Бидон ва огоҳ бош ки мардум бе ҳунари модом бесуд бошанд , чун муғелон ки тан дорад ва соя надорад , на худро суд кунад ва на ғайри худроу мардуми бсббу асл агар беҳунар буд аз рӯй аслу насаб аз ҳурмати доштани мардум бебаҳра набошад ва бтар он буд ки на гавҳар дорад ва на ҳунар ; аммо ҷаҳд кун ки агар чӣ асил ва гавҳарӣ бошӣ гавҳари тан низ дорӣ ки гавҳари тан аз гавҳари асли беҳтар , чунонк гуфтаанд : алшрФи болъқлу алодби лои болослу алнсб , ки бузургии хираду дониши рост на гавҳару тухмароу бдонки турои падару модар ном ниҳанд ҳам достон мабош , он нишоне буд , номи он буд ки ту ба ҳунар бар хештан наҳй то аз номи зайду ҷаъфар ва ъаму холи боситоди фозилу фақиҳу ҳакими уфтӣ , ки агар мардумро бо гавҳари асли гавҳар ҳунар набошад суҳбати ҳеҷ касро бакор наёяд ва дар ҳар ки ин ду гавҳари ёбии чанг дар ваии зан ва аз даст магузор ки ваии ҳамаро бакор ояду бдонк аз ҳамаи ҳунарҳо беҳтарини ҳунарии сухан гуфтанаст ки офаридагори мо ҷли ҷалола аз ҳамаи офарӣдаҳои хеши одамиро беҳтари офариду одамӣ фузӯнӣ ёфт бар дигари ҷонварон ба даҳ дараҷа ки дар тан ӯст : панҷ аз дарун ва панҷ аз берун . Аммо панҷ наоне чун андешау ёд гирифтану нигоҳи доштану тахайюл кардану тамизу гуфтор ва панҷ зоҳир чун самъу басару шаму ламсу завқ ва аз ин ҷумлаи ончи дигари ҷонваронро ҳаст , на барин ҷумла ки одамии рост . Пас одамии бад-ӣни сабаби подшоҳ ва комкор шуд бар дигари ҷонварон ва чун ин бдонстии зФонро бахӯбӣу ҳунари омухтан ху куну ҷузи хӯбии гуфтани зФонро одат макун . Гуфт ки зФони ту доим ҳамон гуяд ки ту ӯро бар он дошта бошӣ ва одат кунӣ , ки гуфтаанд : ҳар ки зФон ӯ хуштар ҳавохоҳон ӯ бештар ва бо ҳамаи ҳунарҳо ҷаҳд кун то сухани биҷойгоҳи гӯйӣ ки сухан на бар ҷойгоҳ агар чаҳ хуб бошад зишти намояд ва аз сухан бефоида даврӣ гузин ки сухан бе суди ҳама зиён бошаду сухан ки азуи буи дурӯғ ояду буи ҳунар наёяд ногуфтаи беҳтар , ки ҳакямони суханро ба нбиз монанда кардаанд ки ҳам азуи хумори хезад ва ҳам бадви дармони хумор буд . Аммо сухан нопурсида магӯӣ ва то нахоҳанд касро насиҳат макуну панди мада , хоссаи он касро ки панд нашунӯд ки ӯ худ уфтад ва бар сари млоءи ҳеҷ касро панди мада ки гуфтаанд : алнсҳи байни алмлоءи тқриъ ; агар касе ба кажии баромада буд гирди рост кардан ӯ магарад ки натавонӣ , ки ҳар дарахтиро ки кажи баромада буд ва шох зада буду болои гирифтаи ҷуз ба баридан ва тарошидан рост нагардад . Чунонк ба сухан бахилӣ накунӣ агар тоқат буд ба ътоءи моли ҳам бахилӣ макун ки мардуми фирефтаи мол зӯдтар шаванд ки фирефтаи сухан ва аз ҷой тӯҳмат зада парҳез кун ва аз ёри бидонадяшу бдомўз давр бош ва бигурез ва дар хештан ба ғалат машаву хештанро ҷое на ки агар биҷӯяндати ҳам онҷо ёбанд то шармсор нагардӣ ва худро аз онҷои талаб ки ниҳода бошӣ то бозёбӣ ва ба зиён ва ба ғами мардум шодӣ макун то мардумон ба зиёну ғами ту шодӣ накунанд . Дод бидиҳ то дод ёбӣу хуби гӯй то хуби шинавӣу андари шўрстони тухми макор ки бар надиҳаду ранҷи беҳуда буд , яъне ки бо мардуми нокаси некӣ кардан чун тухм дар шўрстон афкандан бошад . Аммо некӣ аз сазовори некии дареғи мадор ва некӣ омӯз бош ки пайғомбар гуфтааст , алайҳи ассалом : алдоли алии алхири кФоълаҳ , ва некӣ куну некии фармой ки ин ду бародаранд ки пайвандашони азмонаҳи бугсалад ва бар некӣ кардан пушаймон мабош ки ҷазои неку бади ҳам дарин ҷаҳон ба ту расад , пеш аз онки биҷои дигар рӯй ва чун ту бо касе никуӣ кунӣ бингар ки андари вақти никуӣ кардан ҳам чандон роҳат ба ту расад ки бидон кас расад ва агар бо касе бадӣ кунӣ чандоне ки ранҷ ба вай расад бар дили ту зҷрту гаронӣ расида бошад ва аз ту худ ба касе бад наёяд ва чун ба ҳақиқати бенгарӣ бе зҷрти ту аз ту ба касе ранҷӣ нарасад ва бе хушии ту роҳатӣ аз ту ба касе нарасад , дуруст шуд ки мукофоти неку бади ҳам дарин ҷаҳон биёбӣ , пеш аз онк бидон ҷаҳони рисӣ ва ин суханро ки гуфтам касе мункири натавонад шудан ки ҳарки дар ҳамаи умри хеш бо касе некӣ ё бадӣ карда сет чун ба ҳақиқат бияндешад донад ки ман бад-ӣни сухани барҳақаму марои бад-ӣни сухан Мусаддиқ доранд , пас то туоне некӣ аз касе дареғи мадор ки некии охири як рӯз бар диҳад .

بدان و آگاه باش که مردم بی‌هنر مادام بی‌سود باشند، چون مغیلان که تن دارد و سایه ندارد، نه خود را سود کند و نه غیر خود را و مردم بسبب و اصل اگر بی‌هنر بود از روی اصل و نسب از حرمت داشتن مردم بی‌بهره نباشد و بتر آن بود که نه گوهر دارد و نه هنر؛ اما جهد کن که اگر چی اصیل و گوهری باشی گوهر تن نیز داری که گوهر تن از گوهر اصل بهتر، چنانک گفته‌اند: الشرف بالعقل و الادب لا بالاصل و النسب، که بزرگی خرد و دانش راست نه گوهر و تخمه را و بدانک ترا پدر و مادر نام نهند هم‌داستان مباش، آن نشانی بود، نام آن بود که تو به هنر بر خویشتن نهی تا از نام زید و جعفر و عم و خال باستاد فاضل و فقیه و حکیم افتی، که اگر مردم را با گوهر اصل گوهر هنر نباشد صحبت هیچ کس را بکار نیاید و در هر که این دو گوهر یابی چنگ در وی زن و از دست مگذار که وی همه را بکار آید و بدانک از همه هنرها بهترین هنری سخن گفتن است که آفریدگار ما جلّ جلاله از همه آفریده‌های خویش آدمی را بهتر آفرید و آدمی فزونی یافت بر دیگر جانوران به ده درجه که در تن اوست: پنج از درون و پنج از بیرون. اما پنج نهانی چون اندیشه و یاد گرفتن و نگاه داشتن و تخیل کردن و تمیز و گفتار و پنج ظاهر چون سمع و بصر و شم و لمس و ذوق و از این جمله آنچ دیگر جانوران را هست، نه برین جمله که آدمی راست. پس آدمی بدین سبب پادشاه و کامکار شد بر دیگر جانوران و چون این بدانستی زفان را بخوبی و هنر آموختن خو کن و جز خوبی گفتن زفان را عادت مکن. گفت‌ که زفان تو دایم همان گوید که تو او را بر آن داشته باشی و عادت کنی، که گفته‌اند: هر که زفان او خوشتر هواخواهان او بیشتر و با همه هنرها جهد کن تا سخن بجایگاه گویی که سخن نه بر جایگاه اگر چه خوب باشد زشت نماید و از سخن بی‌فایده دوری گزین که سخن بی‌سود همه زیان باشد و سخن که ازو بوی دروغ آید و بوی هنر نیاید ناگفته بهتر، که حکیمان سخن را به نبیذ ماننده کرده‌اند که هم ازو خمار خیزد و هم بدو درمان خمار بود. اما سخن ناپرسیده مگوی و تا نخواهند کس را نصیحت مکن و پند مده، خاصه آن کس را که پند نشنود که او خود افتد و بر سر ملاء هیچ کس را پند مده که گفته‌اند: النصح بین الملاء تقریع؛ اگر کسی به کژی برآمده بود گرد راست کردن او مگرد که نتوانی، که هر درختی را که کژ برآمده بود و شاخ زده بود و بالا گرفته جز به بریدن و تراشیدن راست نگردد. چنانک به سخن بخیلی نکنی اگر طاقت بود به عطاء مال هم بخیلی مکن که مردم فریفتهٔ مال زودتر شوند که فریفتهٔ سخن و از جای تهمت‌زده پرهیز کن و از یار بداندیش و بدآموز دور باش و بگریز و در خویشتن به غلط مشو و خویشتن را جایی نه که اگر بجویندت هم‌آنجا یابند تا شرمسار نگردی و خود را از آنجای طلب که نهاده باشی تا بازیابی و به زیان و به غم مردم شادی مکن تا مردمان به زیان و غم تو شادی نکنند. داد بده تا داد یابی و خوب گوی تا خوب شنوی و اندر شورستان تخم مکار که بر ندهد و رنج بیهوده بود، یعنی که با مردم ناکس نیکی کردن چون تخم در شورستان افکندن باشد. اما نیکی از سزاوار نیکی دریغ مدار و نیکی آموز باش که پیغامبر گفته است، علیه السلام: الدال علی الخیر کفاعله، و نیکی کن و نیکی فرمای که این دو برادرند که پیوندشان ازمانه بگسلد و بر نیکی کردن پشیمان مباش که جزای نیک و بد هم درین جهان به تو رسد، پیش از آنک بجای دیگر روی و چون تو با کسی نکویی کنی بنگر که اندر وقت نکویی کردن هم‌چندان راحت به تو رسد که بدان کس رسد و اگر با کسی بدی کنی چندانی که رنج به وی رسد بر دل تو ضجرت و گرانی رسیده باشد و از تو خود به کسی بد نیاید و چون به حقیقت بنگری بی‌ضجرت تو از تو به کسی رنجی نرسد و بی‌خوشی تو راحتی از تو به کسی نرسد، درست شد که مکافات نیک و بد هم درین جهان بیابی، پیش از آنک بدان جهان رسی و این سخن را که گفتم کسی منکر نتواند شدن که هرکه در همه عمر خویش با کسی نیکی یا بدی کرده‌ست چون به حقیقت بیندیشد داند که من بدین سخن برحقم و مرا بدین سخن مصدق دارند، پس تا توانی نیکی از کسی دریغ مدار که نیکی آخر یک‌روز بر دهد.

Ҳикоят : шунидам ки мутаваккилро бандае буд фатҳи ном , бғоити хӯбрӯйу рӯзбеҳу ҳамаи минбарҳоу адаб ҳо омӯхтау мутаваккил ӯро ба фарзандии пазируфта ва аз фарзандони худ азизтар доштӣ ; ин фатҳи хост ки шино кардан омӯзад , млоҳон биовараданд ва ӯро дар диҷлаи шино кардан ҳаме омухтанд ва ин фатҳ ҳануз кӯдак буд ва бар шино кардан далер нагашта буд , Фомо чунонк одати кӯдакон буд аз худ менамӯд ки шино омӯхтаам , як рӯзи пинҳонии устод ба диҷла рафту андари оби ҷусту оби сахт қавӣ мерафт , фатҳро бгрдонид , чун фатҳ донист ки бо об басанда наёяд бо оби бсохт ва бар рӯй об ҳаме шуд то аз дидори мардум нопидо шуд , чун вайро оби бораи бабрад ва бар канори диҷлаи сӯрохҳо буд , чун ба канори об ба сӯрохӣ барисед ҷаҳд карду дасти бузаду хештани андари он сӯрохи андохт ва онҷо бинишаст ва бо худ гуфт ки то худоӣ чаҳ хоҳад , бад-ӣни вақти бории худро азин оби хӯни хори ҷҳонидм ва ҳафт рӯз онҷо бимонаду аввали рӯз ки хабар доданд мутаваккилро ки фатҳ дар оби ҷуст ва ғарқа шуд аз тахт фурӯд омад ва бар хок бинишасту млоҳонро бихонад ва гуфт ҳар ки фатҳро мурда ё зинда биорад ҳазор динораш бидиҳам ва савганд хӯрд ки то онгоҳ ки вайро бар он ҳол ки ҳаст наёранд ман таом нахӯрам . Млоҳон дар диҷлаи рафтанд ва ғӯта мехӯрданд ва ҳар ҷой талаб мекарданд то сари ҳафт рӯзро , иттифоқро млоҳӣ бидон сӯрох афтод , фатҳро бидид , шоди гашт ва гуфт ҳам ӣнҷо бош то заврақӣ биорам ; аз онҷои бозгашту пеш мутаваккил рафт ва гуфт : ё амӣралмуъминӣн агар фатҳро зинда биорам маро чаҳ диҳӣ ? гуфт : панҷ ҳазор динор нақд бидиҳам . Млоҳ гуфт : ёфтам фатҳро зинда , заврақӣ биовараданду фатҳро ббрднд . Мутаваккили ончи млоҳро гуфта буд бифармуд то дар вақт бидоданд . Вазирро бифармуд ва гуфт ки дар хазинаи ман рӯ , ҳар чаҳ ҳаст як нима ба даравишони даҳ . Бидоданд . Онгоҳ гуфт таом биорят ки ваии гуруснаи ҳафт рӯзааст . Фатҳ гуфт : ё амӣралмуъминӣни ман сайрам , мутаваккил гуфт : магар аз оби диҷла сайр шудӣ ? фатҳ гуфт : на кӣ ман ин ҳафт рӯзи гурусна на будам , кӣ ҳар рӯзи бист то нон бар тибқии ниҳода бар рӯй об фурӯд омадӣ ва ман ҷаҳд кардамӣ то ду се то аз он нони бргрФтмӣу зиндагонии ман аз он нон будӣ ва бар ҳар нони навишта буд кӣ Муҳамади бен алҳусайн алоскоФ . Мутаваккил фармуд ки дар шаҳр мунодӣ кунед ки он мард ки нон дар диҷла афканд кисту бгўиит то бияёд ки амӣралмуъминӣн бо ӯ некуӣ хоҳад кард , то натарсад . Чунин мунодӣ карданд , рӯзи дигар мардӣ биёмад ва гуфт манам он кас , мутаваккил гуфт : ба чаҳ нишон ? мард гуфт : ба он нишон ки номи ман бар рӯй ҳар нонеи навишта буд ки Муҳамади бен алҳусайн алоскоФ . Мутаваккил гуфт : нишон дурустаст , аммо чандгоҳаст ки ту дарин диҷла нон меандозӣ ? Муҳамади бен алҳусайн гуфт : як соласт . Мутаваккил гуфт : ғарази ту азин чаҳ буд ? мард гуфт : шунӯда будам ки некӣ кун ва ба об андоз , ки рӯзӣ бар диҳаду бадасти ман некӣ дигар набӯд , онч тавонистам ҳаме кардам ва бо худ гуфтам то чаҳ бар диҳад . Мутаваккил гуфт : онч шунидӣ кардӣ , бдонч кардӣ самара ёфтӣ . Мутаваккили вайро дар Бағдоди панҷ дия малик дод . Мард бар сар малик рафту муҳташами гашт ва ҳануз фарзандон ӯ дар Бағдод мондаанд ва бар рӯзгори алқоӣми бомроллаҳи ман ба ҳаҷ рафтам , эзади таъолии маро тавфиқ дод то зиёрати хонаи худои бкрдму фарзандони вайро бидидам ва ин ҳикоят аз перону Муъаммарони Бағдоди шунӯдам .

حکایت: شنیدم که متوکل را بنده‌ای بود فتح نام، بغایت خوبروی و روزبه و همه منبرها و ادب‌ها آموخته و متوکل او را به فرزندی پذیرفته و از فرزندان خود عزیزتر داشتی؛ این فتح خواست که شنا کردن آموزد، ملاحان بیاوردند و او را در دجله شنا کردن همی‌آموختند و این فتح هنوز کودک بود و بر شنا کردن دلیر نگشته بود، فاما چنانک عادت کودکان بود از خود می‌نمود که شنا آموخته‌ام، یک روز پنهانی استاد به دجله رفت و اندر آب جست و آب سخت قوی می‌رفت، فتح را بگردانید، چون فتح دانست که با آب بسنده نیاید با آب بساخت و بر روی آب همی‌شد تا از دیدار مردم ناپیدا شد، چون وی را آب بارهٔ ببرد و بر کنار دجله سوراخ‌ها بود، چون به کنار آب به سوراخی برسید جهد کرد و دست بزد و خویشتن اندر آن سوراخ انداخت و آنجا بنشست و با خود گفت که تا خدای چه خواهد، بدین وقت باری خود را ازین آب خون‌خوار جهانیدم و هفت روز آنجا بماند و اول روز که خبر دادند متوکل را که فتح در آب جست و غرقه شد از تخت فرود آمد و بر خاک بنشست و ملاحان را بخواند و گفت هر که فتح را مرده یا زنده بیارد هزار دینارش بدهم و سوگند خورد که تا آنگاه که وی را بر آن حال که هست نیارند من طعام نخورم. ملاحان در دجله رفتند و غوطه می‌خوردند و هر جای طلب می‌کردند تا سر هفت روز را، اتفاق را ملاحی بدان سوراخ افتاد، فتح را بدید، شاد گشت و گفت هم اینجا باش تا زورقی بیارم؛ از آنجا بازگشت و پیش متوکل رفت و گفت: یا امیرالمؤمنین اگر فتح را زنده بیارم مرا چه دهی؟ گفت: پنج هزار دینار نقد بدهم. ملاح گفت: یافتم فتح را زنده، زورقی بیاوردند و فتح را ببردند. متوکل آنچ ملاح را گفته بود بفرمود تا در وقت بدادند. وزیر را بفرمود و گفت که در خزینهٔ من رو، هر چه هست یک نیمه به درویشان ده. بدادند. آنگاه گفت طعام بیاریت که وی گرسنهٔ هفت روزه است. فتح گفت: یا امیرالمؤمنین من سیرم، متوکل گفت: مگر از آب دجله سیر شدی؟ فتح گفت: نه کی من این هفت روز گرسنه نه بودم، کی هر روز بیست تا نان بر طبقی نهاده بر روی آب فرود آمدی و من جهد کردمی تا دو سه تا از آن نان برگرفتمی و زندگانی من از آن نان بودی و بر هر نان نوشته بود کی محمد بن الحسین الاسکاف. متوکل فرمود که در شهر منادی کنید که آن مرد که نان در دجله افکند کیست و بگوییت تا بیاید که امیرالمؤمنین با او نیکویی خواهد کرد، تا نترسد. چنین منادی کردند، روز دیگر مردی بیامد و گفت منم آن کس، متوکل گفت: به چه نشان؟ مرد گفت: به آن نشان که نام من بر روی هر نانی نوشته بود که محمد بن الحسین الاسکاف. متوکل گفت: نشان درست است، اما چندگاهست که تو درین دجله نان می‌اندازی؟ محمد بن الحسین گفت: یک سال است. متوکل گفت: غرض تو ازین چه بود؟ مرد گفت: شنوده بودم که نیکی کن و به آب انداز، که روزی بر دهد و بدست من نیکی دیگر نبود، آنچ توانستم همی‌کردم و با خود گفتم تا چه بر دهد. متوکل گفت: آنچ شنیدی کردی، بدانچ کردی ثمره یافتی. متوکل وی را در بغداد پنج دیه مِلک داد. مرد بر سر ملک رفت و محتشم گشت و هنوز فرزندان او در بغداد مانده‌اند و بر روزگار القائم بامرالله من به حج رفتم، ایزد تعالی مرا توفیق داد تا زیارت خانهٔ خدای بکردم و فرزندان وی را بدیدم و این حکایت از پیران و معمران بغداد شنودم.

Пас то битавонӣ аз некӣ кардани мёсоӣ ва худро ба накукорӣ ба мардумон намой ва чун намӯдӣ ба хилоф намӯда мабош ва ба зФон дайгарӣ магӯӣ ва ба дили дигари мадор , то гандум намой ҷӯ фуруш набошӣу андари ҳама корҳо дод аз худ бидиҳ ки ҳарки дод аз хештан бидиҳад аз довар мустағнӣ бошад ва агар ғаму шодят буд ғаму шодӣ бо он касе гӯй ки ӯро тимори ғаму шодии ту буду асари ғаму шодии пеши мардумон пайдо макун ва ба ҳар неку бади зуди шодмону зуди андӯҳ гин машав , ки ин феъл кӯдакон бошад ва бакӯш то ба ҳар маҳол аз ҳол хеш накардӣ ки бузургон ба ҳар ҳақу ботил аз ҷои хеши бншўнд ва ҳар шодӣ ки бозгашти он ба ғам бошад онро шодии мшмр ва ҳар ғамӣ ки бозгашти он ба шодии сети онро ба ғами мшмр ва ба вақти навмидӣ аўмидўортр бошу навмидӣ дар аўмиди бастаи дону аўмидро дар навмидӣу ҳосили ҳамаи корҳои ҷаҳон бар гузаштани дон ва то ту бошӣ ҳақро мункир машав ва агар касе бо ту бастаад ба хомӯшии он стҳндаҳро бинишону ҷавоби аҳмақони хомӯшии дон ; аммо ранҷи ҳеҷ кас зойеъ магардону ҳамаи касро бсзо ҳақ бишнос , хоссаи ҳақи қроботи хешроу чндонк тоқат бошад бо эшон никуӣ куну перони қабӣлаи хешро ҳурмати дор , чунонк расӯли слии аллоҳи алайҳу алии ?ала ва силам гуфт : ашшайхи фии қавмаи колнбии фии уммата , влкн ба эшон мўлъ мабош , то ҳам чунонк ҳунари эшон май бинии айб низ битавонӣ дидан ва агар аз бегонаи ноэмини гардии зуди худро аз вай ба миқдори ноэминии эмини гардон ва бар ноэмин ба гумон эмин мабош , ки заҳр ба гумон хӯрдан аз доноӣ набошад ва ба ҳунари худ ғарра машав ва агар ба бехурдӣ ва бе ҳунарии нони бадасти туоне овардан бехирад ва беҳунар бош ва агар на ҳунар омӯз ва аз омухтану сухани неки шунидани нанги мадор то аз нанг брстаҳ бошӣ ва нек бингар ба неку баду айбу ҳунари мардумон ва бишнос ки нафъу зарари эшону суду зиёни эшон аз чист ва то куҷосту манфиати хеш аз он миёни биҷавӣ ва пресс ки чаҳ чизҳост ки мардумро ба зиён наздик кунад , аз он давр бошу бдон наздик бош ки мардумро ба манфиат наздик гирданду тани хешро баъс кун ба фарҳангу ҳунари омухтан , чизе ки ндонӣ биомўзӣ ва ин турои бадви чиз ҳосил шавад : ё бакор бастан он чиз ки {и донеи } , ё ба омухтани он чиз ки ндонӣ .

پس تا بتوانی از نیکی کردن میاسای و خود را به نکوکاری به مردمان نمای و چون نمودی به خلاف نموده مباش و به زفان دیگری مگوی و به دل دیگر مدار، تا گندم‌نمایِ جو‌فروش نباشی و اندر همه کارها داد از خود بده که هرکه داد از خویشتن بدهد از داور مستغنی باشد و اگر غم و شادیت بود غم و شادی با آن کسی گوی که او را تیمار غم و شادی تو بود و اثر غم و شادی پیش مردمان پیدا مکن و به هر نیک و بد زود شادمان و زود اندوه‌گین مشو، که این فعل کودکان باشد و بکوش تا به هر محال از حال خویش نکردی که بزرگان به هر حق و باطل از جای خویش بنشوند و هر شادی که بازگشت آن به غم باشد آن را شادی مشمر و هر غمی که بازگشت آن به شادی‌ست آن را به غم مشمر و به وقت نومیدی اومیدوارتر باش و نومیدی در اومید بسته دان و اومید را در نومیدی و حاصل همه کارهای جهان بر گذشتن دان و تا تو باشی حق را منکر مشو و اگر کسی با تو بستهد به خاموشی آن ستهنده را بنشان و جواب احمقان خاموشی دان؛ اما رنج هیچ کس ضایع مگردان و همه کس را بسزا حق بشناس، خاصه حق قرابات خویش را و چندانک طاقت باشد با ایشان نکویی کن و پیران قبیلهٔ خویش را حرمت دار، چنانک رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم گفت: الشیخ فی قومه کالنبی فی امته، ولکن به ایشان مولع مباش، تا هم چنانک هنر ایشان می‌بینی عیب نیز بتوانی دیدن و اگر از بیگانه ناایمن گردی زود خود را از وی به مقدار ناایمنی ایمن گردان و بر ناایمن به‌گمان ایمن مباش، که زهر به گمان خوردن از دانایی نباشد و به هنر خود غره مشو و اگر به بی‌خردی و بی‌هنری نان بدست توانی آوردن بی‌خرد و بی‌هنر باش و اگر نه هنر آموز و از آموختن و سخن نیک شنودن ننگ مدار تا از ننگ برسته باشی و نیک بنگر به نیک و بد و عیب و هنر مردمان و بشناس که نفع و ضرر ایشان و سود و زیان ایشان از چیست و تا کجاست و منفعت خویش از آن میان بجوی و پرس که چه چیزهاست که مردم را به زیان نزدیک کند، از آن دور باش و بدآن نزدیک باش که مردم را به منفعت نزدیک گرداند و تن خویش را بعث کن به فرهنگ و هنر آموختن، چیزی که ندانی بیآموزی و این ترا بدو چیز حاصل شود: یا بکار بستن آن چیز که {دانی}، یا به آموختن آن چیز که ندانی.

Суқрот гуфт : ки ҳеҷ ганҷӣ ба аз дониш нест ва ҳеҷ душмани бартар аз хуй бад нест ва ҳеҷ ъзии бузургвортар аз дониш нест ва ҳеҷ пероя эй беҳтар аз шарм нест . Пас чунон кун эй писар ки дониши омухтанро пайдо кунӣ ва дар ҳар ҳол ки бошӣ чунон бош ки як соъат аз ту дрнгзрд то дониши нёмўзӣ ки дониш низ аз нодон бибояд омухт , аз баҳри онки ҳаргоҳ ба чашми дил дар нодоннигарӣу бсорти ақл бар ваии гумории ончи туро аз вай нописандида ояд доне ки набояд кард , чунонк Искандар гуфт ки на ман манфиати ҳама аз дӯстон ёбам , бал ки низ аз душманон ёбам , агар дар ман феълии зишт буд дӯстон бар мӯҷиб шафқат бпушонанд то ман надонаму душман бар мӯҷиб душманӣ бигӯед то маро маълум шавад , он феъли бад аз хештан давр кунам , пас он манфиат аз душман ёфта бошам на аз дӯст ва ту низ он дониш аз нодон омӯхта бошӣ , на аз доно ва бар мардум воҷибаст , чаҳ бар бузургон ва чаҳ бар Фрўтрон , ҳунару фарҳанги омухтан , ки фузӯнӣ бар ҳамаи ҳам сарони хеш ба фазлу ҳунар тавон кард , чун дар хеши ҳунарии бинӣ ки дар ашкол худ набинӣ ҳамеша худро фузун аз эшон донеу мардумони туро низ фузун тар донанд , аз ҳамаи сарони ту ба қадар ва ба фазлу ҳунари ту ва чун мард оқил бинад ки вайро афзӯнӣ ниҳоданд бар ҳамсарон ӯ , ба фазлу ҳунар , ҷаҳд кунад то фозилтар ва ҳунармандтар шавад . Пас ҳаргоҳ кӣ мардум чунин кунад дайр напояд ки бузургвор бар ҳама кас шаваду дониш ҷустани бартарӣ ҷустан бошад бар ҳамсарони хеш ва ҳам монандониу дасти бози доштан аз фазлу ҳунари нишони хурсандӣ буд бар фурӯмоиагӣу омухтани ҳунару танро молидан аз коҳилии сахти сӯдманд буд , ки гуфтаанд : ки коҳилии фасод тан бошад , агар тани туро фармон бурдорӣ накунад нигар то сутӯҳ нашӯй зеро ки тан аз коҳилӣу дӯстии осоиши турои фармони набард , аз баҳри онки тани моро таҳаррук табиӣ нест ва ҳар ҳаракатӣ ки тан кунад бФрмон кунад , на бмрод , ки ҳаргиз то ту нахоҳӣ ва нафармое тани турои орзӯӣ кор накунад ; пас ту тани худро ба ситам фармон бурдор гардону бқсд ӯро ба тоъати ор , ки ҳар ки тани худро фармон бурдор натавонад кардани тани мардумонро ҳам мутӣъи хеши натавонад кардан ва чун тани хешро фармон бурдор хеш кардӣ ба омухтани ҳунари саодати ду ҷаҳон ёфтӣ , ки саломатии ду ҷаҳон андар ҳунарасту сармояи ҳамаи некҳо андари дониш ва адабаст , хоссаи адаби нафасу тавозуъу порсоеу рости гӯйӣу поки динӣу поки шалворӣ ва беозорӣу бурдборӣ ва шармгинӣаст . Аммо ба ҳуррияти шармгинӣ , агар чаҳ гуфтаанд ки : алҳёءи ман алоямон , бисёр ҷой бошад ки шарм бар мардум вабол гардад , чунон шармгин мабош ки аз шармгинӣ дар меҳмони хеш тақсир кунӣу халал дар кори ту роҳ ёбад , ки бисёр ҷой буд ки бешармӣ бояд кардан , то ғараз ҳосил шаваду шарм аз ноҳифозӣу фӯҳшу дурӯғи гуфтани дору { аз }и гуфтору салоҳи кирдори шарми мадор , ки бисёр мардум бошад ки аз шармгинӣ аз ғаразҳои хеши бозмонд , чунонк шармгинӣ натиҷа имонаст бе навоеи натиҷа шармгинӣасту ҷои шарму ҷой бешармӣ ҳар ду бибояд донист , ончи бслоҳи наздик тараст мебояд кард ки гуфтаанд ки : муқаддама некӣ шармасту муқаддамаи бадӣ ҳам шармаст . Аммо нодонро мардуми мадону доноӣ беҳунарро донои мшмру парҳезгор бедонишро зоҳиди мадон ва бо мардуми нодони ҳам суҳбати мгир , хосса бо нодонӣ ки пиндорад ки доност ва бар ҷаҳл хурсанду суҳбати ҷуз бо хирадманди мадор ки аз суҳбати некони мардуми нек ном гардад , набинӣ ки равған аз кунҷидаст валикин чун равғани кунҷидро бо бунафша ё бо гул биомезӣ чандгоҳ бо гул ё бунафша бимонад аз омезиши равғани { бо }и гул ё бунафша аз баракоти суҳбати некон ӯро ҳеҷ равғани кунҷиди нгўинд ; магар ки равғани гул ё равғани бунафшау суҳбати некону кирдори некро носипос машав ва фаромӯш макуну ниёзманди хешро бар сар мазан ки вайро задан худ ранҷу ниёзмандии худ тамом буду хуши хуӣу мардумӣ пеша кун ва аз хуҳои носутӯда давр бошу зиён кор мабош ки самараи зиёни корӣ ранҷ бошаду самараи ранҷи ниёзмандӣу самараи ниёзмандии фурӯмоиагӣ ва ҷаҳд кун то сутӯда халқон бошӣу нигар то сутӯда ҷоҳилон набошӣ , ки сутӯдаи оми накӯҳида хос бошад , чунонк шунӯдам :

سقراط گفت: که هیچ گنجی به از دانش نیست و هیچ دشمن برتر از خوی بد نیست و هیچ عزی بزرگوارتر از دانش نیست و هیچ پیرایه‌ای بهتر از شرم نیست. پس چنان کن ای پسر که دانش آموختن را پیدا کنی و در هر حال که باشی چنان باش که یک ساعت از تو درنگذرد تا دانش نیاموزی که دانش نیز از نادان بباید آموخت، از بهر آنک هرگاه به چشم دل در نادان نگری و بصارت عقل بر وی گماری آنچ ترا از وی ناپسندیده آید دانی که نباید کرد، چنانک اسکندر گفت که نه من منفعت همه از دوستان یابم، بل که نیز از دشمنان یابم، اگر در من فعلی زشت بود دوستان بر موجب شفقت بپوشانند تا من ندانم و دشمن بر موجب دشمنی بگوید تا مرا معلوم شود، آن فعل بد از خویشتن دور کنم، پس آن منفعت از دشمن یافته باشم نه از دوست و تو نیز آن دانش از نادان آموخته باشی، نه از دانا و بر مردم واجب است، چه بر بزرگان و چه بر فروتران، هنر و فرهنگ آموختن، که فزونی بر همه هم‌سران خویش به فضل و هنر توان کرد، چون در خویش هنری بینی که در اَشکال خود نبینی همیشه خود را فزون از ایشان دانی و مردمان ترا نیز فزون‌تر دانند، از همه سران تو به قدر و به فضل و هنر تو و چون مرد عاقل بیند که وی را افزونی نهادند بر همسران او، به فضل و هنر، جهد کند تا فاضل‌تر و هنرمندتر شود. پس هرگاه کی مردم چنین کند دیر نپاید که بزرگوار بر همه کس شود و دانش جستن برتری جستن باشد بر همسران خویش و هم‌مانندان و دست باز داشتن از فضل و هنر نشان خرسندی بود بر فرومایگی و آموختن هنر و تن را مالیدن از کاهلی سخت سودمند بود، که گفته‌اند: که کاهلی فساد تن باشد، اگر تن ترا فرمان‌برداری نکند نگر تا ستوه نشوی زیرا که تن از کاهلی و دوستی آسایش ترا فرمان نبرد، از بهر آنک تن ما را تحرک طبیعی نیست و هر حرکتی که تن کند بفرمان کند، نه بمراد، که هرگز تا تو نخواهی و نفرمایی تن ترا آرزوی کار نکند؛ پس تو تن خود را به ستم فرمان‌بردار گردان و بقصد او را به‌‌طاعت آر، که هر که تن خود را فرمان‌بردار نتواند کردن تن مردمان را هم مطیع خویش نتواند کردن و چون تن خویش را فرمان‌بردار خویش کردی به آموختن هنر سعادت دو جهان یافتی، که سلامتی دو جهان اندر هنرست و سرمایهٔ همه نیک‌ها اندر دانش و ادب است، خاصه ادب نفس و تواضع و پارسایی و راست‌گویی و پاک‌دینی و پاک‌شلواری و بی‌آزاری و بردباری و شرمگینی است. اما به حریت شرمگینی، اگر چه گفته‌اند که: الحیاء من الایمان، بسیار جای باشد که شرم بر مردم وبال گردد، چنان شرمگین مباش که از شرمگینی در مهمان خویش تقصیر کنی و خلل در کار تو راه یابد، که بسیار جای بود که بی‌شرمی باید کردن، تا غرض حاصل شود و شرم از ناحفاظی و فحش و دروغ گفتن دار و {از} گفتار و صلاح کردار شرم مدار، که بسیار مردم باشد که از شرمگینی از غرض‌های خویش بازماند، چنانک شرمگینی نتیجهٔ ایمانست بی‌نوایی نتیجه شرمگینی است و جای شرم و جای بی‌شرمی هر دو بباید دانست، آنچ بصلاح نزدیک‌تر است می‌باید کرد که گفته‌اند که: مقدمهٔ نیکی شرمست و مقدمهٔ بدی هم شرمست. اما نادان را مردم مدان و دانای بی‌هنر را دانا مشمر و پرهیزگار بی‌دانش را زاهد مدان و با مردم نادان هم‌صحبت مگیر، خاصه با نادانی که پندارد که داناست و بر جهل خرسند و صحبت جز با خردمند مدار که از صحبت نیکان مردم نیک‌نام گردد، نبینی که روغن از کنجدست ولیکن چون روغن کنجد را با بنفشه یا با گل بیامیزی چندگاه با گل یا بنفشه بماند از آمیزش روغن {با} گل یا بنفشه از برکات صحبت نیکان او را هیچ روغن کنجد نگویند؛ مگر که روغن گل یا روغن بنفشه و صحبت نیکان و کردار نیک را ناسپاس مشو و فراموش مکن و نیازمند خویش را بر سر مزن که وی را زدن خود رنج و نیازمندی خود تمام بود و خوش‌خویی و مردمی پیشه کن و از خوهای ناستوده دور باش و زیان‌کار مباش که ثمرهٔ زیان‌‌کاری رنج باشد و ثمرهٔ رنج نیازمندی و ثمرهٔ نیازمندی فرومایگی و جهد کن تا ستودهٔ خلقان باشی و نگر تا ستودهٔ جاهلان نباشی، که ستودهٔ عام نکوهیدهٔ خاص باشد، چنانک شنودم:

Ҳикоят : гӯйанд рӯзӣ афлотӯн нишаста буд , бо ҷумлаи хоси он шаҳр , мардӣ ба салом вай даромад ва бинишаст ва аз ҳар навъе сухан мегуфт , дар миёна сухан гуфт : эй ҳаким , имрӯзи фалони мардро дидам ки ҳадис ту мекарду турои дуо ва сано мегуфт ки афлотӯни ҳаким сахт бузургворасту ҳаргиз чу ӯ кас набошад ва набӯдааст : хостам ки шукр ӯ ба ту расонам . Афлотӯни ҳаким чун ин сухан бишунид сари фурӯи барад ва бигиристу сахт дилтанг шуд . Ин мард гуфт : эй ҳаким аз ман туро чаҳ ранҷ омад ки чунин дилтанг шудӣ ? афлотӯн ҳаким гуфт : маро эй хоҷа аз ту ранҷӣ нарасед влкни мусӣбатии азин бузургтар чаҳ бошад кӣ ҷоҳилӣ маро бастоеду кори ман ӯро писандида ояд , надонам ки чаҳ кор ҷоҳилона кардаам ки ба табъ ӯ наздик бӯдааст ва ӯро хуш омадаасту марои бстўдаҳ , то тавба кунам аз он кор , марои ин ғам аз онаст ки ҳануз ҷоҳилам ки сутӯдаи ҷоҳилони ҳам ҷоҳилон бошанд ва ҳам дарин маънии ҳикоятӣ ёд омад :

حکایت: گویند روزی افلاطون نشسته بود، با جملهٔ خاص آن شهر، مردی به سلام وی درآمد و بنشست و از هر نوعی سخن می‌گفت، در میانهٔ سخن گفت: ای حکیم، امروز فلان مرد را دیدم که حدیث تو می‌کرد و ترا دعا و ثنا می‌گفت که افلاطون حکیم سخت بزرگوارست و هرگز چو او کس نباشد و نبوده است: خواستم که شکر او به تو رسانم. افلاطون حکیم چون این سخن بشنید سر فرو برد و بگریست و سخت دلتنگ شد. این مرد گفت: ای حکیم از من ترا چه رنج آمد که چنین دلتنگ شدی؟ افلاطون حکیم گفت: مرا ای خواجه از تو رنجی نرسید ولکن مصیبتی ازین بزرگتر چه باشد کی جاهلی مرا بستاید و کار من او را پسندیده آید، ندانم که چه کار جاهلانه کرده‎‌ام که به طبع او نزدیک بوده است و او را خوش آمده‌است و مرا بستوده، تا توبه کنم از آن کار، مرا این غم از آن است که هنوز جاهلم که ستودهٔ جاهلان هم جاهلان باشند و هم درین معنی حکایتی یاد آمد:

Ҳикоят : шунӯдам ки Муҳамади закариёи алрозӣ ҳаме омад бо қавмӣ аз шогирдони хеш , девонае пеш ӯ боз омад , дар ҳеҷ нанагирист магар дар Муҳамади закариёу нек нигаҳ кард ва дар рӯй ӯ бихандед ; Муҳамади бозгашт ва ба хона омаду мтбўх аФтимўн бифармуд ва бихӯрад . Шогирдон пурседанд ки эй ҳаким чаро ин мтбўхи бад-ӣни вақти ҳамеи хурӣ ? гуфт аз баҳри он хандаи он девона ки то вай аз ҷумлаи савдои хеш дар ман надидӣ дар ман нхндидӣ , ки гуфтаанд : кули тоири итири маъаи шакла .

حکایت: شنودم که محمد زکریا الرازی همی‌آمد با قومی از شاگردان خویش، دیوانه‌ای پیش او باز آمد، در هیچ ننگریست مگر در محمد زکریا و نیک نگه کرد و در روی او بخندید؛ محمد بازگشت و به خانه آمد و مطبوخ افتیمون بفرمود و بخورد. شاگردان پرسیدند که ای حکیم چرا این مطبوخ بدین وقت همی‌خوری؟ گفت از بهر آن خنده آن دیوانه که تا وی از جمله سودای خویش در من ندیدی در من نخندیدی، که گفته‌اند: کل طایر یطیر مع شکله.

Ва дигари тундӣу тезӣ одат макун ва аз ҳалам холӣ мабош , локини як бораи чунон нарм мабош ки аз хушӣу нармии бхўрндт ва низ чунон дурушт мабош ки ҳаргизати бадасти бнсоўнд ва бо ҳамаи гуруҳ мувофиқ бош ки ба мувофиқат аз дӯсту душмани муроди ҳосил тавон кард ва ҳеҷ касро бадӣ меомӯз ки бади омухтани дувуми бадӣ карданаст , агар чаҳ бе гуноҳи турои бёзорди ту ҷаҳд кун ки ӯро ниёзорӣ , ки хона кам озорӣ дар кӯии мардумии сету асл мардумӣ гуфтаанд ки кам озорӣаст ; пас агар мардумӣ кам озор бошу дигари кирдор бо мардумони накӯи дор , аз ончи мардум бояд дар оина нигарад , агар дидораши хуб буд бояд ки кирдораш чун дидораш буд , ки аз накӯи зиштии нзибд ва набояд ки аз гандуми ҷӯи равед ва аз ҷӯи гандум ва андарин маънии марои ду байтаст , байт :

و دیگر تندی و تیزی عادت مکن و از حلم خالی مباش، لکن یک‌باره چنان نرم مباش که از خوشی و نرمی بخورندت و نیز چنان درشت مباش که هرگزت بدست بنساوند و با همه گروه موافق باش که به موافقت از دوست و دشمن مراد حاصل توان کرد و هیچ کس را بدی میآموز که بد آموختن دوم بدی کردن است، اگر چه بی‌گناه ترا بیازارد تو جهد کن که او را نیازاری، که خانهٔ کم‌آزاری در کوی مردمی‌ست و اصل مردمی گفته‌اند که کم‌آزاری است؛ پس اگر مردمی کم‌آزار باش و دیگر کردار با مردمان نکو دار، از آنچ مردم باید در آینه نگرد، اگر دیدارش خوب بود باید که کردارش چون دیدارش بود، که از نکو زشتی نزیبد و نباید که از گندم جو روید و از جو گندم و اندرین معنی مرا دو بیت است، بیت:

Пас агар дар оинанигарӣ ва рӯй худ зишти бинӣ ҳамчунон бояд ки некуӣ кунӣ , чаҳ агар зиштӣ кунӣ зиштӣ бар зиштӣ фузуда бошӣ , пас нохушу зишт буд ду зишт ба як ҷо ва аз ёрони мушфиқу насиҳати пазирндау озмудаи насиҳат пазирнда бош ва бо носеҳони хеш ҳар вақт ба хилват биншин , зироки фоидаи ту азишон ба вақт хилват бошад . Чунин суханҳо ки ман ёд кардам бихонӣу бадоне бар фазли хеши чираи гардӣ , онгоҳ ба фазлу ҳунари хеш ғарра машаву муқайяд , онгаҳ ки ту ҳамаи чизи омухтӣ ва донистӣу хештанро аз ҷумлаи нодонони шимур ки доно онгоҳ бошӣ ки бар нодонии хеши воқифи гардӣ , чунонк дар ҳикоят овардаанд :

پس اگر در آینه نگری و روی خود زشت بینی همچنان باید که نیکویی کنی، چه اگر زشتی کنی زشتی بر زشتی فزوده باشی، پس ناخوش و زشت بود دو زشت به یک جا و از یاران مشفق و نصیحت‌پذیرنده و آزموده نصیحت‌پذیرنده باش و با ناصحان خویش هر وقت به خلوت بنشین، زیراک فایدهٔ تو ازیشان به وقت خلوت باشد. چنین سخن‌ها که من یاد کردم بخوانی و بدانی بر فضل خویش چیره گردی، آنگاه به فضل و هنر خویش غرّه مشو و مقید، آنگه که تو همه چیز آموختی و دانستی و خویشتن را از جملهٔ نادانان شمر که دانا آنگاه باشی که بر نادانی خویش واقف گردی، چنانک در حکایت آورده‌اند:

Ҳикоят : шунидам ки ба рӯзгори хусрав дар вақти вазорати бзрҷмҳри ҳаким расӯлӣ омад аз рӯм , касрӣ бинишаст чунонк расми мулӯки аҷам буду расӯлро бор доду подшоҳро бо расӯл борномаҳ мебоист кӣ кунад ба бзрҷмҳр , яъне ки марои чунин взирист ; пеши расӯл бо бзрҷмҳр гуфт : эй фалони ҳамаи чиз ки дар оламаст ту донеу хост ки ӯ гуяд донам . Бзрҷмҳр гуфт : нае хдоигон . Хусрав аз он тайра шуд ва аз расӯл хаҷал шуд , пурсед ки ҳамаи чиз ки донад ? гуфт : ҳамаи чиз ҳамгинон донанду ҳамгинон ҳануз аз модар назодаанд .

حکایت: شنیدم که به روزگار خسرو در وقت وزارت بزرجمهر حکیم رسولی آمد از روم، کسری بنشست چنانک رسم ملوک عجم بود و رسول را بار داد و پادشاه را با رسول بارنامه می‌بایست کی کند به بزرجمهر، یعنی که مرا چنین وزیریست؛ پیش رسول با بزرجمهر گفت: ای فلان همه چیز که در عالم است تو دانی و خواست که او گوید دانم. بزرجمهر گفت: نه ای خدایگان. خسرو از آن طیره شد و از رسول خجل شد، پرسید که همه چیز که داند؟ گفت: همه چیز همگنان دانند و همگنان هنوز از مادر نزاده‌اند.

Пас эй писари ту худро аз ҷамъи донотрони мадон ки чун худро нодон донистӣ донои гаштӣу сахти доно касе бошад ки бидонад ки нодонаст .

پس ای پسر تو خود را از جمع داناتران مدان که چون خود را نادان دانستی دانا گشتی و سخت دانا کسی باشد که بداند که نادان است.

Ки суқрот бо бузургии хеш ҳаме гуяд ки : агар ман нтрсидмӣ ки баъд аз ман бузургону аҳли ақл бар ман тънт кунанд ва гӯйанд ки суқроти ҳамаи дониши ҷаҳонро ба як бор даъвӣ кард , ман мутлақи бгФтмӣ ки ман ҳеҷ чиз надонаму оҷизам , валикин натавон гуфт ки аз ман даъвии бузург буду бўшкўри балхии худро бадонаши бузург дар байтӣ мебастоед ва он байт инаст , назм :

که سقراط با بزرگی خویش همی‌گوید که: اگر من نترسیدمی که بعد از من بزرگان و اهل عقل بر من تعنت کنند و گویند که سقراط همه دانش جهان را به یک بار دعوی کرد، من مطلق بگفتمی که من هیچ‌چیز ندانم و عاجزم، ولیکن نتوان گفت که از من دعوی بزرگ بود و بوشکور بلخی خود را بدانش بزرگ در بیتی می‌بستاید و آن بیت اینست، نظم:

Пас эй писар ба дониши хеш ғарра машав ки агар чаҳ доно бошӣ ки мари турои шуғлӣ пеш ояд ҳар чанд туро кифоят гузордан он бошад мустабиди рой хеш мабош , ҳар ки мустабид барои хеш буд ҳамеша пушаймон буд ва аз мушовират кардани ори мадор , бо перони оқил ва бо дӯстони мушфиқ мушовират кун , ки бо ҳикмату набуввати Муҳамади Мустафои слии аллоҳи алайҳу силам аз пас онкии омӯзгори вайу созандаи кори ваии худои ъзўҷл буд ҳам бар он ризои {и надод ва } гуфт :у шоўрҳми фии аламр , гуфт эй Муҳамад бо ин писандидагону ёрони хеш машварат кун ки тадбири шумоу нусрат аз ман ки худоему бдонки рои ду кас на чун рой як бошад , ки ба як чашм он натавон дид ки бадв чашм бинад , набинӣ ки чун табиб бемор шаваду беморӣ бар ваии сахту душвори истионат ба муъолиҷат худ накунад , табибии дигари орад ва ба асттлоъи вай алоҷ кунад худро , агар чаҳ сахти доно табибӣ бошад ва агар ҳам чунин туро шуғлӣ уфтад ночор аз баҳр ӯ то ҷон буд бакӯш , ранҷи тану моли хеши дареғи мадор , агар чаҳ душману ҳосид ту бошад , ки агар вай дар он намонад фарёд пурсидан ту ӯро аз он муҳаббат зиёдат бошад ва бошад ки он душман дӯст гардаду мардумони сухани гӯйу сухани доне кӣ бслом ту оянд эшонро ҳурмати дор ва бо эшон эҳсон кун то бар саломи ту ҳарис тар бошанду нокастарин халқи он буд ки бар вай салом накунанд , агар чаҳ бо донишӣ тамом бошад ва бо мардуми накӯи гӯй дижам мабош ки мардуми дижам на накӯ бошад , ки мардум агар чаҳ ҳаким буд чун дижам рӯй буд ҳикмати буи ҳикмат намонаду сухани вайро равнақӣ , пас шарти сухан гуфтан бидон ки чунаст ва чисту биллоҳи алтўФиқ .

پس ای پسر به دانش خویش غرّه مشو که اگر چه دانا باشی که مر ترا شغلی پیش آید هر چند ترا کفایت گزاردن آن باشد مستبد رای خویش مباش، هر که مستبد برای خویش بود همیشه پشیمان بود و از مشاورت کردن عار مدار، با پیران عاقل و با دوستان مشفق مشاورت کن، که با حکمت و نبوت محمد مصطفی صلی الله علیه و سلّم از پس آنکه آموزگار وی و سازندهٔ کار وی خدای عزوجل بود هم بر آن رضا {نداد و} گفت: و شاورهم فی الامر، گفت ای محمد با این پسندیدگان و یاران خویش مشورت کن که تدبیر شما و نصرت از من که خدایم و بدانک رای دو کس نه چون رای یک باشد، که به یک چشم آن نتوان دید که بدو چشم بیند، نبینی که چون طبیب بیمار شود و بیماری بر وی سخت و دشوار استعانت به معالجت خود نکند، طبیبی دیگر آرد و به استطلاع وی علاج کند خود را، اگر چه سخت دانا طبیبی باشد و اگر هم‌چنین ترا شغلی افتد ناچار از بهر او تا جان بود بکوش، رنج تن و مال خویش دریغ مدار، اگر چه دشمن و حاسد تو باشد، که اگر وی در آن نماند فریاد پرسیدن تو او را از آن محبت زیادت باشد و باشد که آن دشمن دوست گردد و مردمان سخن‌گوی و سخن‌دانی کی بسلام تو آیند ایشان را حرمت دار و با ایشان احسان کن تا بر سلام تو حریص‌تر باشند و ناکس‌ترین خلق آن بود که بر وی سلام نکنند، اگر چه با دانشی تمام باشد و با مردم نکو گوی دژم مباش که مردم دژم نه نکو باشد، که مردم اگر چه حکیم بود چون دژم‌روی بود حکمت بوی حکمت نماند و سخن وی را رونقی، پس شرط سخن گفتن بدان که چونست و چیست و بالله التوفیق.