони олами хабари дорӣ бар вилояти хеш ва бар ҳоли лашкару раияти хеш низ бояд ки воқиф бошӣ ки чигунааст .

و چنانک از پادشاهان عالم خبر داری بر ولایت خویش و بر حال لشکر و رعیت خویش نیز باید که واقف باشی که چگونه است.

Ҳикоят : бидон эй писар ки ба рӯзгори холи ту мўдўди бен масъӯд дар ғазнӣн буд , ман ба ғазнӣн шудам , марои эъзоз ва икром кард . Чун чандгоҳи баромад маро бидиду биозмўд , марои мнодмт хос доду надими хоси он буд ки ҳеҷ рӯз аз маҷлис ӯ ғоиб набошад ; пас ба вақти таому шароби маро ҳозир боистӣ буд пайваста , агар надимон дигар будандӣ ё не . Рӯзии бомдоди пагоҳ сабӯҳӣ карда буд ва ҳам чунон дар нбизи лашкарро бор дод ва халқ даромаданд ва хизмат карданд ва бозгаштанд . Хоҷаи бузурги Абдурразоқи бен ҳасани алмимндӣ андар омад , вазир ӯ буд . ӯро низ бор гирифт . Чун замонӣ буд мушарраф даргоҳ даромад ва хизмат карду млтФаҳи { эй }и алии бен рабиъи ходимро доду ходим ба султон дод . Вай ҳаме хонд , пас рӯй сӯй вазир кард ва гуфт : ин манеҳиро панҷсад чӯби адаби фармой , то дигари бори онҳо шарҳ кунад , ки дар ин хат набиштааст ки : дӯш дар ғзнӣ ба дувоздаҳ ҳазор хона смоқ ёфтаанд ва ман надонам ки он хона кӣ буд ва ба кадоми маҳалатҳо буд , ҳар чанд хоҳӣ бош . Вазир гуфт : бқоءи худованди бод , барои тахфиф ба ҷамъ гуфтааст , ки агар ба шарҳ гуфтӣ китобӣ шудӣ ки дарав ба як ду рӯз хонда наомадӣ , агар худованд раҳмат кунад ва инро афв фармоед , то бигӯям ки бори дигар ба тафсил нависад . Гуфт : ин бор афв кардам , бори дигари чунон бояд ки бинависад ки хоҷа мегуяд .

حکایت: بدان ای پسر که به روزگار خال تو مودود بن مسعود در غزنین بود، من به غزنین شدم، مرا اعزاز و اکرام کرد. چون چندگاه برآمد مرا بدید و بیآزمود، مرا منادمت خاص داد و ندیم خاص آن بود که هیچ روز از مجلس او غایب نباشد؛ پس به‌وقت طعام و شراب مرا حاضر بایستی بود پیوسته، اگر ندیمان دیگر بودندی یا نی. روزی بامداد پگاه صبوحی کرده بود و هم‌چنان در نبیذ لشکر را بار داد و خلق درآمدند و خدمت کردند و بازگشتند. خواجهٔ بزرگ عبدالرزاق بن حسن المیمندی اندر آمد، وزیر او بود. او را نیز بار گرفت. چون زمانی بود مشرف درگاه درآمد و خدمت کرد و ملطفه {ای} على بن ربیع خادم را داد و خادم به سلطان داد. وی همی‌خواند، پس روی سوی وزیر کرد و گفت: این منهی را پانصد چوب ادب فرمای، تا دیگر بار آنها شرح کند، که در این خط نبشته است که: دوش در غزنی به دوازده هزار خانه سماق یافته‌اند و من ندانم که آن خانهٔ کی بود و به کدام محلت‌ها بود، هر چند خواهی باش. وزیر گفت: بقاء خداوند باد، برای تخفیف به جمع گفته است، که اگر به‌شرح گفتی کتابی شدی که درو به‌یک دو روز خوانده نیامدی، اگر خداوند رحمت کند و این را عفو فرماید، تا بگویم که بار دیگر به تفصیل نویسد. گفت: این بار عفو کردم، بار دیگر چنان باید که بنویسد که خواجه می‌گوید.

Пас бояд ки аз ҳоли лашкару раияти нек огоҳ бошӣ ва аз ҳоли мамлакати хеш бехабар набошӣ , хосса аз ҳоли вазири худ ва бояд ки вазири ту об хӯрд ту бадоне , ки хон вамон худ бадви супурдае , агар аз вай ғофил бошӣ аз хон вамон худ ғофил бӯда бошӣ , на аз кору ҳоли вазири хеш ва бо подшоҳони олам ки ҳамсарон ту бошанд агар дӯстӣ кунӣ ним дӯст мабош ва агар душманӣ кунӣ душман зоҳир бош ва ба ошкорои душманӣ туоне намӯд бо ҳам шакли хеши пинҳон душманӣ макун , аз онч :

پس باید که از حال لشکر و رعیت نیک آگاه باشی و از حال مملکت خویش بی‌خبر نباشی، خاصه از حال وزیر خود و باید که وزیر تو آب خورد تو بدانی، که خان‌ومان خود بدو سپرده‌ای‌، اگر از وی غافل باشی از خان‌ومان خود غافل بوده باشی، نه از کار و حال وزیر خویش و با پادشاهان عالم که همسران تو باشند اگر دوستی کنی نیم دوست مباش و اگر دشمنی کنی دشمن ظاهر باش و به آشکارا دشمنی توانی نمود با هم‌شکل خویش پنهان دشمنی مکن، از آنچ:

Ҳикоят : шунӯдам ки Искандар ба ҷанги душманӣ аз он хеш мерафт . Бо вай гуфтанд ё малик , ин мард ки хасмаст мардӣ ғофиласт , бар ваии шаби хӯн бояд кард . Искандар гуфт : малик набошад онкии зафар ба дуздӣ ҷӯяд .

حکایت: شنودم که اسکندر به جنگ دشمنی از آن خویش می‌رفت. با وی گفتند یا ملک، این مرد که خصم است مردی غافل است، بر وی شب خون باید کرد. اسکندر گفت: ملک نباشد آنکه ظفر به دزدی جوید.

Ва андари подшоҳии корҳои бузург одат кун , аз баҳри онки подшоҳи бузургтар аз ҳама касаст , бояд ки гуфтору кирдор ӯ бузургтар аз ҳама кас бошад , то ном бузург ёбад ; чаҳ номи бузург ба гуфтору кирдор бегонагон ёбад , чунонк он саги фиръавни лаънаи аллоҳ агар бидон бузургӣ суханӣ нагуфта будӣ ба офаридагори мо ҷли ҷалола , ки ривояти сухан вай кардӣ , чунонк гуфт : Фқоли анои рбкми алأълӣ ва то қиёмати ин оят ҳаме хонанду номи он мудаббири малъун ҳаме баранд , аз он як сухани бузург ; пас чунин бош ки гуфтам , ки подшоҳ кам ҳимматро номи брнёиду дигари тўқиъи хешро бузурги дор ва аз баҳр ҳар муҳақароне тўқиъ макун , магар ба слтии бузург ё ба вилоятии бузург ё ба маошии бузург ки бубахшӣ ; чун тўқиъ кардӣ тўқиъи худро хилоф макун , ало ба узр ӣ возеҳ , ки хилоф аз ҳамаи кас нописанд бошад ва аз подшоҳи зишт тар бошад . Инаст шарти пешаи подшоҳ ; ҳар чанд ин пеша азизаст ман чунонк шарт китоб аст бигуфтаму нбштм ; агар чунонк турои саноатӣ дигар уфтад , чун деҳқонӣ ва ҳар корӣ ки варз ӣ , бояд ки шарти он нигоҳи дорӣ , то ҳамеша тартибу низоми карт ба равнақ бошаду биллоҳи алтўФиқ .

و اندر پادشاهی کارهای بزرگ عادت کن، از بهر آنک پادشاه بزرگ‌تر از همه کس است، باید که گفتار و کردار او بزرگ‌تر از همه کس باشد، تا نام بزرگ یابد؛ چه نام بزرگ به گفتار و کردار بیگانگان یابد، چنانک آن سگ فرعون لعنه‌الله اگر بدان بزرگی سخنی نگفته بودی به آفریدگار ما جل جلاله، که روایت سخن وی کردی، چنانک گفت: فقال انا ربکم الأعلی و تا قیامت این آیت همی‌خوانند و نام آن مدبر ملعون همی‌برند، از آن یک سخن بزرگ‌؛ پس چنین باش که گفتم، که پادشاه کم‌همت را نام برنیاید و دیگر توقیع خویش را بزرگ دار و از بهر هر محقرانی توقیع مکن، مگر به صلتی بزرگ یا به ولایتی بزرگ یا به معاشی بزرگ که ببخشی؛ چون توقیع کردی توقیع خود را خلاف مکن، الا به عذر‌ی واضح‌، که خلاف از همه کس ناپسند باشد و از پادشاه زشت‌تر باشد. اینست شرط پیشهٔ پادشاه‌؛ هر چند این پیشه عزیز است من چنانک شرط کتاب است بگفتم و نبشتم؛ اگر چنانک ترا صناعتی دیگر افتد، چون دهقانی و هر کاری که ورز‌ی‌، باید که شرط آن نگاه داری، تا همیشه ترتیب و نظام کارت به رونق باشد و بالله التوفیق‌.