эй писар бояд ки мардуми сухани дону сухани гӯй буд ва аз бидон сухан нигоҳ дорад , аммо ту эй писари сухани рости гӯйу дурӯғ гӯй мабошу хештан ба рости гуфтан маърӯф кун . То агар ба зарурати дурӯғӣ аз ту бишинаванд бипазиранд ва ҳар чаҳ гӯйии рости гӯй , ва лек рост ба дурӯғ монанда магӯӣ ки дурӯғ ба рост монандаи ба ки рост ба дурӯғ монандаи , ки он дурӯғи мақбул буд ва он рости номақбӯл , пас аз рости гуфтани номақбӯл парҳез кун , то чунон науфтад ки маро бо амири болсўори ғозии шопӯри бен алФзли раҳма аллоҳ афтод :

ای پسر باید که مردم سخن‌دان و سخن‌گوی بود و از بدان سخن نگاه دارد، اما تو ای پسر سخنِ راست گوی و دروغ‌گوی مباش و خویشتن به راست‌گفتن معروف کن. تا اگر به ضرورت دروغی از تو بشنوند بپذیرند و هر چه گویی راست گوی، و لیک راست به‌دروغ‌ماننده مگوی که دروغ به‌راست ماننده به که راست به‌دروغ ماننده، که آن دروغ مقبول بود و آن راست نامقبول، پس از راست گفتن نامقبول پرهیز کن، تا چنان نیفتد که مرا با امیر بالسّوار غازی شاپور بن الفضل رحمه الله افتاد:

Ҳикоят : бидон эй писар ки ман ба рӯзгори амири болсўори он сол ки аз ҳаҷи бози омадам ба ғзо рафтам ба ганҷа , ки ғзоءи Ҳиндӯстон бисёр карда будам , хостам ки ғзоء рӯм карда шаваду амири болсўори подшоҳии бузург буду мардии пой бар ҷойу хирадманду подшоҳии бузургу шоистау одилу шуҷоъу фасеҳу мутакаллиму поки дайн ва беш байн , чунонк маликон сутӯда бошанд , ҳамаи ҷад будӣ беҳазл ; чун маро бидид бисёр ҳишмат кард ва бо ман дар сухан омад ва аз ҳар навъе ҳаме гуфт ва ман ҳамеи шунӯдаму ҷавоб ҳаме додам , сухани ҳоءи ман ӯро писандида омад , бо ман бисёр каромат ҳо кард ва нагузошт ки бозгардам , аз баси эҳсонҳо ки мекард бо ман , ман низ дил биниҳодам ва чанд сол ба ганҷа муқӣм шудаму пайваста ба таому шароб дар маҷлис ӯ ҳозир шудамӣ ва аз ҳар гӯнаи сухан аз ман мепурседӣ ва аз ҳоли мулӯки гузаштау олам май бррсидӣ ; то рӯзӣ аз вилояти мо сухан мепурседу аҷоиби ҳоء ҳар ноҳит мебирафт , мегуфтам брўстоءи гиреҳгон дияӣаст дар кӯҳи поя ,у чашмаи ист аз дияи давру занон ки оби оранд ҷамъ шаванд , ҳар кас бо сабуӣ ва аз он чашма об баргиранду сабуӣ бар сар ниҳанд ва боз гирданд , яке азишон бесабуӣ ҳаме ояд ва бар роҳи андар ҳаме нигарад ва Карамӣаст сабзи андари замини ҳоءи он дия ҳар куҷо аз он карам меёфт аз роҳ ба як сӯ май афканд , то он занони пой бар карам наниҳанд ки агар яке азишон пой бар он карам нааду карами бимиради он об ки дар сабуӣ бар сар доранд дар ҳол ганда шавад , чунонк бибояд рехтан ва бозгаштану сабуӣ шустану дигари бора об бардоштан . Чун ин сухан бигуфтам амири абўолсўор рӯй турш карду сари бҷнбонид ва чанд рӯз бо ман на бидон ҳол буд ки пеш аз он май буд , то пирӯзон Дайлам гуфт : амири гила ту кард . Гуфт : фалони мардии пой бар ҷойаст , чаро бояд ки бо ман сухан чунон гуяд ки бо кӯдакон гӯйанд ? , чунон мардиро пеш чу манӣ чаро дурӯғ бояд гуфт ? , ман дар ҳол аз ганҷа қосидӣ фиристодам ба гиреҳгон ва маҳзарӣ фармудам кардан ба шаҳодати қозӣу раису хатибу ҷумлаи удӯлу уламоу ашрофи гиреҳгон ки ин дия бар ҷосту ҳоли ин карами барин ҷумлааст ва ба чаҳор моҳи ин маънӣ дуруст кардаму маҳзари пеши амири болсўори ниҳодам , бидид ва бихонад ва табассум кард ва гуфт ман худ донам ки аз чун тӯии дурӯғ гуфтан наёяд , хоссаи пеши ман , аммо чаро ростӣ бояд гуфт ки чаҳормоҳи рӯзгор бояд карду маҳзарӣу гувоҳии дивист марди удӯл , то аз ту он рост қабул кунанд ? !

حکایت: بدان ای پسر که من به روزگار امیر بالسوار آن سال که از حج باز آمدم به غزا رفتم به گنجه، که غزاء هندوستان بسیار کرده بودم، خواستم که غزاء روم کرده شود و امیر بالسوار پادشاهی بزرگ بود و مردی پای‌بر‌جای و خردمند و پادشاهی بزرگ و شایسته و عادل و شجاع و فصیح و متکلم و پاک‌دین و بیش‌بین، چنانک ملکان ستوده باشند، همه جد بودی بی‌هزل؛ چون مرا بدید بسیار حشمت کرد و با من در سخن آمد و از هر نوعی همی‌گفت و من همی‌شنودم و جواب همی‌دادم، سخن‌هاء من او را پسندیده آمد، با من بسیار کرامت‌ها کرد و نگذاشت که بازگردم، از بس احسان‌ها که می‌کرد با من، من نیز دل بنهادم و چند سال به‌گنجه مقیم شدم و پیوسته به‌طعام و شراب در مجلس او حاضر شدمی و از هر گونه سخن از من می‌پرسیدی و از حال ملوک گذشته و عالم می‌بررسیدی؛ تا روزی از ولایت ما سخن می‌پرسید و عجایب‌هاء هر ناحیت می‌برفت، می‌گفتم بروستاء گرگان دیهی است در کوه‌پایه، و چشمه‌ایست از دیه دور و زنان که آب آرند جمع شوند، هر کس با سبوی و از آن چشمه آب برگیرند و سبوی بر سر نهند و باز گردند، یکی ازیشان بی‌سبوی همی‌آید و بر راه اندر همی‌نگرد و کرمیست سبز اندر زمین‌هاء آن دیه هر کجا از آن کرم می‌یافت از راه به یک سو می‌افکند، تا آن زنان پای بر کرم ننهند که اگر یکی ازیشان پای بر آن کرم نهد و کرم بمیرد آن آب که در سبوی بر سر دارند در حال گنده شود، چنانک بباید ریختن و بازگشتن و سبوی شستن و دیگر باره آب برداشتن. چون این سخن بگفتم امیر ابوالسوار روی ترش کرد و سر بجنبانید و چند روز با من نه بدان حال بود که پیش از آن می‌بود، تا پیروزان دیلم گفت: امیر گلهٔ تو کرد. گفت: فلان مردی پای‌بر‌جای است، چرا باید که با من سخن چنان گوید که با کودکان گویند؟، چنان مردی را پیش چو منی چرا دروغ باید گفت؟، من در حال از گنجه قاصدی فرستادم به گرگان و محضری فرمودم کردن به شهادت قاضی و رئیس و خطیب و جمله عدول و علما و اشراف گرگان که این دیه بر جاست و حال این کرم برین جمله است و به چهار ماه این معنی درست کردم و محضر پیش امیر بالسوار نهادم، بدید و بخواند و تبسم کرد و گفت من خود دانم که از چون توی دروغ گفتن نیاید، خاصه پیش من، اما چرا راستی باید گفت که چهارماه روزگار باید کرد و محضری و گواهی دویست مرد عدول، تا از تو آن راست قبول کنند‌؟!

Аммо бидон ки сухан аз чаҳор навъаст : яке нодонистанӣу ногуфтанӣ ва яке ҳам донистанӣ ва ҳам гуфтании { ва яке гуфтанӣаст ва нодонистанӣ ва яке донистанӣасту ногуфтанӣ , аммо ногуфтанӣ ва нодонистанӣ суханӣаст ки дайнро зиён дорад } , аммо донистанӣу ногуфтанӣ суханӣаст ки дар китоби ҳақи таъолӣу ахбори расӯли алайҳ ассалом бошаду андари ктобҳоءи улӯм ва илмҳо , ки тафсир ӯ тақлид буд ва дар тоўил ӯ ихтилофу таассуб , чун як ваҷҳи нузул ва монанди ин , пас агар касе дил дар тоўили он бибандади худои ъзўҷл ӯро бидон нигараду онки ҳам донистанӣ ва ҳам гуфтанӣаст суханӣ буд ки салоҳи динӣу дунёеи бдон бастааст ва ба ҳар ду ҷаҳон бакор ояд , аз гуфтану шунидани гӯянда ва шунавандаро нафъ буду онк донистанӣу ногуфтании чунон буд ки айби муҳташамӣ ё айби дӯстии туро маълум шавад , то аз тариқи ақл ё аз кори ҷаҳони турои тахайюлии бандад , ки он на шаръ буд , чун бигӯе ё хашми он муҳташами туро ҳосил ояд , ё озори он дӯст , ё бим шӯридани ғавғоу омма буд бар ту , пас он сухан донистанӣ буду ногуфтанӣ , аммо азин чаҳор навъ ки гуфтам беҳтарин онаст ки ҳам донистанӣаст ва ҳам ногуфтанӣ , аммо ин чаҳор навъи сухан ҳар якеро ду рӯйаст : яке некӯ ва яке зишт ; сухан ки ба мардумони намое накӯтарин намой , то мақбул буду мардумони дараҷа ту бишносанд , ки бузургону хирадмандонро ба сухан бидонанд , на суханро ба мардум , ки мардум ниҳонаст зери сухани хеш , чунонк амӣралмуъминӣни алии разии аллоҳ анҳу мегуяд : алмрؤи мхбўи таҳти лисонау сухан буд ки бигӯянд бъбортӣ ки аз шунидани он рӯҳ тоза шавад ва ҳамон сухан ба иборатӣ дигар битавон гуфт ки рӯҳ тира гардад .

اما بدان که سخن از چهار نوعست: یکی نادانستنی و ناگفتنی و یکی هم دانستنی و هم گفتنی {و یکی گفتنی است و نادانستنی و یکی دانستنی است و ناگفتنی، اما ناگفتنی و نادانستنی سخنی است که دین را زیان دارد}، اما دانستنی و ناگفتنی سخنی است که در کتاب حق تعالی و اخبار رسول علیه‌السلام باشد و اندر کتابهاء علوم و علمها، که تفسیر او تقلید بود و در تاویل او اختلاف و تعصب، چون ید و وجه و نزول و مانند این. پس اگر کسی دل در تاویل آن ببندد خدای عزوجل او را بدان بگیرد و آنکه هم دانستنی و هم گفتنی است سخنی بود که صلاح دینی و دنیایی بدآن بسته است و به هر دو جهان بکار آید، از گفتن و شنودن گوینده و شنونده را نفع بود و آنک دانستنی و ناگفتنی چنان بود که عیب محتشمی یا عیب دوستی ترا معلوم شود، تا از طریق عقل یا از کار جهان ترا تخیلی بندد، که آن نه شرع بود، چون بگویی یا خشم آن محتشم ترا حاصل آید، یا آزار آن دوست، یا بیم شوریدن غوغا و عامه بود بر تو، پس آن سخن دانستنی بود و ناگفتنی، اما ازین چهار نوع که گفتم بهترین آنست که هم دانستنی است و هم ناگفتنی، اما این چهار نوع سخن هر یکی را دو رویست: یکی نیکو و یکی زشت؛ سخن که به مردمان نمایی نکوترین نمای، تا مقبول بود و مردمان درجهٔ تو بشناسند، که بزرگان و خردمندان را به سخن بدانند، نه سخن را به مردم، که مردم نهان است زیر سخن خویش، چنانک امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه می‌گوید: المرؤ مخبو تحت لسانه و سخن بود که بگویند بعبارتی که از شنیدن آن روح تازه شود و همان سخن به‌عبارتی دیگر بتوان گفت که روح تیره گردد.

Ҳикоят : шунидам ки ҳорӯни алрашед хобӣ дид бар он ҷумла ки пиндоштӣ ки ҷумлаи дандонҳои ӯ аз даҳон берун афтодӣ ба як бор , бомдоди маъбариро бихонад ва пурсед ки таъбири ин хоб чист ? маъбар гуфт : зиндагонии амӣралмуъминӣни дарози бод ! ҳамаи ақрбоءи ту пеш аз ту бимирад , чунонк кас намонад . Ҳорӯн алрашед гуфт : ин маъбарро сад чӯб бизанед ки ваии ин чунин сухани дарднок чаро гуфт дар рӯй ман , чун ҷумлаи қроботи ман пеш аз ман бимиранд пас онгоҳи ман ки бошам ? хоби гузории дигарро фармуд овардан ва ин хоб бо вай бигуфт . Хоб гузор гуфт : бад-ӣни хоб ки амӣралмуъминӣн дидааст далел кунад ки амӣралмуъминӣни дарози зиндагонитар аз ҳама ақрабо бошад . Ҳорӯн алрашед гуфт : далели алъқли воҳиди таъбир аз он берун нашуд , аммо иборат аз иборат бисёр фарқаст , ин мардро сад динор фармуд .

حکایت: شنیدم که هارون‌الرشید خوابی دید بر آن جمله که پنداشتی که جمله دندانهای او از دهان بیرون افتادی به‌یک‌بار، بامداد معبری را بخواند و پرسید که تعبیر این خواب چیست؟ معبر گفت: زندگانی امیرالمؤمنین دراز باد! همه اقرباء تو پیش از تو بمیرد، چنانک کس نماند. هارون‌الرشید گفت: این معبر را صد چوب بزنید که وی این چنین سخن دردناک چرا گفت در روی من، چون جمله قرابات من پیش از من بمیرند پس آنگاه من که باشم؟ خواب‌گزاری دیگر را فرمود آوردن و این خواب با وی بگفت. خواب‌گزار گفت: بدین خواب که امیرالمؤمنین دیده است دلیل کند که امیرالمؤمنین دراز زندگانی‌تر از همه اقربا باشد. هارون‌الرشید گفت: دلیل العقل واحد تعبیر از آن بیرون نشد، اما عبارت از عبارت بسیار فرق است، این مرد را صد دینار فرمود.

Ва ҳикоятии дигар ба ёд омад маро : агар чаҳ на ҳикоят китобаст влкн гуфтаанд алнодраҳи лотрд ва низ гуфтаанд : қул алнодраҳи валави алии алўолдаҳ : шунӯдам ки мардӣ бо ғуломи худ хуфта буд , ғуломро гуфт : куни азин сўн кун . Ғулом гуфт : эй хоҷаи ин суханро азин накӯтар тавон гуфт . Мард гуфт : бигӯӣ . Ғулом гуфт : бигӯӣ рӯй аз он сӯй кун , андар ҳар ду сухани ғараз якеаст , борӣ ба иборат зишт нагуфта бошӣ . Мард гуфт : шунидаму омухтам ва ин поёнаст ки гуфтам туро озод кардам ва ҳазор динорат бахшедам .

و حکایتی دیگر به یاد آمد مرا: اگر چه نه حکایت کتابست ولکن گفته‌اند النادرة لاترد و نیز گفته‌اند: قل النادرة ولو علی الوالدة: شنودم که مردی با غلام خود خفته بود، غلام را گفت: کون ازین سون کن. غلام گفت: ای خواجه این سخن را ازین نکوتر توان گفت. مرد گفت: بگوی. غلام گفت: بگوی روی از آن سوی کن، اندر هر دو سخن غرض یکی است، باری به عبارت زشت نگفته باشی. مرد گفت: شنیدم و آموختم و این پایان است که گفتم ترا آزاد کردم و هزار دینارت بخشیدم.

Пас пушт ва рӯй сухани нигоҳ бояд дошт ва ҳар чаҳ гӯйӣ ба некӯтарин ваҷҳе бояд гуфт , то ҳам сухан гӯй бошӣ ва ҳам сухани дон ва агар сухании гӯйӣ ва ндонӣ , чаҳ ту бошӣ чаҳ он мурғ ки ӯро тӯтӣ хонанд , ки вай низ сухан гӯйаст аммо сухан дон несту сухани гӯйу сухани дони он буд ки ҳарчӣ ӯ бигӯед мардумонро маълум шавад то аз ҷумла оқилон бошад ва агар на чунин бошад бҳмиаҳ бошад на мардум . Аммо суханро бузурги дон ки аз осмон сухан омад ва ҳар суханро ки бадоне аз ҷойгоҳи он суханро дареғи мадор ва ба ноҷойгоҳ зойеъ макун , то бар дониш ситам накарда бошӣ ; аммо ҳарчӣ гӯйии рости гӯйу даъвикунанда бемаънӣ мабошу андари ҳамаи даъвиҳо бурҳони камтари шиносу даъвии бештар , ба илмӣ ки ндонӣ макун ва аз он илми нони матлаб , ки ғарази худ аз он илму минбар бҳосл натавонӣ кардан ва аз он илми туоне кардан ки маълум ту бошад ва ба чизе ки { ндонӣ } ба ҳеҷ нарисӣ .

پس پشت و روی سخن نگاه باید داشت و هر چه گویی به نیکوترین وجهی باید گفت، تا هم سخن‌گوی باشی و هم سخن‌دان و اگر سخنی گویی و ندانی، چه تو باشی چه آن مرغ که او را طوطی خوانند، که وی نیز سخن‌گوی است اما سخن‌دان نیست و سخن‌گوی و سخن‌دان آن بود که هرچه او بگوید مردمان را معلوم شود تا از جملهٔ عاقلان باشد و اگر نه چنین باشد بهمیهٔ باشد نه مردم. اما سخن را بزرگ دان که از آسمان سخن آمد و هر سخن را که بدانی از جایگاه آن سخن را دریغ مدار و به ناجایگاه ضایع مکن، تا بر دانش ستم نکرده باشی؛ اما هرچه گویی راست گوی و دعوی کنندهٔ بی‌معنی مباش و اندر همه دعوی‌ها برهان کمتر شناس و دعوی بیشتر، به علمی که ندانی مکن و از آن علم نان مطلب، که غرض خود از آن علم و منبر بحاصل نتوانی کردن و از آن علم توانی کردن که معلوم تو باشد و به چیزی که {ندانی} به هیچ نرسی.

Ҳикоят : шунидам ки брўзгори хусрави зании пеш бзрҷмҳр омад ва аз ваии масъала Эй бипурсед , магари андари он вақти бзрҷмҳри сар он надошт , гуфт : эй зан , ин ки ту май пурсӣ ман он надонам . Зан гуфт : пас агар ту ин ндонӣ , неъмати хдоигони мо ба чаҳ май хурӣ ? бзрҷмҳр гуфт : бидон чиз ки донаму малик маро бидон чиз ки бидонам маро чизе диҳад ва агар туоне биё ва аз малик бипурс , то худ бдонк бидонам марои малики чизе ҳаме диҳад ё на ?

حکایت: شنیدم که بروزگار خسرو زنی پیش بزرجمهر آمد و از وی مسأله‌ای بپرسید، مگر اندر آن وقت بزرجمهر سر آن نداشت، گفت: ای زن، این که تو می‌پرسی من آن ندانم. زن گفت: پس اگر تو این ندانی، نعمت خدایگان ما به چه می‌خوری؟ بزرجمهر گفت: بدان چیز که دانم و مَلِک مرا بدان چیز که بدانم مرا چیزی دهد و اگر توانی بیا و از ملک بپرس، تا خود بدانک بدانم مرا ملک چیزی همی‌دهد یا نه؟

Аммо дар корҳо ифрот макуну ифротро шавам дону андари ҳамаи шуғл миёна бош ки соҳиби шариъат мо гуфт : хайри аломўри аўстҳо ва бар сухан ва шуғл гузордан оҳистагӣ одат кун ва агар аз гарони сангӣу оҳистагии накӯҳидаи гардӣ дўстр дорам ки аз сбксорӣу шитоби задагии сутӯдаи гардӣу бдонстни розӣ ки таъаллуқ ба неку бад ту дорад рағбат манимоӣу ҷуз бо худ бо кас роз магӯӣ , агар чаҳ даруни сухани нек буд , аз буруни сўни гумон бзштӣ баранд , ки одамиёни бештар бар як дигар бад гумонанд ва дар ҳар кории сухану ҳиммату ҳол ба андозаи моли дор ва ҳар чаҳ бигӯе он гӯй ки бар ростии сухани ту гувоҳӣ диҳанд , агар чаҳ ба наздики мардумони сухани гӯй содиқ бошӣ , агар хоҳӣ ки худро маъюби гирдоне бар ҳеҷ чиз гувоҳ машав , пас агар шӯй ба вақти гувоҳӣ додан аҳтзоз макун ва чун гувоҳии диҳӣ ба майли мада , ҳар сухан ки бигӯянд бишинав , лекини бакор бастани мштоб ва ҳарчӣ гӯйӣ ба андешаи гӯйу андешаро мақдами гуфтори хеши дор , то аз гуфта пушаймон нагардӣ , ки беш андешии давом кифоятаст ва аз шунидани ҳеҷ сухани малул { мабош } , агар ба карт ояд ё на бишинав , то дар сухан бар ту баста нашаваду фоидаи сухан ғоиб нагардаду сард сухан мабош ки сухани сард чун тухмӣаст ки аз ваии душмании равед ва агар чаҳ доно бошӣ худро нодони шимур , то дар омухтан бар ту кушода { гардад } ва ҳеҷ суханро машкану мстоӣ то нахусти айбу ҳунари онро маълум нигарадонеу сухани як гӯнаи гӯй , бо хоси хос ва бо оми ом , то аз ҳади ҳикмат берун набошӣ ва бар мустамеъ вабол нагардад , магар дар ҷое ки дар сухани гуфтан аз ту ҳуҷҷату далели ҷӯянд ва агар дар ҷойгоҳӣ аз ту дар сухани гуфтан аз ту ҳуҷҷати ҷӯянди сухан ба ризои эшон гӯй , то бсломт аз миёни эшон беруни ое ва агар сухан дон бошӣ камтар аз он намой ки доне , то ба вақти гуфтор пиёда наМонӣу бсёрдон ва кам гӯй бош , на кам дони бсёргўӣ , ки гуфтаанд : ки хомӯшии дувум саломатӣаст ва бисёр гуфтани дувум бехурдӣ , аз онки бсёргўӣ , агар чаҳ ки хирадманд бошад , чун хомӯш бошад мардумони хомӯшӣ ӯро аз ақл донанд ва ҳар чанд пок ва порсо бошӣ хештан стоӣ мабош , ки гувоҳии туро бар ту кас нашунӯд ва бакӯш то сутӯда мардумон бошӣ , на сутӯдаи хеш ва агар чаҳ бисёр донеи он гӯй ки ба кор ояд , то он сухан бар ту вабол нагардад , чунонк бар он алавӣ зангоне шуд :

اما در کارها افراط مکن و افراط را شوم دان و اندر همه شغل میانه باش که صاحب شریعت ما گفت: خیر الامور اوسطها و بر سخن و شغل گزاردن آهستگی عادت کن و اگر از گران‌سنگی و آهستگی نکوهیده گردی دوستر دارم که از سبکساری و شتاب‌زدگی ستوده گردی و بدانستن رازی که تعلق به نیک و بد تو دارد رغبت منمای و جز با خود با کس راز مگوی، اگر چه درون سخن نیک بود، از برون سون گمان بزشتی برند، که آدمیان بیشتر بر یک‌دیگر بد گمانند و در هر کاری سخن و همت و حال به‌اندازهٔ مال دار و هر چه بگویی آن گوی که بر راستی سخن تو گواهی دهند، اگر چه به نزدیک مردمان سخن‌گوی صادق باشی، اگر خواهی که خود را معیوب گردانی بر هیچ چیز گواه مشو، پس اگر شوی به وقت گواهی دادن احتزاز مکن و چون گواهی دهی به میل مده، هر سخن که بگویند بشنو، لیکن بکار بستن مشتاب و هرچه گویی به اندیشه گوی و اندیشه را مقدم گفتار خویش دار، تا از گفته پشیمان نگردی، که بیش‌اندیشی دوام کفایت است و از شنودن هیچ سخن ملول {مباش}، اگر به کارت آید یا نه بشنو، تا در سخن بر تو بسته نشود و فایدهٔ سخن غایب نگردد و سرد سخن مباش که سخن سرد چون تخمی است که از وی دشمنی روید و اگر چه دانا باشی خود را نادان شمر، تا در آموختن بر تو گشاده {گردد} و هیچ سخن را مشکن و مستای تا نخست عیب و هنر آن را معلوم نگردانی و سخن یک گونه گوی، با خاص خاص و با عام عام، تا از حد حکمت بیرون نباشی و بر مستمع وبال نگردد، مگر در جایی که در سخن گفتن از تو حجت و دلیل جویند و اگر در جایگاهی از تو در سخن گفتن از تو حجت جویند سخن به رضای ایشان گوی، تا بسلامت از میان ایشان بیرون آیی و اگر سخن‌دان باشی کمتر از آن نمای که دانی، تا به وقت گفتار پیاده نمانی و بسیاردان و کم‌گوی باش، نه کم‌دان بسیارگوی، که گفته‌اند: که خاموشی دوم سلامتی است و بسیار گفتن دوم بی‌خردی، از آنک بسیارگوی، اگر چه که خردمند باشد، چون خاموش باشد مردمان خاموشی او را از عقل دانند و هر چند پاک و پارسا باشی خویشتن‌ستای مباش، که گواهی ترا بر تو کس نشنود و بکوش تا ستودهٔ مردمان باشی، نه ستودهٔ خویش و اگر چه بسیار دانی آن گوی که به‌کار آید، تا آن سخن بر تو وبال نگردد، چنانک بر آن علوی زنگانی شد:

Ҳикоят : шунӯдам кӣ брўзгори соҳиб , перӣ буд ба зангон , фақиҳу муҳташам , аз асҳоби шофиии раҳмаи аллоҳ , муфтӣу музаккару мзкии зангон буду ҷавонӣ буд алавии писари раиси зангон , ҳам чунин фақиҳу музаккар буду пайвастаи ин ҳар ду бо як дигар дар мкошФт буданд , бар сари минбари як дигарро таън ҳо задандӣ , ин алавии рӯзӣ бар сари минбари перро кофар хонд ; хабар бидон шайхи бурданд , вай низ бар сари минбари ин алавиро ҳаром зода хонд ; хабар ба алавии бурданди сахт аз ҷой бишуд , дар ҳол бархест ва ба шаҳр рай рафту пеши соҳиб аз он пер гила кард ва бигирист ва гуфт : нишоед ки ба рӯзгори ту касе фарзанди расӯлро ҳаром зода хонд . Соҳиби азин пер дар хашм шуд ва қосидӣ фиристод ва ин перро ба рай овараданд ва ба мазолим бинишаст , бо фуқаҳоу содот ва ин перро бифармуд овардан ва гуфт ки эй шайх , ту мардӣ аз ҷумлаи имомони шофиии раҳмаи аллоҳу мардии олам ва ба лаби гӯри расида шояд ки фарзанди расӯлро ҳароми зодаи хуоне ? акнӯн инки гуфтӣ дуруст кун , ё на туро уқубат кунам , ҳар чаҳ балиғ бошад , то халқ аз ту ибрат гиранду дигари каси ин беадабӣ накунад ва беҳурматӣ , чунонк дар шаръ воҷибаст . Пер гуфт : бар дурустии сухани ман гувоҳи ман ҳам ин алавӣаст , бар нафас ӯ ба азу гувоҳ махоҳ , аммо бқўли ман ӯ ҳалоли зода Эйаст поку бқўли худ ҳароми зода . Соҳиб гуфт : ба чаҳ маълум кунӣ ? пер гуфт : ҳама зангон донанд ки никоҳи падар ӯ бо модар ӯ ман бастаам ва ӯ бар сари минбари маро кофар гуфтааст , агар ин сухан аз эътиқод гуфтааст , пас никоҳӣ ки кофари бандад дуруст набошад , пас ӯ бқўли худ ҳаром зодааст ва агар на боътқод гуфт , дурӯғ гӯй бошаду ҳад бар вай лозимаст . Пас пер гуфт : ба ҳамаи ҳоли дурӯғ гӯйаст , ё ҳароми зодау фарзанди расӯли дурӯғ гӯй набошад , чунонк хоҳед шумо ӯро ҳаме хонед , бе шаки азин дугона бар як чиз бибояд истодан . Он алавии сахти хаҷали гашт ва ҳеҷ ҷавоб надошт ва ин сухан ноандешӣда гуфт , то бар ваии ваболи гашт .

حکایت: شنودم کی بروزگارِ صاحب، پیری بود به زنگان، فقیه و محتشم، از اصحاب شافعی رحمه‌الله، مفتی و مذکِر و مزکی زنگان بود و جوانی بود علوی پسر رئیس زنگان، هم‌چنین فقیه و مذکر بود و پیوسته این هر دو با یک‌دیگر در مکاشفت بودند، بر سر منبر یک‎‌دیگر را طعن‌ها زدندی، این علوی روزی بر سر منبر پیر را کافر خواند؛ خبر بدان شیخ بردند، وی نیز بر سر منبر این علوی را حرام‌زاده خواند؛ خبر به علوی بردند سخت از جای بشد، در حال برخاست و به شهر ری رفت و پیش صاحب از آن پیر گله کرد و بگریست و گفت: نشاید که به‌روزگار تو کسی فرزند رسول را حرام‌زاده خواند. صاحب ازین پیر در خشم شد و قاصدی فرستاد و این پیر را به ری آوردند و به مظالم بنشست، با فقها و سادات و این پیر را بفرمود آوردن و گفت‌ که ای شیخ، تو مردی از جمله امامان شافعی رحمه‌الله و مردی عالم و به لب گور رسیده شاید که فرزند رسول را حرام‌زاده خوانی؟ اکنون اینکه گفتی درست کن، یا نه ترا عقوبت کنم، هر چه بلیغ باشد، تا خلق از تو عبرت گیرند و دیگر کس این بی‌ادبی نکند و بی‌حرمتی، چنانک در شرع واجبست. پیر گفت: بر درستی سخن من گواه من هم این علوی است، بر نفس او به ازو گواه مخواه، اما بقول من او حلال‌زاده‌ای است پاک و بقول خود حرام‌زاده. صاحب گفت: به چه معلوم کنی؟ پیر گفت: همه زنگان دانند که نکاح پدر او با مادر او من بسته‎‌ام و او بر سر منبر مرا کافر گفته است، اگر این سخن از اعتقاد گفته است، پس نکاحی که کافر بندد درست نباشد، پس او بقول خود حرام‌زاده است و اگر نه باعتقاد گفت، دروغ‌گوی باشد و حد بر وی لازم است. پس پیر گفت: به همه حال دروغ‌گوی است، یا حرام‌زاده و فرزند رسول دروغ‌گوی نباشد، چنانک خواهید شما او را همی‌خوانید، بی‌شک ازین دوگانه بر یک چیز بباید ایستادن. آن علوی سخت خجل گشت و هیچ جواب نداشت و این سخن نااندیشیده گفت، تا بر وی وبال گشت.

Пас эй писари сухан гӯй бош , на ёФаҳи гӯй , ки ёФаҳи гуфтани дувум девонагӣ бошад ва бо ҳаркии сухан гӯйӣ бингар то сухани туро харидораст ё не , агар муштарии чарби ёбии ҳамеи фуруш ва агар на он сухан бигзор ва он гӯй ки ӯро хуш ояд , то харидор ту бошад влкн бо мардумон мардум бош ва бо одамиёни одамӣ , ки мардум дигарасту одамии дигару ҳарки аз хоби ғифлат бедор шуд бо халқи чунин зайд кӣ ман гуфтам ва то туоне аз сухани гуфтану шунидан нФўр машав , ки мардум аз сухани шунидани сухан гӯй шавад , далел бар онк агар кӯдакиро аз модар ҷудо кунанд ва дар зерзамин баранду шер ҳаме диҳанд ва ҳам онҷо мепарваранду модару доя бо ваии сухани нгўинду ннўознду сухан кас нашунӯд , чун бузург шавад гунг буд , то брўзгори ҳамеи шунӯд ва ҳаме омӯзад , онгоҳ гуё шавад . Далели дигар : ҳарки аз модар кар зояд лол буд , на бинӣ ки лолон кар бошанд ? пас сухан ҳо бишинаву ёди гир ва қабул кун , хоссаи суханҳои панд аз гФтҳоءи мулӯку ҳукамо ва гуфтаанд ки панди ҳукамоу мулӯки шунидани дидаи хирад равшан кунад , кӣ серумау тўтёии чашм ҳикматаст . Пас ин қавлро кӣ гуфтам ба гӯши дил бояд шунидану эътиқод кардан , азин суханҳо андарин вақт чанд сухани нағзу нктҳоءи бадеъ ёд омад , аз қавли нӯшин равони одили малики мулӯки аҷам ва андарин китоб ёд кардам , то ту низ бихонӣу бадонеу ёдгирӣ ва корбнд бошӣу кор бастан ин суханҳоу пндҳоءи он подшоҳи моро воҷиб тар бошад ки мо аз тухма он мулӯкем .

پس ای پسر سخن‌گوی باش، نه یافه‌گوی، که یافه گفتن دوم دیوانگی باشد و با هرکه سخن گویی بنگر تا سخن ترا خریدار است یا نی، اگر مشتری چرب یابی همی‌فروش و اگر نه آن سخن بگذار و آن گوی که او را خوش آید، تا خریدار تو باشد ولکن با مردمان مردم باش و با آدمیان آدمی، که مردم دیگرست و آدمی دیگر و هرکه از خواب غفلت بیدار شد با خلق چنین زید کی من گفتم و تا توانی از سخن گفتن و شنودن نفور مشو، که مردم از سخن شنیدن سخن‌گوی شود، دلیل بر آنک اگر کودکی را از مادر جدا کنند و در زیرزمین برند و شیر همی‌دهند و هم آنجا می‌پرورند و مادر و دایه با وی سخن نگویند و ننوازند و سخن کس نشنود، چون بزرگ شود گنگ بود، تا بروزگار همی‌شنود و همی‌آموزد، آنگاه گویا شود. دلیل دیگر: هرکه از مادر کر زاید لال بود، نه‌بینی که لالان کر باشند؟ پس سخن‌ها بشنو و یاد گیر و قبول کن، خاصه سخن‌های پند از گفتهاء ملوک و حکما و گفته‌اند که پند حکما و ملوک شنودن دیدهٔ خرد روشن کند، کی سرمه و توتیای چشم حکمت است. پس این قول را کی گفتم به گوش دل باید شنودن و اعتقاد کردن، ازین سخن‌ها اندرین وقت چند سخن نغز و نکتهاء بدیع یاد آمد، از قول نوشین‌روان عادل ملک ملوک عجم و اندرین کتاب یاد کردم، تا تو نیز بخوانی و بدانی و یاد گیری و کاربند باشی و کار بستن این سخن‌ها و پندهاء آن پادشاه ما را واجب‌تر باشد که ما از تخمهٔ آن ملوکیم.

Ва бидон ки чунин хондам аз ахбори хлФоءи гузашта ки мأмўни Халифаи раҳмаи аллоҳ ба турбати нӯшин {и равон } рафт , онҷо кӣ дахма ӯ буд , аъзоӣ ӯро ёфт бар Тахтии пусидау хок шуда , бар фарози тахти вай буд , бар девори дахмаи хаттӣ чанд бзри навишта буд , бзФони паҳлавӣ ; мأмўн бифармуд то дабирони паҳлавиро ҳозир карданд ва он навиштаҳоро бхўонднд ва тарҷума карданд битозӣ ва он тозӣ дар аҷам маърӯфаст :

و بدان که چنین خواندم از اخبار خلفاء گذشته که مأمون خلیفه رحمه‌الله به تربت نوشین {روان} رفت، آنجا کی دخمهٔ او بود، اعضای او را یافت بر تختی پوسیده و خاک شده، بر فراز تخت وی بود، بر دیوار دخمه خطی چند بزر نوشته بود، بزفان پهلوی؛ مأمون بفرمود تا دبیران پهلوی را حاضر کردند و آن نوشته ها را بخواندند و ترجمه کردند بتازی و آن تازی در عجم معروفست:

Аввал гуфта буд кӣ то ман зинда будам ҳамаи бандагони худоӣ аз ман баҳра манд буданду ҳаргизи ҳеҷ каси бхдмти ман ниомд ки аз раҳмати ман баҳра наёфт , акнӯн чун вақт оҷизӣ омад , ҳеҷ чора надонистам биҷуз аз онки ин суханҳо бар девор навиштам , то агар касе вақте бзёрт ман ояд ва ин лафзҳоро бихонаду бидонад ва ӯ низ аз ман маҳрӯм намонад ва ин суханҳоу пандҳои ман пои ранҷи он кас буд , инаст ки навиштаасту биллоҳи алтўФиқ .

اول گفته بود کی تا من زنده بودم همه بندگان خدای از من بهره‌مند بودند و هرگز هیچ‌کس بخدمت من نیآمد که از رحمت من بهره نیافت، اکنون چون وقت عاجزی آمد، هیچ چاره ندانستم بجز از آنک این سخن‌ها بر دیوار نوشتم، تا اگر کسی وقتی بزیارت من آید و این لفظها را بخواند و بداند و او نیز از من محروم نماند و این سخن‌ها و پند‌های من پای‌رنج آن کس بود، اینست که نوشته است و بالله التوفیق.